افقى براى توسعه

یوسف ناصرى: او از اقتصاددانان سرشناس ایران است که صنعتى شدن را راه برون رفت از اقتصاد سنتى و تک محصولى کشور مى داند و اینک ریاست پژوهشکده پولى و بانکى را به عهده دارد.
احمد مجتهد متولد 1324تهران است. در دوران دبستان و دبیرستان معمولاً جزو شاگردان اول تا سوم هر کلاس بوده و به فعالیت هاى ورزشى همچون پینگ پنگ و شطرنج هم داشته است. مطالعات غیردرسى اش، شامل مطالعه کتابهاى تاریخى و سیاسى از جمله ناسخ التواریخ، بوده است . آثار جمالزاده را بیشتر از نظر سبک و سیاق پسندیده و کتاب یکى بود و یکى نبود او را به خاطر مى آورد.
از دبیرستان سد کرج واقع در بلوار کشاورز دیپلم مى گیرد و سپس در رشته اقتصاد به تحصیل مى پردازد. اگرچه مایل بوده در رشته کشاورزى تحصیل کند ولى با ترغیب آشنایانش به حوزه اقتصاد روى مى آورد. در سال 1347 دوران نظام وظیفه را آغاز مى کند ولى مطابق قانون وقت بعد از آموزش هاى نظامى مرسوم، بقیه دوران خدمت را در ذوب آهن اصفهان به کار مشغول مى شود. کارخانه اى که توسط متخصصان اتحاد جماهیر شوروى سابق راه اندازى شد و مجتهد در بخش ارزیابى آمار آن فعالیت هایى در زمینه به دست آوردن قیمت تمام شده محصولات و خدمات انجام داد.
در شهریور سال 1350 به منظور ادامه تحصیل به ایالات متحده سفر مى کند و در دانشگاه ایالتى آیوا که در مناطق مرکزى آمریکا است تحصیل در رشته اقتصاد را پى مى گیرد و در زمینه اقتصاد کشاورزى اعتبار خاصى کسب کرده است. پروفسور هدى یکى از صاحبنظران این حوزه علمى در همان زمان در دانشگاه مشغول تدریس بوده و به نوعى احمد مجتهد را علاقمند به امور کشاورزى مى کند تا دو رشته فرعى «توسعه اقتصادى و برنامه ریزى اقتصادى» و «اقتصاد کشاورزى و تجارت بین الملل» را در محیطى مناسب دنبال کند.
موضوع پایان نامه فوق لیسانس او «توسعه صنعت دامپرورى در ایران» بوده است.
«علت انتخاب این موضوع کمبود گوشت قرمز در ایران ملموس بود و درواقع موضوعى را برمى گزیند که مرتبط با وضعیت اقتصادى وقت کشور باشد.»
اودر پایان نامه اش راه حل تولید بیش از پیش گوشت قرمز را پرواربندى و تأسیس دامپرورى هاى صنعتى اعلام کرده ؛ چرا که در آن زمان میزان گوشت گوسفندان یا گاوهاى دامداران در ایران در حد یک دوم یا یک سوم کشورهایى همچون آمریکا بوده است. مجتهد توصیه مى کند با توسعه دامپرورى صنعتى، پرواربندى و تغذیه غیر از «چرا»، امکان افزایش تولید گوشت کشورفراهم شود.
با توجه به محدودیت چراگاههاى ایران، او تهیه علوفه را با روشهاى جایگزین همچون کشت ذرت توصیه مى کند.
« در ایالتى که من بودم از نظر تولید ذرت مقام اول را داشت و سطح تولید در هر هکتار بسیار بالا بود و به خاطر مازاد تولید ذرتى که داشتند گاودارى را به عنوان فعالیت ضمیمه در نظر داشتند.»
مجتهد به مزایاى تولید ذرت هم اشاره مى کند. از جمله اینکه در آمریکا از الکل براى تهیه سوخت و قند استفاده مى کرده اند و در حال حاضر هم از ذرت براى استحکام آسفالت جاده ها بهره بردارى مى کنند. «در چند دهه قبل میزان تولید ذرت در ایران در مجموع 100 هزارتن در سال بوده و اینک به بالاى 2 میلیون تن رسیده است.»
احمد مجتهد تحصیلاتش را به صورت پیوسته تا مقطع دکترا ادامه مى دهد و در سال1356فارغ التحصیل مى شود. او که بورسیه «مدرسه عالى بازرگانى» ایران بوده، با پس اندازهایى که کرده اتومبیلى خریدارى مى کند و مسیر انگلستان تا ایران را به همراه برادرش مى پیماید.
بعد از بازگشت به کشور در سال 56 چند بار به خاطر فعالیت اش در انجمن اسلامى آمریکا مورد بازخواست قرار مى گیرد ولى در نهایت از همان زمان به عنوان استادیار کار تدریس را آغاز مى کند.
بعدها در مجتمع علوم ادارى که مجموعه اى از مدارس عالى و آموزشى را شامل مى شد مشغول به کار مى شود و با تداوم این ادغام ها در نهایت دانشگاه علامه طباطبایى به وجود مى آید و در 20 سال اخیر در این دانشگاه به کار اشتغال داشته است. از سال 1368 هم دانشیار مى شود و پرونده «استاد» شدن او هم در جریان است.
در سالهاى بعد از انقلاب نسبت به سیاست هاى کشاورزى دولت مباحثى را مطرح کرده و آن را در قالب مقاله اى به چاپ رسانده است.
او سیاست پایین نگه داشتن قیمت نهاده هاى کشاورزى مانند کود را صحیح نمى داند و نشان مى دهد که اگر قیمت محصولات کشاورزى به حد قیمت واقعى برسد، تولیدات کشاورزى نیز رو به ازدیاد خواهد نهاد. مجتهد به وضعیت تولید جو اشاره مى کند که در آن زمان دولت سعى نکرده بود قیمت نهاده هاى آن را پایین نگه دارد. در گام بعدى تولید جو از یک میلیون به 3 میلیون تن افزایش یافت.
مقاله اى که او در این زمینه با کمک یک استاد آمریکایى در یکى از مجلات خارجى چاپ مى کند، به فارسى برگردانده شده و در محافل دولتى محتواى آن مورد بحث قرار مى گیرد و بالاخره مجلس تصمیم مى گیرد قیمت گندم را بالا ببرد.
احمد مجتهد مى گوید با تصویب افزایش قیمت گندم براساس تورم توسط مجلس میزان تولید گندم هم افزایش یافت؛ در همان سال 1368 شمسى. او در مقاله دیگرى توجه به «صادرات» محصولات ایرانى را مورد تأکید قرار مى دهد.این در حالى است که در برنامه اول توسعه بعد از انقلاب مقوله صادرات جایگاه مناسبى نداشته است.
این باور وجود داشته که تا بازار داخلى اشباع نشود، صادرات نباید صورت بگیرد. احمد مجتهد توضیح مى دهد که صادرات و واردات مى تواند به صورت همزمان انجام شود.
«اگر صادرات آزاد باشد و در مقابل واردات هم آزاد باشد قیمت ها بالا نمى رود. ما اکنون گاز را از ترکمنستان مى گیریم و در جاى دیگر گاز به ترکیه با قیمت بیشترى مى فروشیم.» ایالات متحده هم از آمریکاى لاتین، گوشت خریدارى مى کند ولى گوشت با کیفیت بالا را به ژاپن صادر مى کند.»
هر چند در مورد آزادى صادرات و واردات تردیدهاى جدى وجود دارد که این روش مؤثر باشد یا نه ولى احمد مجتهد با ارائه مثالى بر ایده خود تأکید دارد: «گوشت گوسفند ایرانى در بازارهاى حاشیه خلیج فارس مشترى زیادى دارد. ما مى توانیم صادرات گوسفند به کشورهاى عربى این منطقه داشته باشیم و درمقابل گوشت صنعتى وارد کنیم.»
او ادامه مى دهد که اکنون هم نباید جلو صادرات سیمان و فولاد را بگیریم. مى گوید با این کار بازارهاى به دست آمده را از دست مى دهیم و ارزآورى لازم را نخواهیم داشت.
او ارزآورى حاصل از صادرات را پشتوانه محکمى براى ایجاد اشتغال مى داند. باز مثالى مى آورد و مى گوید ما اکنون فولاد مرغوب را به اروپا صادر مى کنیم ولى با قیمت کمترى فولاد را از کشورهاى آسیاى مرکزى وارد مى کنیم.
از مجتهد مى پرسم اگر این شکل صادرات و واردات رواج دارد پس چرا کشورهاى آسیاى مرکزى فولاد خود را به اروپا صادر نمى کنند؟ و در اینجا جوابى مى دهد که چالش برانگیز است. او مى گوید فولاد وارداتى کیفیت پایین ترى دارد و یا آهن قراضه است.
اینجا سؤالى مطرح مى شود که با چنین وارداتى آیا کیفیت محصول تولیدى ایران کاهش نمى یابد؟ این سؤالى است که اقتصاددانان ما باید جوابى قانع کننده براى آن ارائه دهند تا افکار عمومى تصور نکند صادرات کالا، کارکردى جز گرانى قیمت ها ندارد!
او در مقاله اى در مورد جهانى شدن و تجارت جهانى، فراهم آوردن شرایط لازم را براى صادرات الزامى مى بیند و مى گوید اگر این شرایط فراهم شود اقتصاد ما هم رشد مى کند.
مجتهد معتقد است وقتى ترکیه بیش از یک میلیاردصادرات «فندق» دارد، ما چرا نباید به صادرات محصولات کشاورزى روى بیاوریم. او صنعتى شدن تولید محصولات صنعتى، کشاورزى و آبزیان را توصیه مى کند و تولید داخلى 400 هزارتن آبزیان را در محیط هاى غیردریایى در ایران نام مى برد و مى گوید صادرات میگو یکى از مزیت هاى ما است. مثالى هم مى آورد که میگوى سفید ایران با قیمت هر کیلو 7 دلار را مى توان صادر کرد و این نوع میگو هم مورد علاقه ژاپنى ها است.
احمد مجتهد در مطلبى در مجله «تازه هاى اقتصادى» با ذکر مثالى به توانمندى تولیدکنندگان ایرانى اشاره کرده؛ او آورده است که یک شرکت ایرانى موفق شده شلوارهاى جین را تولید کند و در بوتیک هاى آلمان فروش خوبى داشته باشد و حتى شرکت هاى خارجى معروفى مانند «لى» اسم آن را تقلید و از آن سوء استفاده کنند.
او معتقد است گروههاى خاصى در کشور مانع واردات هستند و از صنایع عقب افتاده با کارایى پایین حمایت مى کنند، ولى این مدافعان از رانت هایى برخوردارند.
احمد مجتهد مى گوید در پوشش حمایت از تولیدات داخلى، درواقع از صنایع عقب مانده دفاع مى شود.
«یک کارگر هم اکنون مى تواند روى یک دستگاه کار کند ولى اگر تکنولوژى هاى جدید را وارد کنیم همان کارگر مى تواند روى 10دستگاه کار کند. ما اگر صنعت قدیمى را حفظ کنیم، به ضرر مملکت و اقتصاد خواهد بود».
مى گوید یخچال هاى تولید شده مصرف برق را به یک دوم مصرف یخچال هاى فعلى پایین آورده است و باید از تکنولوژى هاى جدید استفاده کرد.
مجتهد در مقاطع مختلف مشاور معاونت اقتصادى وزارت دارایى، مشاور معاونت تولید سازمان برنامه و بودجه، مشاور شرکت صنایع پتروشیمى ایران و مشاور رئیس بانک مرکزى ایران بوده و رئیس کنونى پژوهشکده پولى و بانکى است و سردبیرى مجله هاى تازه هاى اقتصاد و مجله پژوهشهاى اقتصادى ایران را برعهده دارند.
احمد مجتهد مى گوید که دولت باید عمدتاً در حوزه نظارت،سیاستگذارى و حاکمیتى فعال باشد تا اینکه خودش به اداره شرکت ها و مؤسسات بپردازد. او سازوکار حساب ذخیره ارزى را ابزارى مى داند که مى تواند توسعه بخش خصوصى را باعث شود.
احمد مجتهد منابع عظیم کشور و جمعیت 70 میلیونى، سابقه تاریخى، فرهنگ و موقعیت جغرافیایى کشور را مورد اشاره قرار مى دهد و مى گوید کشور ما مى تواند بیش از حد فعلى به رشد و توسعه دست یابد.
او تأکید دارد که دولت اگر به جنبه هاى حاکمیتى و نظارت توجه کند و مشکل مدیریت و تخصیص بهینه منابع صورت بگیرد، ایران مى تواند جایگاه واقعى خود را کسب کند و جزو کشورهاى درجه اول دنیا باشد.