حضور بیگانگان در منطقه و تهدید امنیت ملی ما

حبیب‌الله زارع/ دانشجوی کارشناسی ارشد رشته جغرافیای سیاسی
امروزه امنیت کشورها تحت تاثیر فضای استراژی مسلط بر امنیت هر منطقه است و روابط میان دولت ها اساس بقای ملی شناخته می شود. ایجاد امنیت و آرامش در مناطق بحران خیز در طول تاریخ دشوار بوده است .اما به محض بروز بحران یا ناآرامی در مناطق با ثبات به سرعت به کنترل درمی آید.
ایران در منطقه بحران خیز خاورمیانه و حوزه حساس خلیج فارس قرار دارد و امنیت ملی ما تا حدود زیادی در گرو امنیت فضاهای پیرامونی حاکم بر منطقه می باشد بنابراین شناخت منبع تهدید امنیت کشور و تلاش برای رفع یا کاهش آن ها بسیار حائز اهمیت می باشد.
مسلما هدف اساسی هر دولت بقای ملی است و این در گرو شدت جریان تهدیدهایی است که خارج از فضای سرزمینی امنیت ملی را هدف قرار می دهد. در واقع امنیت ملی هر کشور تابع تعداد قدرت های پیرامونی و کشورهای همسایه است . روشن است کشورهای که با همسایگان بیشتری مواجه است باید سیاست ها و تصمیم های مختلف و متفاوتی را اتخاذ کند بنابراین تاکید آن کشور بر مسائل امنیتی بیشتر خواهد بود و برعکس . از اینرو کشورهایی که از تعداد همسایگان کمتری برخوردارند پیرامون مقوله امنیت مرزها نیز دغدغه کمتری دارند. در فرایند تهدیدهای خارجی و پیرامونی کشورهای همسایه می توانند بالقوه تحت تاثیر قرار گیرند از جمله صدور بحران و ناامنی های همسایگان تراکم تهدیدهای مستقیم اختلافات جغرافیایی و مرزی وجود همسایگان توسعه نیافته و فقیر.
اختلافات کشورهای همسایه به طور کلی می توان به سه گروه تقسیم کرد :
1 ـ اختلافات اقتصادی
2 ـ اختلافات سیاسی و نظامی ژئواستراتژیکی
3 ـ اختلافات فرهنگی
ایران پس از روسیه و چین دارای بیشترین کشورهای همسایه است شامل : 15 کشور (ترکیه عراق کویت عربستان قطر بحرین امارات متحده عربی عمان پاکستان افغانستان ترکمنستان قزاقستان روسیه آذربایجان ارمنستان ) علاوه بر این صدها کشتی هواپیماهای نظامی و هزاران نفر از نیروهای نظامی متعلق به قدرت های فرا منطقه ای نیز در فضای پیرامونی ما استقرار دارند.
ایران با استفاده از موقعیت مرکزی و کانونی خود تلاش کرده تا کانون ایجاد صلح و همبستگی منطقه ای باشد. اما قدرت های فرامنطقه ای از جمله : ایالات متحده آمریکا با استفاده از موقعیت تعدد کشورهای همجوار در حاشیه ایران سعی کرده است زمینه های تنش و مشاجره را افزایش دهد و مانع ایفای نقش ایران برای صلح منطقه ای شود. وجود ذخایر عظیم نفت و گاز و ویژگی های ژئواستراتژیکی زمینه های اصلی حضور قدرت های فرامنطقه ای در فضای پیرامونی ایران یعنی خلیج فارس عراق قفقاز آسیای مرکزی افغانستان و پاکستان بوده است .
تجربه های سال های اخیر نشان داده است که با وجود تعدد کشورهای همجوار و توسعه نیافتگی بیشتر آن ها و ناپایدار بودن دولت های برخی از این کشورها و تعدد دیدگاه های ژئوپلتیکی در منطقه هیچ کدام به اندازه حضور قدرت های فرامنطقه ای منبع اصلی تنش و تهدید امنیت ملی ایران نبوده است .
ممکن است گفته شود اگر جمهوری آذربایجان را نادیده بگیریم حکومت شیعی ایران در بین کشورهایی واقع شده است که دست کم حاکمان آن ها سنی مذهب اند و این مهم می تواند به عنوان یکی از منابع اصلی تنش و تعارض میان ایران و همسایگانش تلقی شود. اما روشن است که تفاوت ها و شکاف های مذهبی در این منطقه نقش اساسی را در تعارضات و واگرایی ها منطقه ای ایفا نکرده است .
نفوذ معنوی ایران در بین ملت های منطقه کاملا مشهود است و ایران سال ها میزبان صدها هزار نفر از آوارگان افغانی و عراقی بوده است و در جریان مبارزات مردم افغانستان با رژیم کمونیستی و رژیم طالبان و مبارزات مردم عراق با رژیم بعثی صدام ایران از حامیان و پشتیبانان اصلی آن ها بوده است .
سفرهای متقابل سران و مقامات عالی ایران و کشورهای همسایه از جمله : کویت عربستان قطر عمان افغانستان آذربایجان و امضای توافق نامه های دوجانبه در زمینه های اقتصادی و سیاسی امنیتی نشان دهنده کاهش تنش ها و افزایش همکاری ها و هم گرایی ها می باشد. امروزه روابط ایران با کشورهای منطقه روندی منطقی و روبه تفاهم پیدا کرده است .
شیعیان کشورهای جنوبی حوزه خلیج فارس آزادانه برای زیارت اماکن مذهبی به ایران سفر می کنند و برای ارتباط مستقیم با ایران دیگر دچار تنگناهای کنترل شده و محسوس نیستند با توجه به حساسیت فوق العاده ژئواکونمیک منطقه و ذخایر عظیم نفت و گاز و افزایش جهانی قیمت نفت مرزهای مشترک دریایی که بعضا تحدید حدود نیز نشده اند به نظر نمی رسد که منشا جدی برای تهیه و تنش به خصوص در مرزهای جنوبی ما با باشند و مسئله رژیم حقوقی دریای مازندران نیز اگر به توافق نهایی نزدیک نشده تحت تاثیر فشارهای قدرت های فرا منطقه ای از جمله ایالات متحده آمریکا بوده است و شکی نیست که در مسئله جزایر سه گانه میان ایران و امارات متحده عربی نیز تحریکات خارجی جای اصلی را دارد. البته باید تلاش های بیشتری صورت گیرد تا بستر مکانیزم های مشخص برای گفت وگو و مذاکره جهت رفع اختلافات دو یا چند جانبه و رسیدن به تفاهم اصولی برای تامین امنیت منطقه فراهم گردد.
چنانکه گفتیم ایران نسبت به حوزه های ژئوپلتیک خاورمیانه قفقاز آسیای مرکزی شبه قاره و خلیج فارس دارای موقعیت مرکزی است و حضور قدرت های فرامنطقه ای در حوزه های ژئوپلتیک فضای پیرامونی ایران منبع اصلی تنش و تهدید امنیت ملی ایران به شمار می رود. به خصوص که بیشتر این حوزه ها جوان و در حال شکل گیری هستند و قدرت های بزرگ خود را در این منطقه دارای علائق و منافع زیادی می دانند و اکثر واحدهای سیاسی پیرامون ایران کانون تلاقی منافع قدرت های فرا منطقه ای می باشند. حوزه خلیج فارس به عنوان منطقه اصلی تامین نفت خام وارداتی ایالات متحده آمریکا اروپا و ژاپن به شمار می آید و آن هابرای کنترل و تسلط بر مسیر نفت حضور نظامی خود را در این منطقه تشدید کرده اند و با القای این موضوع که ایران منبع اصلی تهدید در منطقه است سعی دارند حضور نظامی خود را مشروعیت ببخشند خصومت میان ایران و همسایگان جنوبی را تشدید کنند به ایران فشار آورند تا سیاست های خارجی خود را تعدیل کند و انبارهای سلاح های خود را به منطقه سرازیر کنند.
منطقه قفقاز در جوار شمالی ایران نیز از مناطق ویژه جهان است ویژگی ژئواستراتژیکی قفقاز به عنوان محور اوراسیا ظرفیت آن برای تامین انرژی نقش کریدوری آن برای انتقال نفت و گاز آسیای مرکزی و نقش امنیتی قفقاز برای روسیه ایران ترکیه آن را به یکی از مناطق حساس و ویژه جهان تبدیل کرده است . ایالات متحده آمریکا برای کنترل ایران و روسیه و اطمینان از استمرار کاهش نفوذ روسیه و تسلط بر یکی دیگر از منابع انرژی وارد این منطقه شده است .
حضور بازیگران فرامنطقه ای در قفقاز ضمن بحرانی کردن اوضاع آن باعث گسترش دغدغه های استراتژیکی ایران در شمال غرب شده است . حضور نیروهای آمریکایی و عناصر اسرائیلی در آسیای مرکزی تهدیدی جدی برای امنیت ملی ایران است . حضور نیروهای غربی از جمله آمریکا در افغانستان باعث افزایش گسترده عمق و عملکرد ناامنی های ناشی از صدور و ترانزیت به موادمخدر در مرزهای شرقی و جنوب شرقی کشور شده است .
پس از اشغال کشور عراق به وسیله نیروهای آمریکایی وانگلیسی شاهد چندین عملیات خراب کارانه وتروریستی در شهرهای مرزی در حاشیه غرب کشور بوده ایم و شکی نیست که تمام ناامنی های ماه های اخیر در شهرهای مرزی غربی و شرقی کشور و کشتن مردم بیگناه بر اثر بودجه 75 میلیون دلاری دولت آمریکا برای کمک به مخالفان جمهوری اسلامی ایران و انجام اعمال خراب کارانه در ایران است .
امروز تهدیدهای ناشی از تداخل های قومی مذهبی جمعیت مرزی با فضاهای سرزمینی همسایگان که از چالش امنیتی برای ایران بوده است بسیار کم رنگ شده است . اما دولت ایالات متحده آمریکا با اختصاص بودجه خاص سعی کرده است به تحریکات قومی مذهبی در مناطق مرزی ایران از جمله سیستان و بلوچستان خوزستان وکردستان دامن بزند. ایران همراه با شش همسایه شمالی و شرقی یعنی : ترکیه آذربایجان قزاقستان ترکمنستان افغانستان و پاکستان از اعضای سازمان همکاری های اقتصادی (اکو) می باشند. و با هر یک از آن ها روابط رو به رشد و گسترده ای دارد.
روابط ایران و عراق پس از سرنگونی رژیم صدام حسین و به قدرت رسیدن شیعیان و کردها که ایران سال ها میزبان رهبران آن ها بوده آینده ای روشن وامیدوار کننده ای دارد. به طوری که اخیرا روابط سیاسی و دیپلماتیک ایران و عراق تا سطح مفید ارتقا یافته است .
اختلافات و تنش های میان ایران وکشورهای شورای همکاری خلیج فارس به طور قابل توجهی کاهش یافته است و روز به روز شاهد بهبود و گسترش روابط این کشورها با جمهوری اسلامی ایران می باشیم .