روستاى احمدآباد

رضا قاسم‌زاده
روستایى که امروزه با نام قلعه احمدآباد مقبره دکتر محمد مصدق شهره خاص و عام است، در صد سال پیش وجود نداشت. این اراضى قبل از این جزء املاک عضدالسلطان پسر مظفرالدین شاه قاجار و شوهر خواهر دکتر مصدق بوده است. مصدق زمانى که در سمت مستوفى‌گرى خراسان بود، املاک خود در اراک را با این اراضى معاوضه نمود. این اراضى که در منطقه ساوجبلاغ بین کرج و قزوین واقع شده بود، با همت دکتر مصدق احیا و معمور گردید و او با ساختن قلعه آنجا را به ملک ییلاقى خود مبدل نمود. قلعه اربابى هشت هزار متر مساحت دارد و به سبک و معمارى اواخر دوره قاجارى ساخته شده است، در جنوب قلعه منزل خدمه قرار داشت و اهالى روستا همان رعایاى مصدق بودند و پیش از آنان سکنه‌اى در این اراضى وجود نداشت. مصدق پس از ساخت روستاى نوبنیاد آن را به نام پسر ارشدش احمدآباد نامید. رهبر نهضت ملى ایران در همان زمان حیاتش اراضى احمدآباد را بین فرزندانش تقسیم و سهم دختران و پسران را مساوى قرار داد.
در زمان اصلاحات ارضى این اراضى به طور داوطلبانه توسط فرزندان مصدق به وزارت کشاورزى فروخته شد تا اراضى مذکور بین رعایاى احمدآباد تقسیم شود. حدود بیست هکتار از این اراضى هم جزء مستثنیات اصلاحات ارضى‌باقى ماند که پس از فوت دکتر مصدق اداره آن برعهده فرزندانش بود. پس از پیروزى انقلاب اسلامى این بیست هکتار هم توسط مهندس احمد مصدق بین ساکنان احمدآباد تقسیم گردید.
گویا تقدیر چنان بود که دکتر مصدق احمدآباد را بنا کند تا دوران مقاومت در مقابل استبداد را در این قلعه خودساخته بگذراند. او با به سلطنت رسیدن رضاشاه سال هاى1306 تا 1319 را به طور متناوب در احمدآباد سپرى کرد تا کمتر در گزند تیررس دیکتاتور باشد. اما سرانجام پس از فرخى یزدى، مدرس و... نوبت به مصدق رسید، گویا قرار بود خراسان تبعیدگاه و فراموشخانه مخالفان رضاشاه باشد. در هنگامى که مصدق دوران پرمشقت تبعید را همراه با تحمل بیمارى سپرى مى کرد، ارنست پرون همدم محمدرضا، ولیعهد، در بیمارستان نجمیه، موقوفه مادر مصدق بسترى شد. دکتر غلامحسین مصدق پس از معالجه ارنست پرون در ازاى حق المعالجه رهایى پدر از تبعیدگاه بیرجند را خواستار گردید. وساطت پرون به شفاعت ولیعهد در نزد رضاشاه منجر شد. شاه قدرقدرت هم گفت: «به احمدآباد برود و در آنجا هم بمیرد.» اما سرنوشت به گونه اى دیگر رقم خورد. رضاشاه از ایران رفت و مصدق در اسفند 1320 به تهران بازگشت. پس از این باز هم گذار مصدق به احمدآباد افتاد. پس از آنکه بیگانگان به همراهى عمال داخلى خود کودتاى 28 مرداد32 را رقم زدند، مصدق بازداشت، محاکمه و به مدت سه سال دوره زندان را سپرى کرد. پس از آن رهبر نهضت ملى ایرانیان به احمدآباد تبعید و دوران حبس خانگى تا به هنگام مرگ را آغاز کرد. پیرمرد در حالى که برخلاف دوره تبعید زمان رضاشاه محدودتر شده بود و اجازه نداشت از محدوده قلعه خارج شود، ایام پیرى را به مطالعه مى گذراند. ولى پیرمرد همچنان نگران فرزندان ملت بود به طورى که این نگرانى را در صورت هاى گوناگون مى توان دریافت، از احساس مسئولیت در قبال امور بیمارستان نجمیه و وضعیت بیماران آن تا نظارت بر اقدامات سیاسیون و مبارزان گرد آمده در جبهه ملى دوم. او همچنین براى فرداى تاریخ از پاسخگویى به ادعاهاى محمدرضا شاه در روزنامه اطلاعات که بعدها به صورت کتاب «ماموریت براى وطنم» منتشر شد، غافل نبود. عاقبت آرزوى پدر در دوره پسر به وقوع پیوست و مصدق در احمدآباد درگذشت. با وجود آنکه مصدق وصیت کرده بود جسدش در قبرستان ابن بابویه در کنار شهداى سى تیر دفن شود، اما شاه در قبال این خواسته خانواده مصدق گفت: «زنده و مرده در احمدآباد.» بدین ترتیب مصدق به طور امانى در سالن پذیرایى عمارت احمدآباد دفن شد.
با وجود آنکه شاه در این اندیشه بود که مصدق در روستایى دور از تهران و در غربت مدفون شود، اما نام مصدق آ رامگاهش را به نمادى براى آزادیخواهان و ملت ایران در تلاش شان براى رسیدن به آزادى و استقلال مبدل ساخت. به طورى که در فضاى به وجود آمده در سال 1356 پس از سال ها، مراسم 14 اسفند _ سالروز درگذشت دکتر مصدق- در احمدآباد برگزار شد و یک سال بعد کمتر از یک ماه پس از سقوط رژیم پهلوى، احمدآباد محل اجتماع هزاران انسانى شد که در آغاز راه جدیدى براى رسیدن به دموکراسى بودند. آیت الله طالقانى سخنران این اجتماع عظیم بود و تا به امروز هر سال 14 اسفند احمدآباد را جلوه و شکوهى دیگر مى بخشد.
خانواده دکتر مصدق قلعه احمدآباد را متعلق به تمام ایرانیان مى دانند و از همین رو در سال 1373 براى حفاظت و مرمت آن وقفنامه اى تهیه و هیات امنایى مرکب از مهندس مهدى بازرگان، دکتر یدالله سحابى، دکتر محمود مصدق، دکتر نورعلى تابنده، داریوش فروهر، على اردلان، حسین شاه حسینى و سیدجواد مادرشاهى براى نظارت بر این مهم برگزیده شد. با فوت برخى از اعضا کسانى چون مهندس عزت‌الله سحابى، دکتر فروزان، خسرو سیف و قاضى خزاعى در هیات امنا جایگزین گردیده اند. هیات امنا تا به امروز توانسته محلى براى کتابخانه و موزه و تاسیسات بهداشتى در قلعه احمدآباد احداث کند. همچنین با ثبت قلعه توسط میراث فرهنگى در سال 1379 مرمت و حفاظت آن به این سازمان واگذار شد که تعمیراتى همچون بازسازى شیروانى، رطوبت گیرى پى ساختمان و رفع ترک هاى آن در حال انجام است. گذشت این زمان طولانى و میزان اقدامات انجام شده و خطرى که ساختمان را تهدید مى کند رسالتى سنگین بر دوش یکایک فرزندان ایران زمین نهاده است. احمدآباد بایستى زیبا و پابرجا باقى بماند تا نماد تلاش ایرانیان در راه دموکراسى باشد. احمدآباد بایستى حفظ شود تا به عنوان میراثى براى آیندگان باقى مانده و قدرشناسى ایرانیان را به نمادهاى ملى و مذهبى شان نمایانگر باشد. بایستى احمدآباد در طول سال در اذهان هر ایرانى باقى بماند و باشد که14 اسفند امسال را سرآغاز چنین روندى سازیم. با این امید که در مراسم امسال علاوه بر میثاق با آرمان هاى دکتر مصدق بر این تعهد پاى فشاریم که هر ایرانى وفادار به آزادى و استقلال در کمک به بازسازى این نماد ملى کوشیده و یارى گر هیات امنا در این مهم باشیم.