عوامل ایجاد وحدت در میان مسلمانان

مقدمه
نخست باید دو اصطلاح و عنوان مهم در کنار هم مورد توجه قرار گیرند و هیچ کدام را نباید فدای دیگری کرد. یکی، حفظ وحدت و یکپارچگی امت اسلامی، دیگری، حفظ اصل اسلام. هرگز نباید مسئله وحدت یا اتحاد را اصل و هدف، و حقایق شریعت را فرع قرار داد. پس بیان حق و حقیقت،‌ اصل است. اما آنچه را مایه بروز اختلاف در میان آحاد مسلمانان گردیده است می‌توان در امور ذیل برشمرد:
1- دوری از اسلام اصیل و قرآن کریم و اهل آن؛ 2- تکیه به کسانی که قرآن و روایات را وارونه جلوه داده‌اند، 3- تعصب و لجاجت بدون برهان و منطق؛ 4- قومیت‌گرایی و نژادپرستی 5- دنیاگرایی و تمایل به رذایلی همچون؛ حب قدرت، شهرت و ثروت 6- تفرقه افکنی قدرت‌های بزرگ به منظور سلطه بر مسلمانان و منابع مالی و فکری آنان.
گفتنی است که بیشتر موارد فوق، در سایه سار وحدت توأم با توحید و نبوت قابل حل است. اما ابتدا باید درک درستی از مفهوم وحدت داشت.
مفهوم وحدت آن است که با حفظ عقاید قطعی و مسلم خود، در مقابل دشمنان مشترک، موضع واحدی داشته باشیم و از آنان غافل نباشیم و این بدان معنا نیست که از بحث و گفتگوی علمی محض و خالی از تعصبات به هدف نیل به حقیقت پرهیز کنیم.
به عبارت دیگر می‌توان گفت: «وحدت، ایجاد نوعی یگانگی و همگونی بین منافع و اهداف کسانی است که دارای خدای واحد و پیامبری به نام محمد(ص) و کتابی به نام قرآن کریم هستند و هدف آنها سعادت بشری و رسیدن به قرب‌الهی است.» (1)
و به بیان نغز امام خمینی(ره): «وحدت کلمه، در زیر لوای توحید قابل جمع است.» (2)
شیخ محمد عاشور، معاون دانشگاه الازهر مصر و رئیس کمیته گفت‌وگوی بین مذاهب اسلامی، درباره وحدت مسلمانان با بیان کاملا منطقی و متین می‌گوید: «مقصود از اندیشه تقریب بین مذاهب اسلامی، یکی کردن همه مذاهب و روی گردانی از مذهبی و روی آوردن به مذهب دیگر نیست؛ که این به بیراهه کشاندن اندیشه تقریب است. تقریب، باید برپایه  بحث و  پذیرش علمی باشد تا بتوان با این اسلحه علمی به نبرد با خرافات رفت و باید اندیشمندان هر مذهبی در گفت‌وگوی علمی خود، دانش خود را مبادله کنند تا در یک محیط آرام، بدانند، بشناسند،‌ بگویند و نتیجه بگیرند.» (3)
عوامل ایجاد تحکیم وحدت اسلامی
حال با توجه به آنچه گذشت در این نوشتار به برخی از مهم‌ترین مؤلفه‌های اثرگذار در ایجاد تحکیم وحدت اسلامی اشاره می‌کنیم:
1- قرآن کریم، نقط، پرگار اتحاد
قرآن، کتاب جامع و کامل به سه مقوله: اخلاق، عقاید و احکام، پرچم هدایت را به دوش کشیده و همواره این ندا را به گوش جهانیان می‌رساند که اگر مسلمانان در زیرسایه این پرچم جمع شوند، سعادت دنیوی و اخروی آنها تضمین می‌گردد.
آیات بسیاری در قرآن کریم وجود دارد که وحدت و همزیستی مسالمت‌آمیز مسلمانان و ادیان دیگر را مورد تأکید فراوان قرار می‌دهد. هرچند واژه «وحدت قرآن به کار نرفته، اما با مضمون و محتوای دیگر آمده است. بعضی از این آیات به شرح زیر است:
(آیه اول: «اذکروا نعمت الله علیکم اذ کنتم اعداء فألف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته أخوانا»
(آل عمران/103) و نعمت خدا را به خود یاد کنید؛ آن گاه که دشمنان یکدیگر بودید، پس میان دل‌های شما الفت و مهربانی انداخت که به لطف او برادران هم شدید.»
روش و منش الهی این است که از یک طرف مردم را به سعادت و علم و عمل دعوت می‌کند و از طرف دیگر از جهل، نادانی و تقلید کورکورانه، تفرقه و دشمنی برحذر می‌دارد. دشمنی در بین مردم عرب به خاطر تعصبات قومی، ریشه‌ای دیرینه داشته است، اما اسلام با برشمردن هدف خلقت انسان (ذاریات /56) و رسیدن به لقاءالله و وسیله و ابزار دانستن زندگی دنیوی، آنها را به برادری و برابری دعوت کرده است. همانند: قبیله اوس و خزرج که بعد از سال‌ها اختلاف به برکت اسلام، با هم پیمان برادری بستند.
(آیه دوم: «واعتصموا بحبل الله جمیعا و لاتفرقوا: (آل عمران/103) همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.»
پیامبر اسلام(ص) فرمودند: قرآن وسیله‌ای است که یک طرفش به دست خدا و طرف دیگرش به دست‌های شما می‌باشد، به آن چنگ زنید، که پس از تمسک جستن به آن نه گمراه می‌شوید و نه گمراه می‌کنید.» (4) در روایت دیگر بیان شده است که رشته الهی همانا کتاب خداست که از آسمان به سوی زمین کشیده شده است. (5) همچنین از پیامبر اسلام(ص) وارده شده است که رشته الهی همانا آل محمد(ص) هستند که مردم مأمور به تمسک آن می‌باشند.» (6) از دو کلمه «جمیعا» و «ولاتفرقوا» استفاده می‌شود که آیات قرآن همانطور که فرد را مأمور به تمسک و آویختن به ریسمان مستحکم کتاب الهی و سنت نبوی می‌نماید، مجتمع اسلامی را هم به همان امر دعوت می‌کند. (7) اگر امت اسلامی را هم به همان امر دعوت آیه عمل می‌کردند، همواره بالاترین قدرت جهانی و وحدت اسلامی را به نمایش می‌گذاشتند.
(آیه سوم: «ولاتکونوا کالذین تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جائهم البینات و اولئک لهم عذاب عظیم»‌ (آل عمران /105) و چون کسانی مباشید که پس از آن که دلایل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدید و با هم اختلاف کردند و برای آنان عذاب سنگین است.»
مراد از اختلاف در آیه، جدایی از جهت عقیده است و مقدم داشتن «تفرق» بر «اختلاف» از جهت مقدمه است؛ زیرا مردم هر اندزه در حال اجتماع باشند و با هم الفت پیدا کنند، عقایدشان به یکدیگر نزدیک‌تر شده با هم متحد می‌گردند، اما اگر از یکدیگر جدا باشند، این دوری، خواه ناخواه، زمینه و مقدمه اختلاف را فراهم می‌آورد و وحدت و یگانگی را از بین می‌برد. (8)
در سوره بقره آیه 213، اختلاف به عنوان بالاترین ظلم و ستمی معرف شده است که به مردم متفرق روی می‌آورد. برای فرار از اختلاف و روی آوردن به اتحاد، بهترین راهکار، تمسک به دلایل و براهین روشن است.
(آیه چهارم: «انما المؤمنون اخوه (حجرات /10) در حقیقت مؤمنان با هم برادرند.»
(آیه پنجم: «ولا تنازعوا فتفشلوا و تذهب و یحکم... (نفال /46) و با هم نزاع مکنید که سست شوید و مهابت شما از بین می‌رود.»
درگیری و بحث و نزاع بدون هدف، آن هم در بستر عوامانه و خالی از تحقیق عالمانه، چیزی جز تفرقه و جدایی و تعصب و کینه به ارمغان نمی‌آورد. قرآن کریم جدالی را که موجب تفرقه باشد، مذموم دانسته و بحثی را که موجب اتحاد باشد، جدال احسن می‌نامد. (نحل/125)
(آیه ششم: «ان هذه امتکم امه وحده و انا ربکم فاعبدون» ‌(انبیاء /92) و این امت شما، امت یگانه است و منم پروردگار شما، پس مرا بپرستید.»
«امت» به معنای هر گروه و جمعیتی است که جهت مشترکی‌ آن‌ها را به هم پیوند دهد (9) و آیه شامل تمام انسان‌ها در تمام قرون و اعصار می‌شود که دارای خدای واحدند و مقصد نهایی آن‌ها نیز یک مقصد، یعنی قیامت می‌باشد. (10)
آیات دیگری نیز از قرآن کریم مانند: آل عمران /152؛ نساء/71؛ انعام /159؛ توبه /36؛ انبیاء /92؛ مؤمنون /52؛ روم /31 و 32؛ بر وحدت و همدلی مردم تأکید دارد؛ اما در تمام این آیات، مراد از وحدت، دست برداشتن از حقایق نیست.
قرآن علاوه بر تأکید بر وحدت مسلمانان، به آنان توصیه می‌نماید که با پیروان ادیان دیگر متحد باشند: «قل یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمه سوأء بیننا و بینکم الا نعبد الا الله و لانشرک به شیئا...؛ (آل عمران /64) بگو: ای اهل کتاب! بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما مشترک است؛ که جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را شریک او قرار ندهیم...» آیه فوق برای وحدت، به قدر مشترک بین مسلمانان و اهل کتاب، یعنی توحید و وحدانیت اشاره کرده و کلمه توحید را مایه اتحاد و یکپارچگی ادیان گوناگون معرفی نموده است. (11)
2- نبوت پیامبر اکرم(ص)
مسئله دیگری که بنای وحدت شیعه و سنی بر آن استوار است، نبوت پیامبر گرامی اسلام(ص) می‌باشد که خداوند ایشان را «رحمه للعالمین» نامیده، پرچمدار صلح و دوستی برای مسلمانان و مردمان جهان معرفی کرده است؛ چنان که حضرتش 23 سال برای برادری و برابری و مبارزه با تبعیض نژادی و استعمار تلاش نمود و به جزم مصداق بارز آیه «آیا آن که خلق را به راه حق رهبری می‌کند، سزاوارتر به پیروی است یا آن که نمی‌کند.» (یونس /35) می‌باشد پیامبر در اوایل بعثت خود، نامه‌های متعددی برای زمامداران بزرگ آن عصر فرستاد و در آن نامه‌ها به بیان وجه مشترک مسلمانان با مردم آن کشورها پرداخت و بعد از دوستی و وحدت، به مسئله حقانیت اسلام اشاره کرد. (12) و همچنین در میان مسلمانان نیز عقد اخوت و الفت بست و رنگ اختلاف و نزاع را از چهره جامعه پاک نمود.
3- تکیه بر شخصیت حضرت علی(ع)
شیعه و سنی می‌توانند با تبیین شخصیت حضرت علی(ع) به نتایج قابل ملاحظه‌ای دست یابند؛ چنان شخصیتی که ابن ابی الحدید می‌گوید: «چه بگویم در حق کسی که از دیگران بر هدایت پیشی گرفت و به خدا ایمان آورد و او را عبادت نمود؛ در حالی که تمامی مردم سنگ را می‌پرستیدند.» (13)
چنان که آن امام همام در خطبه پنجم نهج‌البلاغه وحدت مسلمانان را مایه برکت، پیشرفت، شکوفایی، نعمت، قدرت و عزت دانسته و در فرازهای مختلف به وحدت اسلامی دعوت نموده است.
اکثر شیعه و سنی اتفاق‌نظر دارند که آیاتی از قبیل: مباهله (14)، لیله المبیت (15)، تطهیر (16)، مودت (17) و ولایت (18) در شأن اسوه علم و تقوا و پرورش یافته مکتب پیامبر اسلام(ص)، حضرت علی(ع)، نازل گشته است. توجه خاص به این شخصیت می‌تواند معیار و ملاک وحدت آحاد مسلمانان باشد.
4- گفت‌وگوی علمی،‌ زمینه‌ساز وحدت
وجود کسانی که نمی‌خواهند مسلمانان با فرقه‌های مختلف و مذاهب گوناگون، در زیرسایه توحید و نبوت، همزیستی مسالمت‌آمیز و وحدت داشته باشند، مسئولیت اندیشمندان مسلمان، در عصر کنونی را دو چندان می‌کند. نگاه اهل هر مذهب به نقاط مشترک، باعث همکاری درون گروهی برای زیستن در جامعه جهانی می‌شود و نگاه به نقاط اختلاف، در یک بستر علمی و تحقیقاتی با معیار و مبنا قرار دادن دو منبع بزرگ مسلمانان یعنی؛ قرآن و سنت باعث جدیت و تلاش در بحث و پژوهش علمی و همچنین موجب دستیابی به حقیقت و تبیین آراء و نظرات دیگران می‌گردد.
با در نظر گرفتن این دو مقوله، باید جامعه مسلمانان و توده مردم برای رسیدن به اهداف مشترکی چون:‌ اتحاد در مقابل دشمنان، عدم تفرقه، رشد علمی و صنعتی و فرهنگی، برابری و برادری متحد باشند.
از طرف دیگر، نخبگان و اندیشمندان مذاهب مختلف، در سایه وحدت و آرامش است که می‌توانند بستر علمی و تحقیقاتی را گسترش دهند. چرا که در این بستر علمی، نتایج باورنکردنی به دست آمده و می‌آید. برای مثال در همین فضای وحدت بوده که شیخ محمد شلتوت، رئیس دانشگاه الازهر مصر، با پژوهش در مذهب شیعه در فتوای مشهور خود می‌گوید: «مذهب جعفری معروف به مذهب شیعه امامی اثنی عشری، مذهبی است که تعبد به آن، همانند سایر مذاهب اهل تسنن، شرعا جایز است. لذا سزاوار است بر مسلمانان که آن را شناخته و از تعصب به ناحق نسبت به مذاهبی معین، خلاصی یابند.» (19)
به طور قطع، فتوای شیخ محمود شلتوت در بستر پژوهش‌ و در سایه وحدت به دست آمده است. تا جایی که دانشمندان بزرگ فرقه‌های مختلف، همانند: دکتر محمد محمد‌قحام (20)، شیخ محمد غزالی (21)، عبدالرحمن نجار مدیر مساجد قاهره (22)، استاد احمد بک، استاد شیخ شلتوت و ابوزهره (23)، استاد محمود قدظاوی یکی از مفتیان اردن (24) و دکتر حامد حنفی داود استاد ادبیات عرب در دانشگاه قاهره، فتوای شیخ شلتوت را تأیید و مشکل جامعه مسلمانان را عدم وحدت می‌دانند و معتقدند که عمل به این فتوا راهگشا بوده، پیشرفت و هماهنگی مسلمانان را به ارمغان می‌آورد. (25)
کلام آخر
در طول مدت چند قرن گذشته، آن چه مسلمانان را از بعضی ملت‌ها و دولت‌ها عقب رانده، اختلافات مذهبی بوده است. روزی که قاره آمریکا کشف نشده بود و اروپائیان حکومت فئودالی داشتند، مسلمانان در زمینه علم، صنعت، فرهنگ و عدالت اجتماعی، سرآمد همگان بودند.
دشمنان با سوءاستفاده از فرقه‌ها، مسلمانان را درگیر اختلافات مذهبی نمودند؛ تا جایی که فرقه ضاله وهابیت را توسط محمد بن عبدالوهاب تأسیس کردند که سبب قتل و کشتار و جنگ با برادران اهل تسنن و یا شیعیان شده است؛ چنان که در روز عید غدیر سال 1216 در کربلا، بیش از پنج هزار نفر را به شهادت رساندند. (26) یا اینکه محمدعلی باب را امام زمان شیعیان معرفی نمودند و فرقه بهائیت را ترویج داده‌اند.
همه این موارد، مسئولیت عالمان و اندیشمندان شیعه و سنی را دوچندان می‌کند که بیش از پیش وحدت و همگرایی را تبلیغ و تشویق نمایند و با روش‌های نادرستی که در بین عوام مشهور است و مبنای عقلی و نقلی صحیحی هم ندارد، مبارزه نمایند. برای مثال، متأسفانه بعضی از برادران اهل تسنن در روز عاشورا مصادف با شهادت امام حسین(ع)، مراسم جشن عروسی برپا می‌کنند و یا برخی از شیعیان به سبب اظهار علاقه به حضرت زهرا(س) مراسم عیدالزهراء می‌گیرند و نسبت‌های تند و اهانت‌آمیزی را به بزرگان اهل سنت روا می‌دارند. بدیهی است که این روش‌های عوامانه سبب تفرقه، کینه و اختلاف مسلمانان نسبت به همدیگر شده، سوءاستفاده دشمنان فرصت‌طلب را موجب می‌شود. (27)
* پانوشت‌ها در دفتر روزنامه موجود است