نیروی دریایی در گذر تاریخ

نیروی دریایی ایران پس از پیروزی اسلام
با حمله اعراب به کشور ایران و شکست قوای نظامی ایران در مقابل اعراب در چند جبهه به تدریج دروازه شهرها، بنادر، جزایر و خصوصا قلعه‌ها و استحکامات ایرانی‌ها بر روی اعراب گشوده شد و آنها به تمام امور کشور مسلط شدند و در نتیجه نیروی دریایی کشور به طور کلی از هم پاشیده شد و ناوگان دریایی از بین رفت و افسران و کارکنان کشتی‌ها نیز در جنگ کشته و یا پراکنده شدند.
با استیلای کامل اعراب بر کشور پهناور ایران، حکومت‌های اسلامی کم‌کم پی به اهمیت دریا و نیروی دریایی بردند و برای پی‌ریزی یک نیروی دریایی قوی و استفاده از آن در جنگهای دریایی، دست نیاز به سوی دریانوردان، ناخداها و خصوصا کشتی‌سازان ایرانی دراز کردند و از آنها یاری خواستند. ایرانیان تازه مسلمان نیز به اتکای ایمان و عقیده و این که این حکومتهای اسلامی بودند و کار کردن برای آنها در حکم خدمت به اسلام و مسلمین محسوب خواهد شد، با اعراب همکاری کردند.
نقش ایرانی‌ها در تجهیز نیروی دریایی اعراب و اسلام
یکی از سودمندترین اختراعات دریایی ایرانیان سکان بود. بر اساس نامه معاویه به عمر، خلیفه دوم، تا ظهور اسلام تنها ایرانی‌ها از سکان در کشتی‌های خود استفاده می‌کردند و از این زمان به بعد بود که باز هم دریانوردان و لنج‌سازان ایرانی روی قایق‌ها و لنج‌های اعراب و ملل دیگر سکان نصب کردند.
از نامه معاویه به خلیفه دوم چنین بر می‌آید که: «کشتی‌رانان ایرانی نه تنها بر کرانه‌های خاوری آفریقا، دریای مدیترانه و اقیانوس هند تا مرز چین ناورانی می‌کردند بلکه سرتاسر مرزهای دریایی اروپا را در اقیانوس اطلس و تا نزدیکی‌های قطب شمال نیز پیموده‌اند»(مدنی، 1357، ص 66).
نیروی دریایی آل‌بویه
آل بویه از نژاد ایرانی و فرزندان بویه دیلمی بودند که از سال 320 تا سال 448 قمری در جنوب ایران و عراق سلطنت کردند. بنیانگذار دیالمه پسران بویه دیلمی به نام علی (عمادالدوله)، حسن(رکن الدوله)، احمد(معزالدوله) از امرای مرداویج پسر زیار بودند.
آل بویه سهم خویش در تقویت نیروی دریایی ایران کوشیدند، به طوری که در زمان ایشان نیروی دریایی ایران به پیروزیهای چشم‌گیری نائل شد.
عضدالدوله دیلمی، معروف‌ترین امیر آل‌بویه است که اقتدار او از سواحل دریای عمان تا شام و حدود مصر مسلم گردیده و نخستین بار در بغداد خطبه به نام او خواندند.
عضدالدوله، نخستین پادشاهی بود که پس از توسعه اسلام به نیروی دریایی ایران در خلیج فارس جان تازه‌ای بخشید و برای به وجود آوردن یک نیروی دریایی بزرگ زحمت فراوانی متحمل شد. ناوگان او توانست خلیج فارس را تا سواحل آفریقا تحت سلطه خود درآورد.
ناوگان دریایی نادر شاه
پادشاهان صفویه، به ویژه شاه عباسی، همواره در اندیشه تقویت نیروی دریایی بودند و پس از آن نادرشاه افشار، سر سلسله پادشاهان افشاریه، فکر ایجاد یک نیروی دریایی بزرگ را قوت بخشید. نادرشاه دو ناو جنگی از نوع بریگانتین و دو ناو چهار صد تنی و چند ناو از انواع دیگر از انگلیسی‌ها خرید و در آبهای تحت سلطه ایران به کار گرفت. نادر شاه به کمک همین ناوگان توانست جزیره کیش و بحرین را از تسلط بیگانگان خارج کند و حکومت بر این نقاط را از آن ایران سازد.
تاسیس کارخانه‌های کشتی‌سازی
پس از قدرت گرفتن نیروی دریایی ایران نادر شاه که نمی‌خواست برای تامین کشتی‌های مورد نیاز به انگلیسی‌ها متوسل شود. فرمان ایجاد کارخانه‌های کشتی‌سازی در بوشهر و توپ‌ریزی را در بندر عباس صادر کرد.
طول کشتی‌های نادری 90 متر بود و در هر کشتی 50 توپ کار گذاشته بودند و بیشتر کارگران و ملوانان کشتی‌ها ایرانی بودند و عده کمی اروپایی در آنها کار می‌کردند.
به دستور نادر، لطیف‌خان، فرمانه کل سواحل و بنادر خلیج فارس در بهار سال 1114 شمسی شخصا به جزیره قشم رفت و از شیخ رشید حاکم بندر با سعید وی قشم دو کشتی خریداری کرد. بنا به نوشته اسماعیل رائین: «نادر شاه برای تشکیل نیروی دریایی جنگنده، دستور داد تا بیست فروند کشتی جنگی در بندر سورت از بنادر هندوستان بسازند و اکثر کشتی‌سازان و ناخدایان سورتی یا مالکان کارگاههای کشتی‌سازی، پارسیانی بودند که اجداد آنها پس از حمله اعراب به هندوستان مهاجرت کرده و در این بندر به کار ساختن کشتی مشغول بودند.
علاوه بر این نادر به کشتی‌سازان کنگ دستور داد تا کشتی‌های جنگی برای نیروی دریایی ایرانی بسازند.»(همان، صفحه ـ 649 ص 650)
پیروزیهای نیروی دریایی نادر
نادر به محض آماده شدن نیروی دریایی به لطیف‌خان فرمانده نیروی دریایی (دریابیگی) ماموریت داد بصره را از چنگ دولت عثمانی در آورد. لطیف‌خان به بصره رفت ولی بی‌آنکه نتیجه‌ای بگیرد بازگشت.
بار دیگر لطیف‌خان با 4000 نفر نیروی جنگنده و کشتی‌های کافی به سوی بحرین شتافت و در سال 1115 قمری، ‌درست یک سال پس از شکست بصره، بحرین را تصرف کرد و بعد به سوی عمان و مسقط به راه افتاد و پس از 4 روز، خورفکان را تصرف کرد و سپس راس خیمه را گشود. در آغاز سال 1117 قمری، محمدتقی‌خان با همکاری لطیف‌خان و 6000 سپاهی عازم جلفار و مسقط گردید و عمان و مسقط را تسخیر کرد ولی نتوانست دژهای شورشیان را بگشاید.
دو سال بعد یعنی در سال 1119 قمری بار دیگر محمدتقی خان و کلب علی‌خان راهی عمان و مسقط شدند. در جلفار امام سیف به استقبال آنها آمد، در این اردوکشی محمدتقی‌خان بر قلعه‌های مسقط نیز دست یافت و احمدبن سعید تسلیم شد و پس از گرفتن تعهد دوباره او را به حکومت صحار برگماردند و خود بازگشتند. با کشته شدن نادر، کارخانه‌های کشتی‌سازی بوشهر و نیز کارخانه توپ‌ریزی بندر عباس تعطیل شد.
ناوگان دریایی قاجاریه
ناصرالدین شاه قاجار نیز در فکر ایجاد یک نیروی دریایی کوچک در خلیج فارس بود و برای خرید چند کشتی کوشش فراوان به خرج داد. ولی سرانجام آن گونه که دلخواه او بود موفقیتی به دست نیاورد و حتی کشتی‌های خریداری شده نیز از بین رفت.
لرد کرزن انگلیسی درباره ناوگان دریایی خلیج فارس در عصر ناصرالدین شاه مطالبی نوشته که خلاصه آن چنین است: «ناصرالدین شاه در سال 1865 م (1244 خورشیدی) از دولت انگلیس خواهش کرد چند فروند کشتی در خلیج فارس به وی بفروشد تا امور سواحل آنجا را مستقیما منظم سازد. اما چون این تقاضای شاه مشکوک به نظر می‌رسید و تصور تحریکات دیگران می‌رفت پاسخ رد داده شد تا این که در سال 1883 میلادی (1262 خورشیدی) ناصرالدین شاه با اطلاع دولت انگلیس تصمیم گرفت یک ناو جنگی را که ظرفیت آن کمتر از هزار تن بود در خلیج فارس به کار بگمارد.
برای انجام این منظور یکی از پسرهای مخبرالدوله را به اروپا فرستاد و او در ژانویه سال 1885 به آلمان رفت و یک فروند کشتی 600 تنی با قدرت 450 اسب بخار به مبلغ 30 هزار لیره از آلمانی‌ها خریداری کرد و به خلیج فارس فرستاد و نامش را «پرسپولیس» گذارد. علاوه بر کشتی پرسپولیس، به دستور ناصالدین شاه، پسر مخبرالدوله یک کشتی کوچک دیگر به ظرفیت 36 تن به نام «شوش» برای کشتیرانی روی رود کارون از آلمان خرید»(همان،ص65 ـ 63)
نقش انگلیس در تضعیف نیروی دریایی خلیج فارس
دولت انگلیس در عصر قاجاریه به ظاهر پرچم‌دار مبارزه با امر برده‌فروشی و قاچاق اسلحه و دزدی دریایی و به بهانه این که کشور ایران و دولت عثمانی قادر به مبارزه و جلوگیری از اعمال خلاف برده‌فروشان و قاچاقچیان و دزدان دریایی نیستند و کشتی‌های مناسبی هم برای این کار در اختیار ندارند. خود را موظف به دخالت در امور خلیج فارس دانست.
این کشور به ظاهر برای کمک به دولت ایران و کشورهای کوچک جنوب خلیج فارس و در باطن برای استقرار قوای خود در سراسر دریای پارس، به صورت مخفی و آشکار برای از بین بردن کشتی‌های طائفه‌ها و قبیله‌های محلی و جلوگیری از پا گرفتن و توسعه هر نوع قدرت دریایی که امکان رقابت و درگیری با کشتی‌های انگلیسی را داشته باشد، کوشید و برای دست‌یابی به نقشه‌هایی که برای آینده خود در خلیج فارس داشت، قراردادهای بسیاری با شیخ‌نشین‌های خلیج فارس تنظیم کرد و در هر فرصتی که به دست آورد در تضعیف حکومت قاجار و تقویت شیخ‌نشینها همت گماشت.
دولت انگلیس با تضعیف نیروهای ایرانی در خلیج فارس، ‌به ویژه جلوگیری و خودداری از فروش کشتی به دولت ایران، دست ایران را به تدریج از متصرفات دریایی کوتاه کرد و سرانجام خلیج فارس در اختیار انگلیس قرار گرفت.
نیروی دریایی عصر پهلوی
«رضا شاه، پس از برقراری امنیت داخلی به فکر تاسیس نیروی دریایی افتاد و به همین منظور سفارش خرید هشت فروند کشتی جنگی و یک فروند کشتی یدک‌کش را به موسسه‌های ایتالیایی داد و در سال 1311 شمسی دویست نفر از نظامیان و عده زیادی دانشجو را برای آموختن فنون دریانوردی به ایتالیا فرستاد در مراجعه عهده‌دار وظایف سنگین پادگان دریایی ایران شوند.
کشتی‌های خریداری شده به نام پلنگ، ببر، کرکس، سیمرغ، شاهرخ و یک فروند یدک‌کش در بندر خرمشهر به کار مشغول شدند. ناو پلنگ مامور نگهبانی از پالایشگاه آبادان شد و کشتی‌های کرکس و شهباز با پنج موتور دریایی نگهبانی از تاسیسات بندر شاه‌پور را به عهده گرفتند.
ناوهای ببر و پلنگ نیز ماموریت گشت در بنادر و جزایر خلیج فارس شدند تا از کار قاچاق و بی‌نظمی جلوگیری کنند). (بینا، همان، ص 226-225)
روز 14 آبان سال 1312 برای نخستین بار ناوگان نیروی دریایی با افراد آموزش دیده‌اش به خرمشهر وارد شد و در اسکله آن پهلو گرفت. با برافروخته شدن جنگ جهانی دوم، با این که ایران بی طرفی خود را اعلام کرده بود، در سحرگاه سوم شهریور سال 1320، ناوهای جنگی انگلیس به ساحل خرمشهر نزدیک شدند و با یک حمله ناجوانمردانه ناوهای ببر و پلنگ را در اروندرود کنار غرق کردند. و چند تن از افسران ایرانی از جمله دریادار بایندر، فرمانده نیروی دریایی و ناخدا یکم نقدی را به شهادت رساندند.
تجدید حیات نیروی دریایی
در سال 1325 ش نیروی دریایی تجدید حیات یافت و دوباره تاسیس شد و نزدیک به چهار سال بعد در سال 1329 ش نخستین گروه دانشجویان ایرانی به اروپا اعزام شدند. از این به بعد، ‌حفاظت دهانه اروندرود و بندرها و جزیره‌های خلیج فارس به نیروی دریایی واگذار شد.
ناوگان دریایی نیرومند جمهوری اسلامی ایران با توجه و مراقبتی که جمهوری اسلامی ایران در همه زمینه‌ها به نیروی دریایی خود دارد، اکنون این نیرو، دریای عمان و دریای خزر به صورت یک نیروی دریایی برتر و بدون رقیب در آمده است.
ناوگان دریایی جمهوری اسلامی ایران از انواع ناو جنگی، از نوع ناوشکن، ناوهای واسپر،‌ ضد زیر دریایی و سطحی، ناوهای لجستیکی، ناوهای مین‌روب، ناوچه‌های ضد زیردریایی و ناوچه‌های گشتی و نیروبر و غیره تشکیل شده است. صرفنظر از این نیروی عظیم،‌ اکنون بزرگترین ناوگان‌های هاورکرافت منطقه در خلیج فارس، در اختیار جمهوری اسلامی ایران است و کشور ما از جمله کشورهایی است که نیروی دریایی خود را به هوانا و (هاورکرافت) مجهز کرده است. این هاورکرافت‌ها قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران خریداری شده است که هم روی آب و هم در خشکی حرکت می‌کنند و از لحاظ گشت‌زنی کرانه و اجرای حمله‌های ناگهانی بسیار موثر می‌باشند.
قایق‌های توپ‌دار
جنگ تحمیلی نشان داد که در صورت لزوم، نیروی دریایی ایران می‌تواند قدرت جابجایی و سرعت فوق‌العاده قایق‌های توپ‌دار دریادلان ایرانی نیز استفاده کند و به وقت نیاز با هزاران قایق توپ‌دار در پس و پیش ناوها با دشمن به مقابله بپردازد.
زیردریایی‌های ایران
در آستانه سالروز نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران، ‌سال 1371 ش یک فروند زیر دریایی‌هایی خریداری شده ایران،‌ رسما به ناوگان نیروی دریایی ایران پیوست. کشور ایران تاکنون سه فروند از این نوع زیردریایی را خریداری و در آبهای خود به کار گرفته است.
روزنامه وال استریت ژورنال، ‌به نقل از فرمانده وقت نیروی دریایی انگلیس،‌ که قبل از انقلاب در آموزش ایرانیان دخالت داشته است، ‌می‌نویسد:
«ایرانی‌ها بسیار تحصیل کرده و در آموختن، بسیار سریع می‌باشند و با توجه به سابقه تاریخی، ایرانی‌ها از ما خیلی جدی‌تر بوده‌اند و این خطر وجود دارد که ما کیفیت نیروی دریایی ایران را دست کم بگیریم» کیهان، 1371، آذرماه).
آخرین نکته‌ای که می‌توان به فصل نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران اضافه کرد این است که ناوگان عظیم فعلی به دست ایرانیان سلحشور، متخصص و دریانوردان مسلمان و شجاع کشور خودمان اداره، راه‌اندازی و به کار گرفته شده است و این نکته،‌ بسیار مهم و شایان توجه و ارزشمند و غرورآفرین است.
نتیجه‌گیری
دولتهای ایرانی که در سواحل دریای پارس (‌خلیج فارس و دریای عمان) حکومت داشته‌اند، ‌اولا پی به ارزش و اهمیت این دریا برده بودند و ثانیا برای حفظ مرزهای آبی کشور و متصرفات دریایی و مقابله با تهاجم نیروهای خارجی، در حد توان خود نسبت به تاسیس و یا تقویت نیروی دریایی تحت نفوذ خویش اقدام کرده بودند.
با اینکه مهر گلی شهر چغامیش، سند معتبری در تفوق و برتری ایرانیان در فن تجارت دریایی،‌ کشتیرانی و امور دریانوردی پیش از پیدایش خط را نشان می‌دهد ولی هنوز مدارک مستندی از تاسیس نیروی دریایی دوران مادها به ما نرسیده است، ولی اوج پیشرفت نیروی دریایی ایران را باید به زمان هخامنشی‌ها نسبت داد. چرا که هنوز هم اقدامات اعجاب‌انگیز دریایی این سلسله زبانزد مورخان و نویسندگان دنیاست.
بعد از هخامنشی‌ها خصوصا در زمان ساسانی‌ها، پادشاهان این سلسله در تقویت نیروی دریایی ایران همت گماشتند و در عصر این سلسله پهنه آبهای دریای سرخ، خلیج فارس،‌ دریای عمان تا دریای چین در تسلط و تحت نفوذ دریانوردان و بازرگانان ایرانی قرار داشت.
آل بویه که از نژاد ایرانی بودند به سهم خویش در تقویت نیروی دریایی ایران کوشیدند، به طوری که در زمان ایشان نیروی دریایی ایران به پیروزیهای چشمگیری نایل آمد.
پس از آنان نادرشاه افشار فکر ایجاد یک نیروی دریایی بزرگ را قوت بخشید و به کمک نیروی دریایی خود به فتوحات قابل توجهی هم دست یافت.
بعد از نادر تا عصر پهلوی، ‌کشور ما از داشتن یک نیروی دریایی مستقل و پر قدرت محروم ماند و کشور ما به همین سبب بیشتر متصرفات دریایی خود را از دست داد.
رضاشاه پس از برقراری امنیت داخلی به فکر تاسیس نیروی دریایی افتاد و اقدامات موثری هم در این زمینه به عمل آورد ولی نیروی دریایی او در سوم شهریور سال 1320 با حمله بیگانگان نابود شد و مجددا این نیرو در سال 1325 ش تجدید حیات یافت.
جمهوری اسلامی ایران با توجه به نقش و اهمیت نیروی دریایی در آبهای تحت سلطه کشور، در جهت تقویت این نیرو اقدامات بسیاری به عمل آورد و هم اکنون نیروی دریایی ایران در آبهای خلیج فارس به صورت یک نیروی برتر و بدون رقیب در آمده است. تاریخ کشور ما نشان داده است، حکومتهایی که دارای نیروی دریایی قوی‌تری بوده‌اند، زمان طولانی‌تری به زندگی در کنار دریا ادامه داده‌اند و از منابع ثروت سواحل، بنادر و جزایر و راههای دریایی بهره برده‌اند و نیز مانع از دست‌اندازی و هجوم بیگانگان به سواحل و بناد کشور شده‌اند.
بنابراین با توجه به طولانی بودن مرزهای آبی و نیاز به استقرار امنیت در آبهای کشور و لزوم تقویت هر چه بیشتر این نیرو احساس می‌گردد.
با تشکر از روابط عمومی نیروی دریایی ارتش