فصل تازه در روابط ایران و ترکیه

سرویس سیاسی- «رجب طیب اردوغان» نخست وزیر اسلامگرای ترکیه در حالی به تهران سفر کرده است که خاورمیانه روزهای پرالتهابی را می گذراند.
سفر این مقام بلند پایه ترک در صدر هیئتی از مقامات سیاسی و اقتصادی به ایران توجه بسیاری از ناظران و تحلیلگران جهانی و منطقه ای را به خود جلب کرده است که آیا از خلال مذاکرات مقامات دو کشور بزرگ و تأثیرگذار اسلامی راه حلی برای بحران های فزاینده عراق، لبنان و فلسطین پیدا خواهد شد؟
ترکیه به عنوان با ثبات ترین همسایه ایران روابطی طولانی مدت و در عین حال سرشار از تنش و تناقض با ایران دارد. عوامل مهمی همچون همکاری در زمینه های مربوط به امنیت منطقه ای و انرژی در مناسبات دوجانبه تهران- آنکارا می توان یافت که بالقوه می تواند حتی به ارتقاء روابط دو کشور به سطح استراتژیک هم تبدیل شود اما در کنار آن برخی مسایل از جمله روابط ترکیه با آمریکا و اسرائیل و هویت سکولار نظام سیاسی آن زمینه هایی برای بروز تنش در روابط دو کشور نیز به وجود آورده است.
به عقیده ناظران سیاسی بحث درباره مسایل مربوط به امنیت منطقه پرتشنج خاورمیانه خصوصاً حوادث دو کشور عراق و لبنان در کنار برخی توافقات اقتصادی مهم ترین دستور گفت وگوهای مقامات ایرانی و ترک خواهد بود. اردوغان در حالی به تهران آمده که خشونت ها در عراق - همسایه مشترک ایران و ترکیه- به نقطه اوج خود طی سالیان گذشته رسیده و وضعیتی به وجود آورده که به گفته کسانی مانند «کوفی عنان» دبیر کل سازمان ملل متحد بی شباهت به جنگ داخلی نیست. سیاست دو کشور ایران و ترکیه درباره عراق دارای یک نقطه اشتراک بسیار مهم است که می تواند در این مقطع مهم به یک همگرایی سرنوشت ساز میان تهران و آنکارا درباره عراق جدید بینجامد. هر دو کشور ایران و ترکیه به شدت خواهان حفظ تمامیت و یکپارچگی عراق بوده و با هرگونه تلاشی برای تجزیه آن- که ظاهراً در دستور کار آمریکا قرار دارد- سخت مخالفند. ترکیه معتقد است هر گونه تجزیه عراق و جدا شدن بخش کردنشین آن به تشدید ادعاهای تجزیه طلبانه میان کردهای ترکیه خواهد انجامید و درگیری دیرینه میان دولت این کشور و جدایی طلبان کرد را تشدید خواهد کرد. به طور متقابل ایران نیز عقیده دارد حفظ اقتدار همسایه شیعه اش بیش از هر چیز در گرو یکپارچه ماندن است و الا در صورتی که رویکردهای تجزیه طلبانه در عراق مجال طرح بیابد، این کشور را به کام چنان بحران و ناآرامی فرو خواهد برد که کشورهای بزرگ منطقه خصوصاً همسایگان عراق باید تا سال ها تاوان آن را بپردازند. نخست وزیر ترکیه در آستانه سفر به تهران اعلام کرده است که «طرح های جدیدی» برای عراق دارد و آنها را با مقامات ایرانی در میان خواهد گذاشت.
محور مهم دیگر در همکاری ایران و ترکیه در زمینه مسایل مربوط به امنیت منطقه متوجه مسایل لبنان خواهد بود. ترکیه به دلیل اختلاف های شدید با مسیحیان و ارامنه که نیروی سیاسی قابل توجهی در لبنان هستند، نفوذ چندانی در این کشور ندارد، اما ایران که بزرگترین حامی حزب الله- که خود قوی ترین نیروی نظامی لبنان است- محسوب می شود، دارای جایگاهی تعیین کننده در معادلات لبنان است. اکنون در شرایطی که دولت «فواد سینیوره» تحت فشار مدنی حزب الله در آستانه سقوط است، ناظران منطقه ای در انتظارند تا ببینند آیا ترکیه خواهد توانست دراین باره سیاستی مشترک با تهران بیابد اگرچه از خلال اظهارات مقامات ترک پیداست که اولویت اول برای آنها آرام شدن اوضاع لبنان است همچنانکه اردوغان پیش از سفر به ایران جایی گفته است «نباید اجازه داد لبنان به عراقی دیگر تبدیل شود». نخست وزیر ترکیه بلافاصله پس از ترک تهران به دمشق خواهد رفت و همین خود نشان دهنده آن است که موضوع لبنان- و شاید هم فلسطین- بخش مهمی از سفر وی را تشکیل می دهد.
یک موضوع مهم دیگر که نقشی سرنوشت ساز در مناسبات تهران- آنکارا دارد، مسئله تبدیل شدن ترکیه به یکی از مشتریان بزرگ انرژی صادراتی ایران از یک سو و سپس به رسمیت شناخته شدن نقش ترکیه به عنوان واسطه انتقال گاز ایران به اروپاست که می تواند منافع اقتصادی سرشاری را نصیب آنکارا کند. اردوغان در سفر به تهران وزیر انرژی و منابع طبیعی خود را هم به همراه آورده تا شاید بتواند امضای قرارداد در زمینه انتقال گاز با تهران را که تاکنون به دلایل مختلف به تعویق افتاده، این بار به نتیجه برساند. ظاهراً رجب طیب اردوغان نخست وزیر میانه رو ترکیه برای تقویت موضع خود در فضای سیاسی داخلی ترکیه مخصوصاً در مقابل ژنرال های لائیک به این پیروزی اقتصادی نیاز مبرمی دارد. اگر اردوغان با دستی پر از تهران برود مسلماً در آنکارا از موضعی بالاتر چانه خواهد زد.
نخست وزیر ترکیه هدف خود از سفر به ایران را «ایجاد فرایندی برای سرعت بخشیدن به روابط دو کشور» اعلام کرده است. چنین فرایندی با توجه به اینکه بازندگانی بزرگ چون اسرائیل و آمریکا دارد و بعضی از مهم ترین اهرم های فشار آنها به ایران را -از جمله مسئله جدایی طلبان- کند و ناکارآمد می سازد، مشکلات فراوانی بر سر راه ایجاد خود خواهد دید چنانکه تا امروز هم دیده است اما همین که نخست وزیر ترک اکنون در تهران است علامتی روشن از این است که همچنان امیدهای پررنگی وجود دارد.
گسترش سطح مبادلات تا سقف01 میلیارد دلار
رئیسان جمهور ایران و ترکیه بر تمایل خود برای افزایش سطح مبادلات تهران و آنکارا تا 01 میلیارد دلار تاکید کردند.
به گزارش دفتر امور رسانه ای ریاست جمهوری، محمود احمدی نژاد پیش از ظهر دیروز در دیدار با «رجب طیب اردوغان» نخست وزیر ترکیه، پیشنهاد نخست وزیر ترکیه برای افزایش سطح مبادلات سالانه دو کشور به میزان 01 میلیارد دلار را هدفی خوب و قابل دسترسی دانست و افزود: تهران و آنکارا با توجه به توافقاتی که برای گسترش تجارت دو جانبه دارند می توانند علاوه بر سرمایه گذاری متقابل در بخش های مختلف دو کشور در جهت همکاری برای سرمایه گذاری مشترک در نقاط دیگر جهان و تکمیل توانایی ها و ظرفیت های یکدیگر نیز اقدام کنند.
احمدی نژاد با بیان این که ایران توانایی خوبی برای پاسخگویی به تقاضاهای روز افزون جهانی به منابع انرژی به خصوص نیاز اروپا به گاز طبیعی دارد، اظهار داشت: جمهوری اسلامی ایران آمادگی دارد باهمکاری ترکیه به عنوان شریک مناسب نسبت به تامین نیازهای انرژی و عرضه مستقیم آن به بازار اروپا اقدام کند.
رجب طیب اردوغان نیز در این دیدار از استقبال گرم جمهوری اسلامی ایران از وی و هیات همراه تشکر کرد و دور نخست مذاکرات خود با معاون اول رئیس جمهور را بسیار خوب ارزیابی کرد و افزود: بررسی تحولات سریع بین المللی به ویژه اوضاع حساس منطقه از جمله در عراق، فلسطین و لبنان و احساس مسئولیت دو کشور برای حل این مسائل و نیز ایجاد فرآیندی برای تسریع در ارتقای بیشتر سطح مناسبات دو جانبه انگیزه اصلی این سفر است.
نخست وزیر ترکیه، پنج برابر شدن سطح مبادلات تجاری دو کشور طی 4 سال اخیر را حاکی از مناسبات و روابط گرم تهران- آنکارا دانست و افزود: در سال 2002 سطح مبادلات دو کشور 2/1 میلیارد دلار بود و قرار بود که در سریع ترین زمان این رقم به 5 میلیارد دلار برسد که امروز خوشبختانه 6 میلیارد دلار شده است. لذا امیدواریم در آینده ای نزدیک این رقم به 01 میلیارد دلار افزایش یابد.
نخست وزیر ترکیه با تاکید بر علاقمندی کشورش برای خرید هر چه بیشتر گاز طبیعی از ایران با توجه به افزایش نیاز ترکیه به این منبع انرژی، شایعات مربوط به انصراف ترکیه از خرید گاز ایران را رد و ابراز امیدواری کرد که در این سفر و یا در اولین فرصت ممکن و هرچه سریع تر تفاهم نامه جدیدی در خصوص خرید گاز از ایران میان دو کشور به امضا برسد.
اردوغان نخست وزیر ترکیه پیش از سفر به تهران در گفت وگو با شبکه خبری «ان تی وی» ترکیه تاکید کرده بود: متقاعد شده ام این سفر به نفع همه کشورهای منطقه تمام خواهد شد.
وی افزود: این سفر همچنین فرصتی برای ارزیابی مسائل منطقه ای مانند وضعیت عراق، سوریه، لبنان وغیره است.
رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه دیروز صبح وارد تهران شد و مورد استقبال گرم دکتر پرویز داوودی معاون اول رئیس جمهور قرار گرفت.