علی شریعتی؛ ادبیات و هنر معاصر

حجم اتاق باز پر از بوی عشق شد
تا از کنار پنجره ما عبور کرد
روزهای واپسین خرداد 85 ، یعنی ورود به سی امین سالگرد درگذشت دکتر علی شریعتی است. موافق و مخالف دکتر علی شریعتی ، در این نکته متفقند که می توان او را در حوزه تفکر اجتماعی دین ، یکی از تاثیرگذارترین شخصیت ها دانست. کسی که با باوری عمیق و اعتقادی جدی ، برای ایجاد تحول در جامعه فرهنگی که مخاطبان اصلی او در سالهای اوج فعالیتش بودند به مفاهیم دینی نگاهی تازه و متفاوت داشت البته این نگاه بدعت آمیز نبود، بلکه تلاش شریعتی آن بود که با نگاهی دوباره به متن و مراجعه به سرچشمه های اولیه تاریخ اسلام و تشیع ، آن مفاهیم را در اندیشه و زندگی ما احیائ کند. جامعه نیز پیام و نگاه تازه او را پذیرفت و آثار او هم در سالهای 1350 تا 1360 خورشیدی ، بیشترین شمارگان را در حوزه فرهنگ دینی و اجتماعی به دست آورد.
در همین راستا رهبر فرزانه انقلاب با هدف بهره گیری بیشتر از آثار دکتر شریعتی در سخنرانی خویش تحت عنوان روشنفکران و شریعتی در مدرسه عالی شهید مطهری فرموده اند: «بیاییم آن مسائلی را که شریعتی با استفاده از آشنایی های خودش با فرهنگ اسلام فهمیده بود و ارائه داده بود با اصول اساسی فلسفی مکتب اسلام بیامیزیم و منطبق کنیم ، آنچه که به دست خواهد آمد مرحله جدیدی است که می تواند برای نسل ما مفید باشد».
آنچه یادآوری و نکته محوری این یادداشت کوتاه است ، رویکرد او در حوزه اندیشه به ادبیات ، هنر و فرهنگ ایرانی ، عرفانی و اسلامی بود. به نظر این قلم ، ماندگارترین ، پوپاترین یا به تعبیر رایج به روزترین میراث شریعتی برای کسانی که درد زمانه ما درد دین و دلمشغولی های باورمندانه دارند ، همین زبان و ادبیات و نگرش معاصر او در عرصه ارائه و تبلیغ است.
در «تبلیغ» و «دعوت» ، به شکل مکتوب و خطابه ، زبان و ادبیات معاصر، تکیه گاهی مهم و تاثیرگذار برای شریعتی محسوب می شد. این ویژگی هم در رویکرد فرهیختگان جوان به او بااهمیت بوده و هم تاثیری است که چند دهه به جا مانده و تداوم یافته است. نمونه بدهم ، شریعتی برخلاف جریان های رایج سنتی و متجدد دینی در دهه های 40 و 50 ، اتفاق های ادبی و هنری روز جهان و ایران را می شناخته است. مثلا آشنایی اش با شعر نیما و شعر امروز ، جدی بود. دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی شاعر اندیشمند و محقق نامدار عرصه فرهنگ ایران و زبان و ادب فارسی نقل می کند که در سالهای نوجوانی و اوان جوانی اولین بار ، نمونه هایی از شعر نیمایی و تحلیل آن را از شریعتی شنیده است.
در عرصه ادبیات داستانی هم در آن سالها زنده یاد جلال آل احمد ، شاخص ترین نویسنده نقش آفرین است. شریعتی با جلال آل احمد افقی مشترک داشته. در سالهای پیش از درگذشت جلال نیز با وی دوستی و آشنایی نزدیک داشته است. قلم شریعتی در همه آثار مکتوبش بویژه آنچه او خود آنها را «کویریات» نامیده اوج بهره گیری تاثیرگذار از نثر معاصر را نمایان می سازد. آشنایی شریعتی با درام معاصر و نحله های متفکرانه در حوزه ادبیات نمایشی هم بسیار چشمگیر است. دریافت اندیشه کسانی چون «یونسکو» ، «کامو» ، «بکت» و «سارتر» در ادبیات نمایشی روز دنیا ، از شریعتی در آن سالها شخصیتی آشنا به چم و خم درام روز دنیا نمایان می سازد. شناخت او از موسیقی ، نقاشی و سینما هم مانند عرصه شعر و نثر است. پیگیر حوادث روز در نقاشی و سینما و موسیقی جدی دنیاست. اینها را یادآوری کردم تا بگویم ، شریعتی به عنوان یک متفکر، اندیشمند و نویسنده و مبلغ و خطیب دینی ، در سالهایی که بسیاری از دینداران انقلابی و غیرانقلابی و متجدد و سنتی به این مفاهیم اهمیتی نمی دادند ، از رمز و راز تاثیرگذاری این عناصر تا چه مایه آگاه بوده و از آنها تا چه پایه بهره برده است. دوستان و همراهان شریعتی در آن سالها همچنان که آثار چون استاد محمدرضا حکیمی ، پرویز خرسند ، فخرالدین حجازی و... نمونه هایی موفق درآمیختگی با شعر و نثر امروز ایران است.
30 سال از پرواز روح تنها و غریب آن مبلغ و صاحب مسند خطابه دینی که «حسینیه» و «دانشگاه» توامان جایگاه انتشار پیام و کلامش بوده ، گذشته است. پس از یادآوری این نکته ، این سوال را مطرح می کنم : مبلغان و صاحبان مسند خطابه دینی در حسینیه ها و دانشگاه های امروز تا چه حد تلاش کرده اند از روح ادبیات و هنر امروز بهره مند و یا لااقل اندکی با آن آشنا باشند؟ به دست آوردن مرتبت «موعظه حسنه» و «قول لین» و «دعوت با حکمت» ، بدون آشنایی با روح ادبی و هنر معاصر ، تکمیل نخواهد شد. نویسندگان مذهبی ، گویندگان دینی ، صاحبان منبر و تریبون ، چه در اماکن خاص دعوت ، و چه در رسانه ای مثل رادیو و تلویزیون ، تا چه مقدار از وقایع و حوادث و تحولات هنر امروز آگاهند.
راه تاثیرگذاری ، تنها استفاده از فناوری های پیشرفته روز و رسانه های تازه در تبلیغ نیست بلکه آشنایی با اندیشه روز ، ادبیات و هنر معاصر ، مقدم بر استفاده از صنعت و تکنولوژی است.
مبلغان دینی باید با «کیفیت» اثرگذاری و روح فرهنگی ، ادبی ، هنری آشنایی داشته باشند. تلاش شریعتی برای احاطه بر جریان های ادبی هنری روزگارش ، امروز نمونه ای است ارزنده برای کسانی که می خواهند از معارف و مفاهیم اعتقادی ما «دم» بزنند و در این راه «قلم».
...و توفیق از اوست