کارکرد تحریم‌های اقتصادی

مدتی است که در کشور بحث‌های متفاوتی در مورد تحریم اقتصادی کشورهایی چون کره جنوبی و انگلیس صورت می‌گیرد و هر شخص و کارشناسی نیز براساس دانش و اطلاعاتش به گوشه‌ای از موضوع می‌نگرد. اما با این وجود هنوز نگاهی جامع با دیدی کلی‌نگر به این موضوع نشده و هیچگاه با یک نگاه ضررها و منافع تحریم‌های اقتصادی مورد بررسی قرار نگرفته‌اند.
پیش از هر چیز لازم است که تاکید کنیم که نه تنها در ایران که در تمام دنیا اقتصاد و اهرم فشار اقتصادی همواره به عنوان یکی از ابزارهای قوی و گاه تنها راه اعمال سیاست‌های کشورها بوده است و هم اکنون نیز کشورهای بسیاری در دنیا و در راس آنها آمریکا با تحریم‌های اقتصادی خود علیه کشورهای مختلف فشار زیادی بر آنها وارد می‌کنند که البته نباید تاثیرات سوءداخلی بر پیکر جوامع کشورهای تحریم‌کننده را نیز فراموش کرد.
بعد از رای مثبت کشورهای حامی آمریکا در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ارجاع پرونده هسته‌ای کشورمان به شورای امنیت، در یکسری واکنش‌ها مسئولان کشورمان در استفاده از اهرم‌های اقتصادی علیه کشورهای همراه با رای منفی آمریکا خبر دادند که در مراحل اول، این تصمیم سایه بر خط لوله صلح انداخت تا جایی که وزیر نفت هند و نخست‌وزیر این کشور را نیز به واکنش انداخت و نگرانی‌های را در این کشور سبب شد. در عین حال مسوولان کشورمان نیز خود به این مسئله واقف بودند که تصمیم احداث خط لوله صلح یکروزه گرفته نشده که بتوان آن را به این سادگی متوقف کرد و ضررهای ناشی از توقف ساخت آن بسیار قابل توجه خواهد بود. در پی آن متخصصان و صاحب نظران با ارائه نظرات و مواضع خود، موج جدیدی از اعتراضات را در کشور مبنی بر ضرورت توجه دولتمردان در مورد تنبیه اقتصادی کشورهای غیردوست، به وجود آوردند. اکنون نگاه‌ها بیشتر متوجه کره جنوبی و تا حدودی انگلیس می‌باشد و با همگرایی اظهاراتی مبنی بر ضرورت تنبیه اقتصادی آنان ارائه می‌گردد.
در عین حال لازم است به ارائه آمار و ارقامی ولو تکراری اما ضروری اشاره کنیم. آماری که خود به تنهایی گویای همه چیز هستند.
سال گذشته بر طبق آمار رسمی گمرک، صادرات ما به کره جنوبی 133 میلیون دلار و وارداتمان از این کشور بالغ بر 1/3میلیارد دلار بوده است که البته باید رقم 331 میلیون دلاری واردات غیرمستقیم از دبی را نیز به این رقم افزود. انتظار می‌رود مبادلات تجاری ما با کره همچنان روند رو به رشد خود را در پیش داشته باشد و سال آینده به 5/4 میلیارد دلار نیز برسد. کالاهای کره‌ای با کیفیت نسبتا خوب و قیمت مناسبشان به همراه تبلیغات بی‌وقفه و پی‌ در پی واردت کنندگان حتی در دور افتاده‌ترین شهرهای کشور نیز حضور پررنگی دارند به طوری که هم اکنون 20 درصد لوازم و مصالح ساختمانی، 50 درصد لوازم خانگی و بیش از 70درصد بازار موبایل کشور در اختیار کالاهای رنگارنگ کره است و روز به روز نیز با بازتر شدن درب‌های کشور بر روی کالاهای خارجی به بهانه ورود به سازمان تجارت جهانی این سهم افزایش می‌یابد. البته عملکرد مسئولان کشورمان در مواجهه با مسئله WTO و بعضی اقدامات غیرکارشناسانه، خود بحثی جداست و نیاز به مجالی دیگر برای بررسی دارد اما آنچه در این بین مهم است، چگونگی کارکرد تحریم‌های اقتصادی در دنیا و مقایسه آن با هدف فعلی دولتمردان کشورمان است. سابقه تحریم‌های اقتصادی به معنای امروزی به اوایل قرن بیستم باز میگردد، تحریم‌های اقتصادی علیه ناپلئون بناپارت به دلیل حمله به کشورهای آفریقایی، تحریم‌ کشورهای متحدین در جنگ جهانی دوم از سوی متفقین، تحریم‌های آمریکا علیه کشورهایی چون کوبا و دومینیک و لیبی و هزاران نمونه دیگر از این جمله‌اند. این تحریم‌ها که بعدا در دهه 1960 به جنگ تعرفه‌ها منجر شد تاثیرگذاری خود را در طول یک قرن به منصه ظهور گذاشته بود اما این تاثیر بنابر تحقیقات سازمان ملل فقط در 5 درصد موارد با موفقیت مواجه بوده و توانسته است رفتار کشورهای تحت تحریم را تغییر دهد. اما، بحث تحریم کره جنوبی و انگلیس را بیش از آنکه احساسی پیگیری نمائیم می‌بایست به طور عمیق و با برنامه‌ریزی دقیق فرایند مطلوب را جستجو کنیم و آن این که باید با توجه به تجربیات جهانی و نظر به نیازها و ابزارهای خود به اقدام اقتصادی علیه کشورهای مختلف بپردازیم. قبل از آن، باید دید کالاهایی که از کشور موردنظر (مثل کره و انگلیس) به ایران وارد می‌شوند چگونه کالاهایی هستند؟ آیا این کالاها را باید مصرف کنیم؟ آیا این محصولات جزو نیازهای اساسی و استراتژیک کشورمان چون گندم و روغن و ... هستند و یا جز محصولات مصرفی و لوکس چیز دیگری نیست. آیا با قطع واردات این گونه محصولات و با دانستن این موضوع که دیگر هم اکنون زمان جنگ نیست که بتوانیم مردم را از داشتن اجناس و کالاهای لوکس محروم کنیم و استفاده از کالاهای خارجی به نوعی عادت و افتخار در کشورمان تبدیل شده‌اند، می‌توان جایگزینی داخلی و در مرحله بعد خارجی برای آن پیدا کرد یا خیر؟ هم اکنون کشور کره سالانه بالغ بر 200 میلیارد دلار صادرات دارد و بیشترین سهم واردات آن نیز متعلق به انرژی و نفت است و با درآمد سرانه‌ی بالا جزء یکی از قدرت‌های برتر اقتصاد دنیاست. تجارت این کشور با ایران چیزی در حدود 2 درصد از کل صادرت کره است که سهم ناچیزی به نظر می‌رسد. اغلب کالاهای صادراتی کره نیز اجناس لوکس و غیراستراتژیک است که عمده کالاهای صادراتی این کشور را تشکیل می‌دهند. که برخی معتقدند اگر ایران بخواهد با استفاده از فرصت عدم عضویت در سازمان تجارت جهانی، علیه کره تحریم‌های اقتصادی اتخاذ کند و واردات کالا از این کشور را محدود کند می‌توان به سادگی انتظار اقداماتی مشابه را داشت اما از آنجا که صادرات ما به کره بسیار پایین و قابل صرف نظر کردن است، انتظار می‌رود این کشور با استفاده از روابط دیپلماتیک و اقتصادیش با سایر کشورهای دنیا، دست به ایجاد فشار علیه ایران بزند و در دنیای تجارت جهانی ما را با مشکل مواجه کند. اما این موضوعی است که هر کشوری که بخواهد تحریم‌های اقتصادی علیه کشور ثالثی اتخاذ کند با آنها مواجه خواهد شد. با این وجود آیا با تحت فشار قرار گرفتن باید دست از تصمیم خود برداریم؟ همان طور که گفته شد پیش از هر کار ما باید با تقویت صنایع کشور و داخلی کردن تولید نیازهایمان هر چه بیشتر از نیاز به خارج بکاهیم. ما باید با این واقعیت کنار بیاییم که دنیای غرب و کشورهای حامی آن هیچ گاه از روی حسن نیت با کشورمان برخورد نکرده و نمی‌کنند و امکان دارد هر لحظه نیز صادرات برخی محصولات استراتژیک خود را به ایران قطع کنند، پس ما مجبوریم برخلاف تمام اصول اقتصادی حاکم بر تجارت دنیا، سعی‌مان را برای تولید تمام نیازمندی هایمان در کشور بکنیم. اما از آنجا که این پروسه میان مدت است و به زمان نسبتا زیادی نیاز دارد، باید با تحریم‌ کالاهای کره‌ای به دنبال جایگزین آن در سایر کشورهای دنیا با اولویت کشورهای دوست، آسیایی، مسلمان و در وهله آخر کشورهای اروپایی باشیم. صنعت لوازم خانگی در دنیا هم اکنون از پیشرفت بسیاری برخوردار بوده و کشورهای مختلف با حمایت دولت‌های خود کارخانه‌های متفاوت لوازم خانگی احداث کرده‌اند و مارک‌های بسیاری در بازار دنیا موجود است و ما می‌توانیم حتی بین فروشندگان به انتخاب بهترین سازنده لوازم خانگی جایگزین کره‌ای بگردیم. صنعت خودرو و لوازم یدکی آن نیز، هم اکنون در دنیا با رکود بسیار شدیدی مواجه است و شرکتهای بزرگ و معروف دنیا با رقابت‌های شدید قصد دارند به هر وسیله‌ای تولیدات خود را به فروش برسانند و این موضوع مصرف کنندگان را در موضع قدرت قرار داده است. سهم اعظمی از واردات ما از کره همین لوازم و قطعات خودرو است، قطع واردات و یا حتی کاهش آن می‌تواند به طور مستقم تاثیری جدی و عمیق برخودروسازان کره‌ای داشته باشد و تعداد بیشتری از کارکنان آنها را با اخراج مواجه کند حال آنکه ما می‌توانیم با سایر شرکتهای خودروساز دنیا که حتی دشمن‌ترینشان به دلیل منافع اقتصادی در ایران خودرو مونتاژ می‌کنند، به مذاکره پرداخته و در برنامه‌ای میان مدت آنها را جایگزین خودروسازان کره‌ای کنیم. باید دید ضعف کشورهای متخاصم در کجاست و با تکیه بر آنها دست بر نقاط حساس گذاشته و با برنامه‌ای مدون و دقیق تاثیرات اقتصادی دلخواه خود را بر کشور موردنظر بگذاریم این موضوع می تواند با اقداماتی که هم‌اکنون در گمرک اتفاق افتاده تشدید شود. به طوری که هم اکنون حالتی چون بیم و امید دولتمردان کره‌ای را در بر گرفته است. از یک سو به گفته مسولان ایرانی هیچ تحریم رسمی علیه کالاهای کره‌ای صورت نگرفته و از سوی دیگر به کالاهایشان اجازه ورود داده نمیشود. با این وجود امید است با اتخاذ راهکارهای کارشناسانه و جلوگیری از افراط و تفریط، دولتمردان کشورمان نیز نحوه درست استفاده از ابزار اقتصادی در راستای سیاست و منافع ملی را بهتر بیاموزند و آن را در تصمیمات دیپلماتیک خود همیشه لحاظ کنند.