تنش در روابط هند و پاکستان

حسن فتحی
در ماه‌های گذشته تلاش وسیعی صورت گرفته بود تا اوضاع هند و پاکستان تغییر یافته و حالت نه جنگ، نه صلح به صلح تبدیل شود. ولی با وجود این اقدامات که حمایت و پشتیبانی اسلام‌آباد و دهلی‌نو را در پی داشت انفجارهای اخیر در دهلی‌نو بر روابط دو کشور تاثیر انداخته و می‌تواند شرایط ناگوار پیشین را مجدداً احیا کند. زلزله اخیر که لطمه‌ای اساسی به مردم کشمیر در دو سوی خط کنترل مرزی وارد کرد با وجود این ‌که به گشایش مرزها انجامید ولی این انفجارها قادر است بار دیگر به اطمینان میان دو طرف لطمه وارد آورده و موقعیت صلح را به خطر بیندازد. نگاهی به حوادث ماه‌های اخیر می‌تواند واقعیت‌ها را آشکار ساخته و دلایل بروز چنین حوادث ناگواری را برملا سازد.
تنش‌زدایی میان هند و پاکستان که از زمان استقلال دو کشور و جدایی پاکستان از هندوستان بر سر منطقه مسلمان‌ نشین کشمیر ادامه داشته از زمان نخست وزیری واجپایی آغاز شده و با سفرها و ملاقات‌هایی که میان وی با مشرف صورت گرفت پیشرفت کرد. همان زمان دو طرف موافقت کردند گام‌های عملی برای نزدیکی دو کشور بردارند. این روابط مثبت حتی پس از پیروزی حزب کنگره و تغییر دولت در هند ادامه یافت زیرا دو کشور به این واقعیت پی برده‌اند که استمرار حالت نه جنگ - نه صلح بر سر منطقه کشمیر نمی‌تواند دوام داشته و به نفع هند و پاکستان باشد.
در این شرایط با توجه به آنچه میان دو کشور صورت گرفته می‌توان اعلام کرد که انفجارهای دهلی‌نو توسط گروه‌ها و افرادی روی داده که مخالف نزدیکی دو کشور هستند و می‌خواهند روابط دهلی‌نو و اسلام‌آباد هم‌چنان متشنج باقی بماند.
زیرا در حالی که قبل از انفجار سخن از نزدیکی دو کشور و مذاکره آنها بر سر کشمیر بود پس از این حوادث مقامات هند و پاکستان رویاروی یکدیگر قرار گرفته و علیه هم به موضع‌گیری پرداختند.
چند روز پیش وزارت امور خارجه پاکستان اعلام کرد که دو کشور هند و پاکستان با بازگشایی مرزهای خود در منطقه مورد مناقشه کشمیر جهت تسریع کمک‌رسانی به قربانیان زلزله اخیر توافق کرده‌اند.
پس از 12 ساعت مذاکره، طرفین با ایجاد 5 نقطه عبوری در خط کنترل که بیش از 6 دهه این منطقه هیمالیایی را تقسیم کرده موافقت کردند. بازگشایی این مرز به خصوص در منطقه مسلمان‌نشین کشمیر برای دولت هند بسیار حساس تلقی می‌شود!
این توافق در پی آن صورت گرفت که پرویز مشرف رییس جمهوری نظامی پاکستان خواستار باز شدن مرز کشمیر برای فراهم کردن کمک ساکنان کشمیر به اقوام حادثه ‌دیده خود در آن طرف مرز شد. ولی به نظر می‌رسد انفجارها دورنمای توافق‌ها را تاریک کرده باشد به این دلیل که موجب تشدید جنگ تبلیغاتی میان دو کشور شده است. زیرا «مان موهان سینگ» نخست وزیر هند اعلام کرده بود که نشانه‌هایی از ارتباط میان انفجارهای دهلی‌نو با گروه‌های شبه نظامی پاکستان وجود دارد. در این ارتباط سخنگوی وزارت خارجه پاکستان در اعتراض به سخنان نخست وزیر هند گفت: تا زمانی که هندی‌ها مدارک خود را در اختیار ما قرار ندهند این مطلب صرفاً ادعایی خواهد بود که ما نمی‌توانیم آن را بپذیریم. این مقام پاکستانی این اظهارات را در واکنش نسبت به یک بیانیه وزارت امور خارجه هند بیان کرد که در آن گفته شده بود که سینگ نخست وزیر در تماسی تلفنی با ژنرال مشرف از وی خواسته در برابر تروریسمی که هند را هدف قرار داده اقدام کند.
جالب توجه است که شورای امنیت سازمان ملل نیز انفجارها در هند را محکوم کرده و خواستار آن می‌شود که عاملان این بمب‌گذاری به دست عدالت سپرده شوند.
در 3 انفجاری که در دهلی‌نو روی داد بیش از 60 نفر جان خود را از دست داده و حدود 200 نفر مجروح شدند.
در پی آن پلیس هند به خصوص در دهلی‌نو اعلام وضعیت فوق‌العاده کرده و از تمامی مردم می‌خواهد با دور ماندن از اماکن عمومی امنیت خود را تضمین کنند.
کارشناسان هندی اعلام کردند که نوع حمله‌ها و انفجارهای انجام گرفته حکایت از دست داشتن گروه‌های شبه نظامی اسلامی پاکستانی دارد که در کشمیر فعال هستند.
اصولاً هرگاه چنین حوادثی در هندوستان روی می‌دهد نظرها متوجه کشمیر، پاکستان و گروه‌های جدایی‌طلب کشمیری می‌شود که عمدتاً از جانب اسلام‌آباد حمایت می‌گردند. به همین دلیل نخست وزیر هند و مقامات این کشور انگشت اتهام خود را متوجه اسلام‌آباد کرده‌اند که با واکنش پاکستان مواجه شده است در صورتی که قبل از این حوادث ناگوار، روابط دو کشور یک روال منطقی را طی کرده و در مسیر صحیحی در جریان بود. در همین رابطه مقامات امنیتی هند، گروه‌هایی نظیر لشکر طیبه را عامل این حوادث دانسته و به آنها مظنون بودند.
در این شرایط پاکستان نیز به انتقاد از انفجارها پرداخته و آنها را محکوم می‌کند. در این میان که موج اعتراضات نشان از خشم عمومی نسبت به چنین حوادث ناگواری داشت گروهی ناشناس به نام «انقلاب» مسئولیت آن را برعهده می‌گیرد. «احمدیار غزنوی» که خود را سخنگوی این گروه معرفی کرده بود از شهر سرینگر پایتخت تابستانی کشمیر هند اعلام کرد که به حملات خود تا خروج کامل نیروهای هندی ادامه خواهیم داد. البته خبرگزاری‌ها معتقدند که این گروه یکی از گروه‌های وابسته به لشکر طیبه و یکی از 3 گروه جدایی‌طلب است که بر ضد نیروهای هندی در کشمیر مبارزه می‌کنند. اما از سوی دیگر پلیس هند نسبت به وجود چنین سازمانی اظهار بی‌اطلاعی می‌کند و رییس پیشین سرویس اطلاعات خارجی هند بر این مساله تاکید می‌ورزد که بمب‌گذاری‌ها احتمالاً توسط لشکر طیبه صورت گرفته است. او عنوان کرده بود که «حملات دور از انتظار نبود. این زنگ خطری است برای کسانی که به مرزهای آزاد هند و پاکستان می‌اندیشند.»
سخنان وی بیانگر این واقعیت است که هدف از این انفجارها تحت‌الشعاع قرار دادن توافق‌های اخیر و سایه انداختن بر روی روابط اسلام‌آباد - دهلی‌نو است.
واکنش منفی پاکستان و آمریکا نسبت به این اقدامات بیانگر تلاش طرفین برای حل معضل کشمیر است که در 50 سال گذشته روابط دو کشور هند و پاکستان را تحت‌الشعاع قرار داده است. در بیانیه وزارت خارجه پاکستان آمده بود که بمب‌گذاری‌های دهلی‌نو اقدامی تروریستی است. مردم و دولت پاکستان از این اقدام وحشیانه شوکه شده و با قربانیان این حادثه ابراز هم‌دردی می‌کنند. همچنین خانم رایس وزیر خارجه آمریکا ضمن محکوم کردن این حوادث اعلام کرده بود که بمب‌گذاری‌ها بیانگر این مساله بود که تروریست‌ها مرز و احترام به مذهب را نمی‌شناسند.
یکی از مشکلات هند و پاکستان این است که به دلیل مرور زمان مساله کشمیر به یک موضوع مردمی تبدیل شده و کنترل آن خصوصا در پاکستان از دست دولت و سیاستمداران خارج شده است به همین دلیل نمی‌توان از طریق سیاسی به یک فرمول و راه‌حلی درباره پایان دادن به این مناقشات دست یافت. در حالی که اگر ماجرای کشمیر مثل اختلافات مرزی هند و چین یک موضوع میان دو کشور تلقی می‌شد به راحتی قابل حل بود همان گونه که پکن و دهلی‌نو پس از سال‌ها کشمکش در نهایت توانستند طی چند سال گذشته این مشکل را حل کرده و به توافق دست یابند.
ماجرای کشمیر نیز حال که دو کشور برای حل آن تمایل نشان می‌دهند و این احتمال وجود دارد که آمریکا به صورت جدی‌تری قدم به صحنه بگذارد از طریق تبدیل آن به یک موضوع سیاسی قابل حل است در غیر این صورت هیچ دولت و رژیمی در هند یا پاکستان قادر به حل و فصل آن نخواهد بود.
نگاهی به روابط دو کشور و مناقشه کشمیر این واقعیت را آشکار می‌سازد که از همان ابتدا پاکستان که در موضع پایین‌تری قرار داشت برای موجه جلوه دادن خواسته‌های خود این موضوع را مردمی کرده و پای مردم را به میان کشید به همین دلیل این وظیفه دولت و سیاستمداران پاکستانی است که در این راستا قدم برداشته و مناقشه را به اختلاف میان دو حکومت تبدیل کنند تا حل آن آسان‌تر شود.