رسانه و دولت

حشمت‌الله رضوی
اگر همگان اخبار و رویدادهای بین‌المللی را دنبال نکنند اما دست‌اندرکاران رسانه‌ها که در گروه بین‌الملل قلم می‌زنند، می‌پذیرند که یکی از جنجالی‌ترین خبرهای دو هفته گذشته عبارت بود از: زندان‌های مخفی آمریکا در خارج و پروازهای سیا برای نقل و انتقال مظنونین به تروریسم.
بدون تردید این خبر همچون اخبار مربوط به رفتار با زندانیان در گوانتانامو و عراق به میزان زیادی به پز رعایت حقوق متهمین توسط آمریکا لطمه زد و محبوبیت بوش که در افکار عمومی این کشور کاهش یافته است، بیش از پیش تنزل یافت.
نمی‌خواهیم به صرف پیامدهای این رویداد برای دولت آمریکا بپردازیم بلکه سوال این است که خبر اقدامات سیا و ایجاد زندان‌های مخفی در اروپای شرقی را چه کسی افشا کرد؟ آیا جز یک روزنامه آمریکایی؟ آیا به جز واشنگتن پست؟
اعلام این خبر توسط واشنگتن پست چون موجی همه جا را فرا گرفت و به سر خط اول اخبار همه رسانه‌های جهان بدل شد. انتشار این خبر و بازتاب آن در رسانه‌های اروپایی، دولت‌های این کشورها را تحت فشار قرار داد و به تبع آن، این دولت‌ها از حاکمان آمریکا خواستند تا درباره زندان‌های مخفی سیا و پروازهای موسوم به «شکنجه» در اروپا توضیح دهد. حتی کار تا آنجا پیش رفت که مقامات اتحادیه اروپا اعلام کردند هر کشور اروپایی که وجود این زندان‌ها در آن به اثبات برسد، مشمول تحریم خواهد شد.
در تداوم این بحران، وزیر خارجه آمریکا که برای نشست وزرای خارجه ناتو باید به بروکسل می‌رفت، پیشاپیش به آلمان سفر کرد تا به سوالات فراوان مقامات دولتی و رسانه‌های اروپا پاسخ گوید.
جالب اینجاست که رایس قبل از سفر به اروپا جابجایی مظنونان را توسط سیا انکار می‌کرد. اما مطبوعات اروپا هر روز ابعاد جدیدتری از این رویداد را آشکار ساختند و در مورد تعداد پروازهای سیا بر فراز کشورهایشان تیتر زدند.
رایس زیر فشار رسانه‌ای کوتاه آمد اما تا واپسین روزهای سفر به اروپا در اواسط هفته گذشته اخبار مربوطه را نه رد کرد و نه تایید.
سرانجام سفر چهار روزه رایس به اروپا سه‌شنبه هفته گذشته آغاز شد. رایس هنگامی که در جریان کنفرانس مطبوعاتی در برلین در کنار آنگلا مرکل قرار گرفت تا به سوالات خبرنگاران پاسخ دهد، تغییر لحن داد و اعتراف کرد در جنگ علیه ترور اشتباهاتی رخ داده است که آنها را اصلاح خواهیم کرد.
چرا؟ چون مطبوعات آلمان به طور مستند به رایس ثابت کردند که خالد المصری، تبعه آلمانی، در مقدونیه ربوده شده، سیا وی را به افغانستان انتقال داده، پنج ماه وی را در بازداشت نگه داشته ـ و حتی شکنجه کرده ـ و با معلوم شدن بی‌گناهی تبعه آلمانی وی را آزاد کرده است.
توضیح همه این رویداد ـ‌ که برای آمریکا رسوایی بزرگی بود ـ با اعلام این خبر توسط یک روزنامه آمریکایی شروع شد. یعنی یک روزنامه آمریکایی حیثیت دولت آمریکا را برای مدت یک ماه در عرصه جهانی به بازی گرفت و وزیر خارجه قدرتمندترین کشور جهان را به اعتراف به اشتباه واداشت.
موضوع جالب در این ارتباط بررسی کنش و واکنش مطبوعات و دولت آمریکاست. واشنگتن پست در انعکاس این خبر به هیچ‌وجه روی لطمه دیدن حیثیت دولت آمریکا در روابط بین‌الملل حساب نکرد و به خودسانسوری نیز متوسل نشد.
روی دیگر سکه نیز مهم است؛ دولت آمریکا حدود یک ماه فشار بی‌سابقه گزارشات رسانه‌ها را تحمل کرد و اگرچه به لحاظ رعایت حقوق انسانی متهمان و پنهان‌کاری در روابط با کشورهای دوست در مقیاس جهانی لطمه دید اما در پایان، رایس و همتایان اروپاییش در مورد معیارهای «جنگ تروریسم» به توافقات جدیدی دست یافتند و چنین بحران گسترده‌ای در سطح بین‌المللی به نحوی پایان یافت که امروز دیگر اهمیت خود را ـ به لحاظ خبری ـ از دست داده است.
با تشریح این چالش نمی‌خواهم به نتیجه خاصی برسم اما می‌خواهم دو سوال مطرح کنم:
اول اینکه رسانه‌ها و دولتها در کشورهای پیشرفته چگونه به چنین سطحی از بردباری و توازن دست می‌یابند؟ و دوم اینکه میان استقلال رسانه‌ها و پیشرفت کشورها چه ارتباطی وجود دارد؟