نهادهای دموکراتیک عراق

عبدالحسین علی‌مددی
2- انتخابات و مجمع ملی عراق
انتخابات 30 ژانویه که در واقع برای انتخاب 275 نماینده مجمع ملی عراق برگزار شد از چند جهت قابل بررسی است. ویژگی‌های شکلی، مسایل کمی و کیفیت برگزاری و تعیین نمایندگان. که البته این مسایل را می‌توان در سه برهه قبل، حین و بعد از انتخابات بررسی کرد.
اما از لحاظ شکلی: بر اساس بند الف ماده 24 قانون اساسی موقت عراق دولت انتقالی مرکب از یک مجمع ملی، شورای ریاست جمهوری، شورای وزیران به ریاست نخست‌وزیر و قوه قضاییه است. برای پر کردن خلاء نهادهای قانونی عراق این انتخابات برگزار شد تا مجمع ملی که تعیین کننده شورای ریاست جمهوری است شکل گیرد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد از 26 میلیون جمعیت عراق 14 میلیون نفر شرایط رای دادن داشتند که البته 5/1 میلیون نفر از مهاجران عراقی در 15 کشور دیگر هم به این عدد اضافه می‌شوند. مسئول برگزاری انتخابات عراق کمیسیون عالی انتخابات عراق بود که به دستور پل برمر - حاکم آمریکایی عراق - در امریه شماره 92 به تاریخ 31/5/2004 تشکیل شد. این کمیسیون متشکل از 8 عراقی مستقل و یک نماینده سازمان ملل بود. رییس این کمیسیون در زمان برگزاری انتخابات عبدالحسین الهنداوی و سخنگوی آن الفریدایار بود. این کمیسیون بر اساس موارد مندرج در قانون اساسی موقت عراق عهده‌دار برگزاری انتخابات سالم در عراق بود که بر اجرای دقیق مفاد این قانون نظارت می‌کرد.
از لحاظ شرایط کیفی:‌ تمام عراقی‌های بالای 18 سال متولد پیش از اول ژانویه 1987 که حق رای داشتند می‌بایست با شناسنامه عراقی یا کارت دریافت جیره سازمانی ملل تا 15 دسامبر (25 آذر/83) برای شرکت در انتخابات ثبت‌نام می‌کردند. نامزدها می‌بایست حداقل 30 ساله دارای مدرک دیپلم و دارای حسن شهرت باشند و از اعضای حزب بعث و نهادهای سرکوبگر رژیم بعث نبوده باشند. همچنین بر اساس دستور برمر باید حداقل 25 درصد اعضای مجمع ملی را زنان تشکیل دهند که البته کمیسیون انتخابات این رقم را بعدا به 33 درصد افزایش داد و به همین خاطر در فهرست‌های ارایه شده، بعد از نام 2 مرد اسم یک زن گنجانده شده بود یا بعد از نام 4 مرد نام دو زن.
تاریخ اولیه انتخابات 27 ژانویه اعلام شده بود ولی سخنگوی کمیسیون 21 نوامبر (اول آذر 83) در حالی که در بیروت به سر می‌برد اعلام کرد: تاریخ نهایی انتخابات سی‌ام ژانویه (11 بهمن 83) خواهد بود و این تاریخ ابدا تغییر نخواهد کرد.
بعد از قطعی شدن زمان برگزاری انتخابات، تاریخ ثبت‌نام کاندیداها و شرایط تبلیغات اعلام شد. در اعلام اولیه نامزدها می‌بایست تا 22 نوامبر (دوم آذر 83) ثبت‌نام می‌کردند که به خاطر ناآرامی در استان‌های سنی‌نشین موصل، صلاح‌الدین و الانبار این تاریخ تا 15 دسامبر (25 آذر 83) در این استان‌ها و سپس در تمامی استان‌ها تمدید شد.
نحوه ثبت‌نام بدین گونه بود که فهرست‌های انتخاباتی ارایه شده باید حداقل شامل 12 و حداکثر 275 اسم می‌بود مگر کسانی که به صورت مستقل نامزد می‌شوند که می‌توانند به تنهایی ثبت‌نام کنند.
احزاب و ائتلاف‌ها در گام اول باید تمایل خود را برای شرکت در انتخابات به کمیسیون انتخابات اعلام می‌کردند و پس از تایید درخواست ثبت‌نام می‌کردند. کمیسیون با بررسی سیاسی بودن حزب و پایگاه مردمی آن صلاحیت احزاب را تایید می‌کرد و بعد از این مرحله احزاب و ائتلاف‌ها می‌توانستند فهرست نهایی نامزدهای خود را به کمیسیون بدهند.
با پایان مهلت ثبت‌نام در روز 25 آذر فرصت تبلیغات آغاز می‌شد که از روز بعد از آن یعنی پنج‌شنبه شروع می‌شد و به مدت 6 هفته ادامه می‌یافت. روز 28 ژانویه یعنی 48 ساعت قبل از شروع انتخابات مهلت قانونی تبلیغات پایان می‌یافت. بلافاصله بعد از پایان مهلت ثبت‌نام کمیسیون گزارش داد که بیش از 7200 نفر در قالب 83 فهرست انتخاباتی شامل 47 حزب سیاسی، 19 ائتلاف و 27 فهرست مستقل برای شرکت در انتخابات ثبت‌نام کرده‌اند.
سازمان ملل برای برگزاری انتخابات در داخل عراق 250 میلیون دلار و برای برگزاری در 15 کشور جمهوری اسلامی ایران، استرالیا، انگلیس، کانادا،‌ دانمارک، فرانسه، آلمان، آمریکا، اردن، هلند، سوئد، سوریه، ترکیه، امارات متحده عربی، 92 میلیون دلار اختصاص داده بود که این بودجه توسط وزارت دارایی عراق هزینه می‌شد.
رای‌گیری در 7 هزار حوزه و با حضور 100 هزار ناظر انتخابات که توسط سازمان ملل آموزش دیده بودند انجام می‌شد. البته ناظران از سازمان ملل هم بر حسن اجرای انتخابات نظارت می‌کردند و تامین امنیت حوزه‌های رای‌گیری بر عهده پلیس و نیروهای گارد ملی عراق بود.
مواضع گروهها و شخصیت‌ها در قبال برگزاری انتخابات
شیعیان که حدود 60 درصد جمعیت جامعه عراق را دارند به طور یکپارچه بر، برگزاری انتخابات در موعد مقرر تاکید داشتند و چهار مرجع عمده شیعیان عراق هم چندین بار و از طرق مختلف بر این امر تاکید کردند. در راس همه شخصیت‌های دینی و مذهبی عراق آیت‌الله سیستانی خواستار حضور همه اقشار عراق در انتخابات و رای‌گیری شده بود. ایشان بارها بر این مساله تاکید کردند و شرکت در انتخابات را واجب قلمداد کردند. کردها هم که حدود 20 درصد جمعیت عراق تشکیل می‌دهند بر همین امر یعنی برگزاری انتخابات در موعد مقرر تاکید داشتند اما اهل سنت که آنها نیز حدود 20 درصد جمعیت عراق هستند خواستار تعویق انتخابات به مدت 3 تا 6 ماه بودند و در این راستا دست به تحریم انتخابات زدند و خیلی از گروهها در این انتخابات شرکت نکردند. هیات علمای مسلمین که بزرگترین گروه مذهبی سنی عراق است و در بین اهل سنت این کشور صاحب نفوذ به طور رسمی با صدور بیانیه‌ای انتخابات را تحریم کرد. بیش از 70 گروه و حزب عراقی هم که عموما سنی‌ها بودند با نوشتن نامه به نخست‌‌وزیر وقت، ایاد علاوی و صدور بیانیه خواستار تعویق 6 ماهه انتخابات بودند. در این میان تعدادی از وزراء دولت موقت از جمله وزیر دفاع، برنامه‌ریزی و حقوق بشر هم خواستار تعویق انتخابات بودند. رییس‌جمهور غازی یاور و نخست‌وزیر ایاد علاوی بر برگزاری انتخابات در موعد مقرر تاکید داشتند تا روند انتقال حکومت در عراق بر اساس قانون و به موقع انجام شود.
آنها علل اصلی درخواست تعویق را عدم امنیت و عدم امکان حضور حداکثری در انتخابات ذکر می‌کردند و در همین راستا دست به تحریکاتی هم زدند که چند بمب‌گذاری عمده قبل از پایان مهلت ثبت‌نام و ایجاد رعب و وحشت‌ و ترور 8 تن از اعضای ستادهای انتخاباتی از این جمله فعالیتها بود.
احزاب اهل سنت که تصور می‌کردند انتخابات به خاطر عدم حضور آنها به تعویق می‌افتد از شرکت در ثبت‌نام سرباز زدند تا آنکه دو روز قبل از اتمام مهلت ثبت‌نام وقتی دیدند تعویق غیر ممکن است برخی احزاب و گروهها وارد عمل شدند. به عنوان مثال بعد از تمدید 5 روزه مهلت انتخابات حزب کمونیست عراق، حزب تجمع اتحاد ملی و چند حزب دیگر فهرست خود را ارایه کردند ولی بسیاری از احزاب از این کار سرباز زدند و شانس بزرگ فرستاده نماینده به مجمع ملی را از دست دادند.
در عین حال 42 حزب شیعه و ترکمن بیانیه صادر کردند که تلاش برای تعویق انتخابات قانونی نیست. البته بیانیه پایانی اجلاس شرم‌الشیخ که با حضور همسایگان عراق برگزار شد بر برگزاری انتخابات در موعد مقرر تاکید داشت که در همان زمان کشورهای ترکیه، مصر، اردن و چند کشور عربی در برگزاری به موقع انتخابات تشکیک کردند. بیانیه پایانی این اجلاس در تاریخ سوم آذر (23 نوامبر) صادر شد.
برگزاری انتخابات
به هر حال 30 ژانویه فرا رسید و مردم عراق برای تعیین سرنوشت خود به پای صندوق‌های رای رفتند. در این روز علاوه بر انتخاب 275 عضو مجمع ملی، انتخاب اعضای 18 شورای استانی و 111 نماینده پارلمان محلی کردستان (که از سال 1992 تشکیل شده بود) هم برگزار شد. برگه‌های رای در 3 رنگ مختلف تهیه شده بود و فهرست‌های انتخاباتی مجمع ملی با شماره‌هایی مشخص شده بودند. با پایان ساعت رای‌گیری بلافاصله شمارش آرا آغاز شد و آمارها از همان ساعات اولیه از پیروزی فهرست ائتلافی شیعیان با عنوان ائتلاف یکپارچه عراق که مورد حمایت مرجعیت شیعه بود حکایت داشت.
نحوه شمارش بدین گونه بود که کل کشور عراق به عنوان یک منطقه محسوب شده بود و هر حزب و فهرستی بر اساس آرای ماخوذه می‌توانست در مجمع نماینده داشته باشد. به عنوان مثال اگر دو میلیون و هفتصد و پنجاه هزار نفر رای می‌دادند این عدد بر 275 تقسیم می‌شد. رقم ده هزار به دست می‌آمد. بنابراین هر ده هزار رای یک نماینده از هر فهرست یعنی اگر یک فهرستی سیصد هزار رای آورده بود. سی نفر اول فهرست به مجمع راه پیدا می‌کردند.
دو هفته بعد از پایان انتخابات و با پایان شمارش آرا، که البته سخن از تقلب در مناطق کردنشین آن هم در حد سیصد هزار برگه رای زیاد بود، سخنگوی کمیسیون انتخابات نتایج را به صورت زیر اعلام کرد.
جمعا 8456266 عراقی رای داده بودند که 59 درصد واجدین شرایط بودند. در این میان فهرست ائتلاف یکپارچه عراق با کسب 6/47 درصد آرا و کسب 4075291 رای، 131 کرسی، فهرست ائتلاف کردها با کسب 2175551 رای و 4/25 درصد آرا 71 کرسی و فهرست ایاد علاوی با کسب 8/13 درصد آرا و 1168943 رای 38 کرسی را کسب کردند. فهرست غازی یاور رییس‌جمهور موقت هم پنج کرسی را از آن خود کرد و دیگر کرسی‌ها نصیب مابقی شرکت‌کنندگان شد.