«تعدیل مواضع» گامی برای آغاز مذاکرات

داوود هرمیداس باوند/ استاد روابط بین‌الملل دانشگاه
بازگشت پرونده هسته‌ای به فاز «مذاکرات طرفین» حکایت از آن دارد که کنشگران شطرنج اتمی ایران به استراتژی «تعدیل» مواضع پس از تبیین مواضع روی آورده‌اند. بسته پیشنهادی 1+5 با شاه‌بیت تعلیق غنی‌سازی اورانیوم، تحویل مقامات ایران گردید، گویی غربی‌ها بار دیگر بر مواضع پیشین خود باز گشته‌اند هر چند از مواضع مورد تاکید ایران مبنی بر عدم توقف غنی‌سازی مطلع بودند. اما نفس اتکای آنان به مواضع پیشین که مبتنی بر قطعنامه‌های سپتامبر 2005 شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است و اصرار ایران بر عدم عقب‌نشینی از حقوق مصرح خود نشانگر تمایل به مذاکره با حفظ اصل مواضع طرفین است.
تهران در مقابل ابتکار بسته‌ای اروپایی‌ها، سیاست پیشنهاد بسته‌ای متقابل را در پیش گرفت. چنین اقدامی بازگشت به یک جریان کار در دالان‌های دیپلماسی بین‌المللی است که یک طرف قضیه طرح پیشنهادی ارائه می‌دهد و طرف مقابل (گیرنده) نکاتی را که قابل قبول است می‌پذیرد و در زمینه نکات غیر قابل قبول به مذاکره روی می‌آورد. تهران در قبال بسته پیشنهادی گفته است علی‌الاصول قابل بررسی و مثبت است. حال بندهای مبهم در آن درخور تفسیر است.
وقتی لفظ «ابهام» به کار برده می‌شود به منزله این است که بندهای مندرج در پیشنهادهای ارائه شده نیازمند تفسیر و توضیح بیشتر است و بایستی در جریان پروسه مذاکره نگرانی‌های طرفین حل گردد. با این حال همچنان اصل تعدیل مواضع جهت آغاز مذاکرات ضروری است. نگاهی به متن پیشنهادی 1+5 به ایران که از سوی برخی منابع خبری غربی منتشر شده پکیج، ‌توام با تشویق و تنبیه است که در فصل مشوق‌های آن در کنار تسهیل عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی، فروش هواپیماهای مسافربری به ایران و... بند ساخت رآکتور آب سبک را گنجانده است.
توافق غربی‌ها با اعطای رآکتور آب سبک به ایران موید این است که آنها به نحوی حاضرند اصل غنی‌سازی در سطح پایین پنج درصد از سوی تهران را بپذیرند. به عبارت دیگر لحاظ این بند در بسته پیشنهادی گویای آن است که غنی‌سازی در سطح پنج درصد جهت استفاده در نیروگاه‌های هسته‌ای تولید برق در نهایت مورد پذیرش غربی‌هاست.
حال اگر پیشنهاد متقابل ما هم منتهی به غنی‌سازی محدود و در سطح پایین باشد امکان حصول توافق افزایش می‌یابد اما در صورت اصرار بر غنی‌سازی در سطح بالا طرفین نمی‌توانند به توافق امیدوار باشند. چنین تعدیل مواضعی راهگشای دیپلماتیک جهت برون‌رفت از وضعیت فعلی در زمینه مساله هسته‌ای و توافق بر سر چالش‌برانگیزترین موضوع پرونده یعنی غنی‌سازی اورانیوم و پیش‌شرط آغاز دور جدید مذاکرات خواهد بود.
ارائه تضمین‌های امنیتی به ایران بند چالش‌‌برانگیز دیگری در بسته پیشنهادی 1+5 است که یک عضو آن ـ ایالات متحده آمریکا ـ بارها با اعطای آن مخالفت کرده است. اگر مراد از تضمین‌های امنیتی از نوع منطقه‌ای آن است که از نظر پیشینه در قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد از سوی ایران پیشنهاد و درج شده بود. در زمینه همکاری‌‌های امنیتی منطقه‌ای نمی‌توان مخالفی یافت اما ارائه تضمین‌های امنیتی از سوی آمریکا ناظر بر احترام به تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشور است. اصل مسلم در حقوق بین‌الملل مبتنی بر بند 4 ماده 2 منشور سازمان ملل تصریح می‌کند که بایستی از تهدید تمامیت ارضی علیه کشورها جلوگیری کرد.
این مساله در بسته پیشنهادی غربی‌ها نیز صراحتا مورد تاکید قرار گرفته است اما آنچه محل مناقشه است اینکه این تضمین‌ها بایستی از جانب آمریکا ارائه شود چرا که ایران تهدیدی از جانب کشورهای اروپایی احساس نمی‌کند. دیگر اینکه احترام به تمامیت ارضی و استقلال سیاسی با عدم تلاش جهت تغییر نظام سیاسی دو مقوله کاملا متفاوت است. اعتقاد به رعایت تمامیت ارضی ایران تضمینی برای احترام به مبانی حاکم بر رژیم حقوقی کشور ارائه نمی‌دهد.
تلاش‌ها ناظر به آن است که آمریکا همچون مدل کره شمالی نگرانی‌های امنیتی ایران را مرتفع سازد. قرارداد الجزایر هم همین تضمین ‌را از آمریکا گرفت که تلاشی از جانب واشینگتن علیه نظام سیاسی ایران صورت نگیرد؛ تضمین‌ها بایستی با اتکا بر مبانی حقوق بین‌الملل جهتگیری عدم دخالت را در خود لحاظ کند.
اروپا در شرایطی که پرونده به سمت بررسی در شورای امنیت تحت بند هفتم منشور سازمان ملل سوق داده می‌شد ابتکار ارائه بسته پیشنهادی را احیا کرد؛ بسته پیشنهادی که تابستان سال قبل به ایران ارائه شده و از گره‌گشایی پرونده اتمی باز ماند. با این وجود آنچه از ضیافت شام کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا در هتل آستوریای نیویورک به دالان دیپلماسی بین‌المللی رفت نه چماق شورای امنیت که هویج‌های بسته پیشنهادی بود که وارد تعاملات غرب و ایران شد.
بسته پیشنهادی که حامل آن نماینده عالی سیاست خارجی اتحادیه اروپا بود و پس از آن بسته «باز» شد و بررسی آن آغاز گشت. بسته‌ای که پیش از ارائه، بارقه‌های امید مبنی بر گشایش دیپلماتیک را برای مقامات غربی به ارمغان آورد.