سوریه پس از گزارش مهلیس
نادر مازوجی
«احتمال دست داشتن سوریه در ترور رفیق حریری نخستوزیر پیشین لبنان» این عنوان جملهای است که طی روزهای اخیر به ویژه پس از ارائه گزارش کمیته بینالمللی تحقیق درباره ترور حریری تیتر بیشتر رسانهها و مطبوعات جهان شده است و این سوال را به اذهان آورده که آیا سازمان ملل و در واقع قدرتهای بزرگی همچون آمریکا برنامهای را که در قبال عراق پیاده کردند، این بار در خصوص سوریه انجام خواهندداد و آیا جنگ دیگری در منطقه شعلهور خواهدشد؟
اگرچه بسیاری بر این باورند که آمریکا در باتلاق عراق گرفتار شده و لذا توان جنگ همزمان دیگری در منطقه را ندارد، اما ذکر این نکته مهم است که این بار حتی کشورهای مخالف جنگ آمریکا علیه عراق همچون فرانسه، آلمان و غیره با آمریکا بر ضدسوریه هماهنگ شدهاند و پابهپای واشنگتن، در تلاش برای محکوم کردن دمشق در خصوص ترور حریری هستند.
واقعیت آن است که این بار یک ائتلاف قدرتمند بینالمللی علیه سوریه شکل گرفته و حتی در بسیاری از محافل منطقهای و بینالمللی به صراحت بحث بر سر تغییر نظام سوریه مطرح است که این امر در صورت تحق میتواند خطری برای حزبالله لبنان و برخی گروههای فلسطینی که از حمایتهای مالی و معنوی دمشق بیبهره نیستند، تلقی شود.
دتلو مهلیس قاضی آلمانی که از مدتی قبل مسئولیت تحقیق درباره ترور حریری را از سوی سازمان ملل برعهده گرفته است با ارائه جزئیات به سازمان ملل، نقش کلیدی سرویسهای امنیتی سوریه و همتایان لبنانی آنها را در ترور منتقد حضور نیروهای سوریه در لبنان به تصویر کشیده است. مشکل بازیگرانی در حد و قواره سوریه در صحنه منطقهای و جهانی این است که بر اساس الگوهای سنتی قدرت درصدد هدایت امور داخلی و ایفای نقش در بیرون از مرزهای خود هستند.
حزب بعث که در چهار دهه اخیر تنها قدرت در سوریه بوده است و خانواده اسد که در بیشتر این مدت حکمرانان مطلق در این کشور محسوب میشوند، همچنان در قالبهای دوران جنگ سرد به امور داخلی و رفتارهای بینالمللی مشغول هستند.
هنگامی که در اواخر دهه 1970 ارتش سوریه وارد لبنان شد، حضور اتحاد جماهیر شوروی در منطقه و مشروعیت هنجاری پان عربیسم که حافظ اسد در کنار صدام حسین تجلی آن بودند، آن را توجیهپذیر میساخت. سوریه با استفاده از نیروهای نظامی و گزینههای امنیتی موقعیت مستحکم و نفوذناپذیری برای خود در لبنان فراهم کرد، اما فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، مصونیت امنیتی سوریه را به یکباره از بین برد. آمریکا نقش یکه تازانهای در منطقه به عهده گرفت و فرانسه خواهان ایفای حضور گستردهتر در حوزه سنتی نفوذ خود در خاورمیانه یعنی لبنان شد. رهبران و سیاستمداران لبنانی نیز به دلیل وقوف به شرایط جدید بینالمللی، خواهان استقلال عملی کشور خود و خروج نیروهای سوریه و از بین بردن نفوذ سوریه در لبنان شدند.
بشار اسد و ساختار رهبری سوریه، شرایط متحول بینالمللی و نگرش متفاوت قدرتمندان لبنانی و برهم خوردن معادلات قدرت در لبنان را نادیده گرفتند و بر اساس الگوهای سنتی حافظ اسد همچنان سیاستهای خود را دنبال میکردند. این امر تا آنجا پیش رفت که مهلیس در گزارش خود تاکید کرده که سوریه با توسل به ترور در صدد ساکت کردن مخالفان لبنانی، حضور مستقیم و یا غیر مستقیم در لبنان و مداخله در امور داخلی این کشور برآمده و حریری نیز در همین چارچوب به قتل رسیده است.
جدای از اینکه گزارش مهلیس از صحت برخوردار است یا اینکه متاثر از معادلات سیاسی است، باید پذیرفت که سوریه بیش از هر گروه و کشور دیگری در مظان اتهام قرار گرفته است.
خود کشی غازی کنعان رئیس تشکیلات امنیتی سوریه در لبنان که پس از خروج نیروهای سوری به مقام وزارت کشور رسید، اتهام دخالت سوریه را در ترور حریری پررنگتر میکند. بشار اسد و دیگر اعضای دولتش از جمله فاروق الشرع وزیر خارجه سوریه و غازی کنعان دگرگونیهای همهگیر در سطح داخلی و بینالمللی را نادیده گرفتند و به گونهای رفتار کردند که کاملا با الگوهای قدرت در دوران قبل از یکه تازی آمریکا مطابقت داشت. سوریه تفسیری غیر واقعگرایانه از موضوعات منطقهای داشت و به همین دلیل با ناکامی مواجه شده است تا جایی که فشار بینالمللی که با همکاری فرانسه و آمریکا از طریق سازمان ملل وارد آمد و نیز فشارهای داخلی که از سوی گروهها و سیاستمداران مخالف سوریه در لبنان انجام گرفت، سوریه را در موقعیت باخت قرار داده است.
گزارش مهلیس چه میگوید؟!
گزارش شبه نهایی دتلو مهلیس رئیس کمیته بینالمللی تحقیق درباره ترور حریری، دو هفته پیش تقدیم کوفی عنان دبیر کل سازمان ملل شد. محورهای مهم این گزارش که با واکنش منفی و مثبت داخلی و بینالمللی روبهرو شده است و به اعتقاد برخی کارشناسان سیاسی در بیروت، آینده مناسبات و نظام سیاسی حاکم بر لبنان و سوریه را رقم خواهد زد به شرح زیر است:
ترور حریری سیاسی بود. نظام امنیتی پیشین لبنان و نیز نظام امنیتی سوریه در این ترور دست داشته و این حادثه با اطلاع مقامات امنیتی دو کشور مزبور صورت گرفته است. چهار مقام امنیتی لبنان که در بازداشت به سر میبرند زمینههای این ترور را فراهم کردند. جبهه خلق برای آزادی فلسطین از گروههای فلسطینی طرفدار سوریه به رهبری احمدجبریل در این ترور دست داشته است.
در گزارش مهلیس به نام عبدالرحیم مراد وزیر پیشین دفاع لبنان، ناصر قندیل نماینده پیشین مجلس لبنان و رائد فخرالدین از مشاوران و نزدیکان عمر کرامی نخستوزیر مستعفی این کشور و نقش مهم آنان در این ماجرا اشاره شده است.
در این گزارش همچنین از محمد رهبر صدیق از افسران پیشین ارتش سوریه که به فرانسه فرار کرده و در آن کشور در بازداشت به سر میبرد، به عنوان شاهد اصلی نام برده شده که اطلاعات مهمی درباره چگونگی ترور حریری در اختیار کمیته تحقیق قرار داده است.
مهلیس به نفوذ و تاثیر رستم غزاله رئیس سازمان اطلاعات و امنیت سوریه در لبنان در سالهای 2002 تا 2005 و دخالت محمود عبدالعال و احمد عبدالعال از جماعت الاحباش که از گروههای هوادار سوریه در لبنان هستند و نیز ابو عبیده از گروه بنیادگرای الانصار مستقر در اردوگاه پناهندگان فلسطینی عین الحلوه در جنوب لبنان در ماجرای ترور حریری نیز اشاره کرده است.
دخالت یک نفر به نام ابوعدس که گفته شده فلسطینی و عامل انفجار در مسیر خودروی حریری بوده است چندان درست به نظر نمیرسد و پوششی برای گمراه کردن روند تحقیقات بوده است.
نوار اظهارات ابوعدس که از شبکه الجزیره پخش شد و طی آن مسئولیت ترور حریری را بر عهده گرفت، 45 روز پیش از این ترور ضبط شده و به گفته شاهدان، وی در منطقه زبدانی سوریه آموزشهای لازم را برای برعهده گرفتن مسئولیت ترور حریری دیده بود.
محمود عبدالعال مسئول امنیتی یک گروه بنیادگرای سنی به نام جمعیت طرحهای خیریه (الاحباش) که برادر یکی از افسران گارد ریاست جمهوری لبنان است پیش از ترور حریری با امیل لحود رئیسجمهور این کشور تماس داشته و وی را از این ماجرا مطلع کرده است. البته این در حالی است که لحود این اتهام را رد کرده و نیروهای امنیتی لبنان چند روز قبل محمود عبدالعال را در غرب بیروت بازداشت کردند.
در گزارش مهلیس اشاره شدکه جمیلالسید رئیس پیشین سازمان امنیت عمومی لبنان که در بازداشت به سر میبرد، اعتراف کرده که مصطفی حمدان رئیس گارد ریاست جمهوری این کشور دستور حریری راصادر کرده است. بر اساس گفته یک شاهد سوری مقیم لبنان که در سازمان اطلاعات و امنیت سوریه کار میکرد، مقامات سوری و لبنانی چند هفته پس از صدور قطعنامه 1559 شورای امنیت بر ضد سوریه تصمیم به ترور حریری گرفتند.
این شاهد افزوده است که مسئولان پیشین امنیتی لبنان چند بار برای برنامهریزی ترور حریری به سوریه سفر کردهاند. مقامات دمشق این اتهامات را نپذیرفتهاند، انفجار 14 فوریه گذشته در جاده ساحلی بیروت و نزدیک هتل سان جرج توسط خودروی میتسوبیشی حامل بیش از یکهزار کیلوگرم مواد قوی انفجاری رخ داد و در جریان آن حریری و 21 نفر دیگر کشته شدند. پس از این حادثه مقامات و نیروهای پیشین امنیتی لبنان آنگونه که باید به بازرسی مکان انفجار نپرداختند.
در گزارش مهلیس به روابط تیره رئیسجمهور لبنان با حریری پس از استعفای وی از نخستوزیری تا زمان ترورش و نیز مخالفت حریری با تمدید دوره ریاست لحود و تهدید حریری از طرف ولید المعلم از مقامات بلند پایه سوری در این ارتباط اشاره شده است.
مهلیس مقامات سوری از جمله فاروق الشرع وزیر خارجه سوریه را به گمراه کردن کمیته بینالملل درباره ترور حریری متهم کرده است. وی از سوریه خواسته که با کمیته یاد شده برای کشف ابعاد دیگر این اقدام و نوشتن گزارش نهایی، همکاری کامل داشته باشد و خواستار ادامه یافتن تحقیقات عمیقتر و گستردهتر با همکاری دولت جدید لبنان و حمایت بینالمللی شده است.
سوریه محتوای گزارش مهلیس را سیاسی خوانده و اتهامات بر ضد مقامهای خود را رد کرده و در عین حال به سازمان ملل وعده همکاری داده است.
کوفی عنان دبیرکل این سازمان متن گزارش 54 صفحهای کمیته تحقیق درباره ترور حریری را برای بررسی و اتخاذ تصمیم لازم به شواری امنیت ارائه کرده است. این شورا روز سهشنبه 24 اکتبر نشستی تشکیل داد و کوشش انگلیس، آمریکا و فرانسه برای رسیدن به اجماع اعضای شرکتکننده در آن و صدور قطعنامه جدید در ارتباط با مسائل لبنان و سوریه آغاز شده است.
این سه کشور هفته گذشته با اصلاح پیشنویس قبلی خود، موارد جدیدی در پیشنویس جدید اضافه کردهاند.
در پیشنویس جدید آمده است، در صورتی که سوریه به طور کامل همکاری نکند، مورد تحریم واقع میشود. همچنین قرار است بشار اسد نیز به سوالات تحقیقکنندگان پاسخ دهد.
افزون بر کشورهای یاد شده، دولت لبنان و شمار دیگری از کشورهای عربی از گزارش دتلو مهلیس استقبال کردند و برخی نیز منتظر گزارش نهایی هستند که پس از 15 دسامبر (24 آذر) تهیه و منتشر خواهد شد.
جریانها و گروههای مسیحی و دروزیهای لبنان و نیز بیشتر جریانها و گروههای مسلمان اهل تسنن این کشور همچون المستقبل و جماعت اسلامی با استقبال از گزارش مهلیس بار دیگر بر لزوم شناسایی، محاکمه و مجازات دست اندرکاران، برنامه ریزان و مجریان ترور حریری تاکید کردند.
شمار دیگری از مقامها و احزاب لبنان به ویژه جریانهای مسیحی مخالف رئیسجمهور این کشور میخواهند از گزارش مهلیس استفاده کرده مدت دوره ریاست لحود را کاهش دهند.
مجلس سابق مدت دوره ریاست جمهوری 6 ساله لحود را که شهریور گذشته به پایان رسید برای 3 سال دیگر تمدید کرد که این مساله با مخالفت گروههای مخالف حضور سوریه در لبنان مواجه شد و سرآغاز حوادث داخلی و تحولات بعدی در روابط این دو کشور به شمار میرود.
درباره گزارش مهلیس باید گفت که بیشتر گروهها در لبنان محتوای آن را کامل دانسته و برخی نیز اظهار داشتهاند که این گزارش تنها نیمی از حقیقت را آشکار کرده و ابعاد سیاسی بر ابعاد قضایی و حقوقی سایه افکنده است. حزبالله و جنبش امل لبنان اگر چه در ابتدا هیچ واکنشی نشان نداده و به احتیاط با گزارش مهلیس برخورد کردند، اما سید حسن نصرالله دبیر کل حزبالله لبنان در روز جهانی قدس که در میان صدها تن از هواداران خود در بیروت سخن می گفت، به صراحت اعلام کرد که از سوریه در برابر فشارهای بینالمللی حمایت میکند.
وی گفت: قبل از آن که گزارش مهلیس از سوی سازمان ملل اعلام شود، ما از طریق یک روزنامه اسرائیلی از آن با خبر شدیم.
در عین حال وزیران منسوب به حزبالله در هیات دولت لبنان همچون طراد حماده وزیر کار این کشور، تشکیل دادگاه بینالمللی برای مجازات عاملان ترور رفیق حریری را رد کردهاند رهبران جنبش امل نیز چهره گزارش مهلیس را خاکستری توصیف کردهاند و بر این باورندکه امکان ندارد بتوان همه محتوا و جوانب آن را پذیرفت و در عین حال نمیتوان آن را به طور کامل رد کرد.
به عقیده کارشناسان سیاسی، پنج کشور عربستان، مصر فرانسه، انگلیس و آمریکا همچنان که در گذشته نقش اساسی در شکلگیری کمیته تحقیق و نگارش گزارش مهلیس داشتهاند، در مرحله کنونی نیز میتوانند راه آینده لبنان را برای خروج از تنگنا هموار و خطوط اصلی مناسبات جدید این کشور با سوریه را ترسیم کنند. موضوعی که موجب نگرانی مقامهای سوری و برخی گروههای هوادار این کشور در لبنان شده است، سوء استفاده سیاسی سه کشور فرانسه، انگلیس و آمریکا از گذشته روابط میان بیروت و دمشق و نیز بهرهبرداری از گزارش مهلیس است.
سوریه 30 سال پیش راهبرد اهداف و منافع اقتصادی و سیاسی خود را با دولت لبنان پیوند زد و این کشور را به نقطهای برای آسیبپذیر کردن اسرائیل تبدیل کرد و این واقعیت مورد توجه مقامهای واشنگتن، پاریس و لندن است.
سوریه همواره از جنوب لبنان به عنوان اهرمی برای فشار بر اسرائیل استفاده کرد و آزادی بلندیهای اشغالی جولان را با آزادی مزارع شبعا در جنوب لبنان پیوند زد. مجالس سابق و دولتهای پیش از ترور حریری و برخی گروهها و احزاب سیاسی لبنان خود را متحد سوریه میدانستند و بارها وفاداری خویش را به مقامهای دمشق ابراز و اعلام کردهاند و سوریه نیز از این طریق دایره نفوذ خود را در لبنان گسترش داد، اما با کشته شدن حریری، مسیر تحولات این کشور تغییر کرد و مناسبات بیروت - دمشق تیره شد.
پس از تمدید دوره ریاست جمهوری امیل لحود، ترور حریری، صدور قطعنامه 1559 شورای امنیت، ضعف مقامهای لبنانی و وابستگی برخی از آنها به سوریه و با توجه به نارضایتی بیشتر قشرهای مردم لبنان از سیطره سوریه بر کشورشان مقامهای آمریکا و فرانسه تصور کردند که آمادگی ذهنی و شرایط سیاسی داخلی برای جدا شدن لبنان از سوریه به وجود آمده است. از این رو آنان برای اجرای مفاد قطعنامه یاد شده یعنی خروج کامل ارتش و نیروهای امنیتی سوریه از لبنان و برگزاری انتخابات آزاد مجلس با حضور ناظران بینالمللی به مقامات دمشق فشار وارد کردند. پس از آنکه آخرین سرباز ارتش سوریه ششم اردیبهشت گذشته از لبنان خارج شد، انتخابات مجلس لبنان برگزار شد و جناح مخالف لحود و نیز گروههای مخالف سوریه بیشتر کرسیها را به دست آوردند. با این اتفاق مجلس لبنان اکنون ترکیب متفاوت و اهداف دیگری پیدا کرده است. کابینه جدیدی به ریاست یکی از وزیران پیشین حریری تشکیل شده است و این روزها تلاش میشود جایگاه ریاست جمهوری نیز به شخصیتی مسیحی غیر از امیل لحود که هوادار دمشق است واگذار شود تا به این ترتیب مناسبات لبنان و سوریه بر مبنای دیگری شکل گیرد.
برخی کارشناسان سیاسی بر این باورند که با خروج سوریه از لبنان، برگزاری انتخابات مجلس در لبنان، پیروزی مخالفان دمشق، صدور قطعنامه جدید 1595 که بر اساس آن کمیته بینالمللی تحقیق درباره ترور حریری شکل گرفت و گزارش جدید رئیس این کمیته، اکنون مقامهای دمشق مهمترین اهرمهای فشار و نفوذ خود را در لبنان از دست دادهاند و موقعیت سوریه تضعیف شده است.
به اعتقاد کارشناسان، با تضعیف موقعیت سوریه در لبنان، مقامهای سوری مجبور خواهند شد در مذاکرات با واشنگتن یا مذاکرات صلح با اسرائیل فقط بر تجربه و خلاقیتهای دیپلماتیک تکیه و اهداف خود را دنبال کنند و شاید هم مجبور شوند بیشتر کوتاه بیایند.
از دید صاحبنظران سیاسی، با توجه به ضعف و افول رهبران جهان عرب، طرح خاورمیانه بزرگ که برای کشورهای عرب تدوین شده، نارضایتی ملتهای عربی از حاکمانشان و نیز فشارهای روز افزون آمریکا و اتحادیه اروپا بر سوریه، مقاومت حزب بعث این کشور شکسته خواهد شد.
آمریکا و فرانسه بر این عقیدهاند که سوریه به دو دلیل نمیتواند از عامل جنگ و نیروی نظامی بهره بگیرد: اول، مشکلات اقتصادی سوریه چنین اجازهای را نمیدهد و دوم، اتحادیه عرب با جبهه عربی نظر واحد و منسجمی ندارد، به ویژه آنکه مصر با قرار داد «کمپ دیوید» و اردن با قرارداد «وادی عربه» از این جبهه خارج شدند.
وضعیت سوریه در شرایط کنونی بسیار سخت است، زیرا تا کنون سابقه نداشته است که یک کشور عربی اینچنین تحت فشار قرار گیرد و کوچکترین صدایی در جهان عرب به حمایت از آن بلند نشود. در این باره باید گفت که وضعیت صدام حسین و رژیم آن در زمانی که مورد تهاجم تبلیغاتی آمریکا قبل از حمله نظامی قرار گرفت، به مراتب بهتر از وضعیت کنونی رژیم سوریه بود. در آن روزها حداقل سه چهارم جهان عرب ولو به شکل ظاهری از بغداد حمایت کردند، اما اکنون یک کشور در جهان عرب یافت نمیشود که بیانیهای به حمایت از دولت بشار اسد منتشر کرده باشد.
البته روسیه وعده داده است که با صدور هرگونه قطعنامهای علیه دمشق در شورای امنیت مخالفت خواهد کرد.
سخنگوی سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه در این رابطه گفت: ما تمام تلاش خود را برای جلوگیری از صدور قطعنامه علیه سوریه به کار خواهیم گرفت.
بر اساس محاسبات دولتمردان آمریکا، انگلیس و فرانسه، میتوان از طریق تهدید و فشار یا تطمیع و دادن برخی امتیازات به سوریه، این کشور را وادار کرد بیش از گذشته با آنان در خصوص پرونده لبنان، فلسطین و عراق همکاری کند. از دید آنها در صورت اعمال روشهای یاد شده، سوریه راضی خواهد شد که در موضوع لبنان توافقنامهای را با اسرائیل امضا کند که به موجب آن نظامیان اسرائیلی با خروج از کشتزارهای اشغالی شبعا به مرزهای بینالمللی عقبنشینی کنند و در مقابل، ارتش لبنان در منطقه جنوب این کشور مستقر شود و تضمین کند که هیچ عملیاتی بر ضد اسرائیل انجام نشود.
در محاسبات واشنگتن، پاریس و لندن، بشار اسد در مقایسه با پدرش حافظ اسد از انعطاف بیشتری با تجربه کمتری در قبال حفظ سلطه بر لبنان یا در روند گفتوگو با اسرائیل برخوردار است.
اکنون با توجه به تحولاتی که در فضای سیاسی سوریه و لبنان به وجود آمده و نیز گزارش آتی دتلو مهلیس، باید منتظر بود و دید آینده مناسبات سیاسی سوریه و لبنان و همچنین سرنوشت دولتمردان دمشق به کدام سمت خواهد رفت.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
