نظام‌های انتخاباتی

حسینعلی نوذری
انتخابات آزاد قلب دموکراسی است و هر تصمیمی که آزادی انتخاب شهروندان را مخدوش کند به دموکراسی آسیب می‌رساند. برای اینکه قلب دموکراسی شکل و ماهیت متناسبی پیدا کند، تجربه‌های جامعه جهانی به چند شیوه انتخابات رسیده است.
1- نظام بیشترین آرا: در این نوع شیوه شمارش آرا، هر نامزدی که بیشترین آرا را در جریان انتخابات به دست آورد برنده می‌شود، حتی اگر به «First-Past-the-Post» نیز مرسوم است، نامزدی که بیش از دیگران رای بیاورد برنده می‌شود و انتخابات نیز در یک سری از حوزه‌های انتخابیه تک عضوی صورت می‌گیرند. این شیوه در بریتانیا، ایالات متحده، کانادا و نیوزیلند در انتخابات سطح ملی اعمال می‌گردد.
برای یک کاندید یا حتی برای کل یک حاکمیت این امکان وجود دارد که بدون کسب اکثریت آرا انتخاب گردد، زیرا آرای ترکیبی دو یا چند کاندیدا یا حزب رقیب در مجموع بیش از آرای کاندیدای انتخاب شده است. برای مثال از سال 1935 به این طرف هیچ یک از دولت‌های انگلیس نتوانستند اکثریت آرای ریخته شده در صندوق‌ها در جریان انتخاباتی عمومی را به دست آورند؛ در حالی که بیشتر این دولت‌ها، اکثریت کرسی‌های مجلس عوام (پارلمان انگلیس) را در اختیار داشتند.
2- نظام اکثریت آرا: این شکل در واقع شکل تعدیل شده‌ای از نظام بیشترین آرا است که به نظام دور دوم انتخابات موسوم است. این شیوه بیشتر در انتخابات مجالس قانونگذاری فرانسه و استرالیا اعمال می‌گردد. هر نامزد زمانی که اکثریت آرا (یعنی نصف+1 یا 50 درصد+1) از میان آراهای ریخته شده به صندوق‌های انتخابات را به دست آورده باشد، در آن صورت به عنوان برنده در دور اول انتخابات معرفی و اعلام می‌شود.
در حوزه‌هایی که چنین وضعیتی رخ ندهد، یعنی هیچ یک از کاندیداها نتوانند در انتخابات نصف+1 آرا را کسب کنند (که معمولا در عمل حدود دوسوم حوزه‌های انتخابیه با چنین وضعیتی روبه‌رو می‌شود) یک هفته بعد از انتخابات، انتخابات دوم یا دور دوم انتخابات یا مرحله دوم انتخابات برگزار می‌شود. در این مرحله تنها نامزدهایی شرکت می‌کنند که در دور اول بیش از 5/12 درصد آرا را به دست آورده باشند. این نوع نظام انتخابات به نظام ترجیحی نیز موسوم است، زیرا به رای‌دهندگان این امکان داده می‌شود تا در بین نامزدها ترجیحا یک یا چند نفر را انتخاب کنند.
در واقع در این مرحله یعنی در دور دوم انتخابات، ترجیح رای‌دهندگان تعیین‌کننده است. شکل تعدیل شده دیگر نظام بیشترین آرا را می‌توان در نظام آرای بدیل یا جایگزین دید که در انتخابات مجلس نمایندگان استرالیا اعمال می‌شود.
در این نوع نظام انتخاباتی رای‌دهندگان نه تنها نخستین انتخاب یا گزینش خود از میان نامزدهای موجود را نشان می‌دهند، بلکه گزینش‌ها و انتخاب‌های بعدی خود را نیز برحسب ترتیب عددی انجام می‌دهند، یعنی بعد از انتخاب نخستین نامزد موردنظر به عنوان انتخاب اول یا انتخاب شماره 1 خود، به ترتیب دومین، سومین و... نامزدهای مورد نظر خود را ذیل نام نفر اول ثبت می‌کنند.
3- نظام تناسبی یا سهمیه‌ای
سومین نوع نظام انتخاباتی برحسب نحوه و نوع شمارش آرا، نظام نمایندگی نسبتی یا نمایندگی سهمیه‌ای و تناسبی است، که در آن تعداد نمایندگان به نسبت جمعیت هر حوزه انتخابیه تعیین می‌شوند. در این نظام‌های انتخاباتی سعی می‌شود تا به شیوه‌ای عادلانه و مناسب میزان (سهم) آرایی که هر نامزد یا حزب به دست می‌آورد، با درصد کرسی‌هایی که اشغال خواهد کرد مرتبط باشد.
این نوع نظام، نظام‌های انتخاباتی و شیوه‌های مختلف آن دارای پیچیدگی‌های بسیاری است که تنها با مطالعات توامان میدانی، موردی و پیمایشی می‌توان از نزدیک و در عمل با پیچیدگی‌ها و معضلات مذکور آشنا شد. بدیهی است که در یک نگاه اجمالی به هیچ وجه نمی‌توان معرفی جامع و یا تحلیلی دقیق ارائه نمود.