جایگاه پژوهش در برنامه چهارم توسعه

حسین محقق
امروزه علوم و فناوری نقش و اهمیت روزافزونی در توسعه جوامع داشته و جهان به سمت اقتصاد مبتنی بر دانش پیش می‌رود.
توسعه همه جانبه و پایدار بیشتر مبتنی بر توسعه فناوری است و توسعه فناوری نیز برپایه خلاقیت و نوآوری و توسعه علمی انجام می‌شود. دستیابی به توسعه علمی نیز از طریق مطالعه و پژوهش میسر است.
لذا جوامعی که منابع و امکانات بیشتری را به امر پژوهش اختصاص می‌دهند و به تبع در امور مختلف اعم از سیاستگذاری، برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و انجام فعالیتهای اقتصادی و صنعتی از نتایج مطالعات و تحقیقات استفاده بیشتری به عمل می‌آورند، از موفقیت بیشتری برخوردارند.
از این‌رو در برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی جمهوری اسلامی ایران که برنامه‌ای است میان مدت و خط مشی برنامه‌های اجرایی 5 ساله کشور را مشخص می‌نماید، مبحث دانایی محوری جایگاه ویژه‌ای دارد.
فصل چهارم این برنامه با عنوان «توسعه مبتنی بر دانایی» شامل 15 ماده است و در یک یک این موارد به اهمیت نقش دانش و فناوری و مهارت به عنوان اصلی‌ترین عوامل ایجاد ارزش افزوده در اقتصاد نوین اشاره گردیده است. تلاش در راستای استقرار جامعه اطلاعاتی و تضمین دسترسی گسترده‌، امن و ارزان شهروندان به اطلاعات مورد نیاز، گسترش بازار محصولات دانایی محور و دانش بنیان و تجاری سازی دستاوردهای پژوهشی و نوآوری و گسترش نقش بخش خصوصی و تعاونی در این قلمرو، برپاسازی نظام جامع پژوهش و فناوری، ایجاد و توسعه شرکتهای دانش بنیان و تقویت همکاریهای بین‌المللی، ارتقای پیوستگی میان سطوح آموزش و توسعه فناوری، کارآفرینی و تولید ثروت در کشور، زمینه‌سازی و تربیت نیروی انسانی متخصص و متعهد دانش مدار، خلاق و کارآفرین منطبق با نیازهای نهضت نرم‌افزاری با هدف توسعه کمی و کیفی، پاسخگویی مناسب به افزایش تقاضا برای ورود به آموزش عالی با استفاده بهینه از ظرفیتهای موجود و حمایت از مشارکتهای مردمی، تسهیل در استفاده از تخصص و توان فنی کادر علمی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و جهت‌گیری پژوهشهای دانشگاهی به سمت نیازهای علمی و تخصصی کشور، تضمین دسترسی به فرصتهای برابر آموزشی بویژه در مناطق کمتر توسعه یافته، طراحی و اجرای دوره‌های آموزشی ضمن خدمت کارکنان دولت، اصلاح هرم تحصیلی نیروی کار و ارتقا و توانمندسازی سرمایه انسانی، کاهش فاصله سطح دانش و مهارت نیروی کار کشور با سطح استانداردهای جهانی و ایجاد فرصتهای جدید شغلی برای جوانان و نظام آموزش فنی و حرفه‌ای و علمی و کاربردی کشور، تهیه برنامه‌های آمار مبتنی بر اصلاح و تقویت نهاد مدیریت اطلاعات و آمار ملی کشور، توسعه ارتباط و فناوری اطلاعات، تحقق اقتصاد مبتنی بر دانایی و کسب جایگاه برتر منطقه از جمله اصلی‌ترین مطالب مطروحه در این فصل است که کشور در 5 سال کاری باید مورد توجه قرار دهد.
بررسی عملکرد شاخصهای اصلی توسعه علم و فناوری نشان می‌دهد که شاخصهای پیش‌بینی شده در سال 1388 این روند رشد را مورد تأکید قرار می‌دهد.
تعداد محققان بخشهای پژوهشی در سرمایه انسانی روند روبه افزایش داشته است. تعداد محققان کشور در سال سوم برنامه سوم (1381) به حدود 22 هزار نفر رسیده است. تعداد دانشمندان و مهندسان شاغل در تحقیق و توسعه به ازای هر میلیون در حال حاضر 336 و پیش‌بینی سال 1388 دو هزار نفر خواهد بود.
افزایش درصد باسوادی در کشور به حدود 88 درصد می‌رسد که پیش‌بینی سال 88 معادل 90 درصد خواهد بود.
تولید مقاله‌ها و تحقیقات علمی در ایران از نظر کمیت و کیفیت افزایش چشمگیری داشته و تعداد مقالات علمی چاپ شده سال 1381 در مجلات معتبر علمی 37 درصد نسبت به سال قبل از آن رشد داشته است. تعداد عناوین کتابهای منتشر شده به 100 هزار نفر جمعیت در حال حاضر 7/33 می‌باشد که پیش‌بینی سال 1388 رقمی معادل 9/54 می‌باشد.
9 پارک علمی و تحقیقاتی و 41 مرکز رشد واحدهای فناوری تأسیس و سند راهبردی نظام ملی توسعه فناوری کشور تدوین و تصویب شده است شاخص دستیابی به فناوری نشان می‌دهد که مقدار این شاخص در ایران 26/. درصد است این شاخص در کشورهای پیشرو بین 514/. تا 774/. درصد است. پیش بینی می‌شود در سال 1388 این رقم به 45/. درصد برسد.
شایان ذکر است، سهم اعتبارات پژوهش و فناوری از تولید ناخالص داخلی در سال 1379 از کمترین میزان خود یعنی 31/. درصد با روند صعودی در سال 1382 کاهش 6 درصدی را نشان می‌دهد.
اعتبارات تحقیقاتی از فصل تحقیقات در سالهای برنامه سوم در سال 1379 معادل 7/1779 در سال 1380 معادل 6/2515 در سال 1381 معادل 9/3509 در سال 1382 معادل 3/5515 و در سال 1383 معادل 6516 میلیارد ریال بوده است که بیشترین میزان افزایش آن مربوط به سال 1382 با 57 درصد رشد نسبت به 1381 و کمترین افزایش آن مربوط به 1383 با 18 درصد رشد نسبت به 1382 است.
مقایسه این شاخص با اهداف پیش‌بینی شده در برنامه سوم نشان می‌دهد که در هیچ یک از سالها اهداف پیش‌بینی شده تحقق نیافته و از سال 1379 تا 1383 میزان تحقق این اهداف به ترتیب 8/60 و 3/60 و 7/50 و 5/57 و 47 درصد بوده است.
اعتبارات تحقیقاتی خارج از فصل تحقیقات در سالهای 1379 تا 1382 به ترتیب برابر 6/327 و3/440 و9/536 و6/629 میلیارد ریال بوده که 20 و 19 و 20 و 15 درصد کل اعتبارات پژوهش و فناوری و تملک داراییهای سرمایه‌ای فصل را تشکیل می‌دهد. با در نظر گرفتن این اعتبارات کل، اعتبارات تحقیقاتی داخل و خارج فصل تحقیقات در سالهای 1379 تا 1382 به ترتیب 3/2107 و9/2955 و 8/4046 و 9/4461 میلیارد ریال و سهم اعتبارات تحقیقاتی دولتی از تولید ناخالص داخی به 37/. و 45/. و 44/. و 54/. درصد خواهد رسید.
نسبت تولید علمی به بودجه تحقیق و توسعه نشان می‌دهد به طور متوسط به ازای هر هزار دلار بودجه تحقیق و توسعه چه میزان تولید علمی انجام شده است. در بین 12 کشور، مقایسه نسبت بودجه تحقیق و توسعه آنها نشان می‌دهد ترکیه با نسبت 47/. و چین با نسبت 02/. در رده اول و دوم مقرار دارند این نسبت‌ها بدین معنا است که به ازای هر یک میلیون دلار بودجه تحقیق و توسعه در ترکیه 467 و در چین 15 تولید علمی وجود دارد ایران نیز با نسبت 008/. و 8 تولید علمی به ازای هر یک میلیون دلار بودجه تحقیق و توسعه در رتبه چهارم قرار گرفته است.