سیمای حضرت علی علیه‌السلام در قرآن کریم

1 ـ ولی (سوره نمل، آیه 89):
ولی و سرپرست شما فقط خداست و پیامبر او و آنانکه ایمان آورده‌اند، همان‌هایی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.
جریان این آیه مشهورتر از آن است که نیازی به توضیح داشته باشد.
2 ـ کفایه (سوره احزاب، آیه 25)
[این آیه اشاره به جریان جنگ خندق است که در آن وقتی عمرو بن عبدود به این سوی خندق آمد و هماورد طلبید، هیچ‌کس حاضر به جنگیدن نشد و تنها حضرت علی علیه‌السلام بود که با تجلی عظمت خود هیمنه او را در هم شکست و با کشتن او مومنان را از جنگ بی‌نیاز ساخت]
و کفی‌الله المومنین‌القتال
خداوند مومنان را از جنگ [به واسطه شهادت و شجاعت حضرت علی علیه‌السلام] بی‌نیاز کرد.
3 ـ انفاق‌کننده (سوره بقره، آیه 274)
الذین ینفقون اموالهم بالیل و النهار سرا و علانیته
آنان که اموال خودشان را شب و روز پنهان و آشکار انفاق می‌کنند.
ابن عباس شان نزول این آیه را چنین نقل می‌کند.
علی علیه‌السلام چهار درهم داشت. درهمی از آن را روز و درهم دیگری را شب و درهم سومی را پنهانی و چهارمین درهم را به صورت آشکار در راه خدا انفاق کرد و پس از آن بود که این آیه در شان او نازل شد (تاویل الآیات، ج 1، ص 97)
4 ـ صالح المومنین (سوره تحریم، آیه 4)
و ان تظاهر علیه فان‌الله هم مولاه و جبرئیل و صالح المومنین
و اگر بر ضد او دست به دست هم دهید [نمی‌توانید کار انجام دهید]‌ زیرا خداوند یاور اوست و همچنین جبریل و مومنان شایسته پشتیبان او هستند.
ابن عباس در تفسیر این آیه گفته است که
منظور از شایسته مومنان، علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام است.
5 ـ اذن داعیه (گوش شنوا) (سوره حاقه، آیه 12):
و تعیها اذن و اعلیهم
و گوشهای شنوا آن را در می‌یابد و می‌فهمد. امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمودند:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اذن داعیه»؛ گوش شنوا، گوش علی‌بن‌ ابی طالب علیه‌السلام است.
چرا که هیچکس به اندازه حضرت علی علیه‌السلام گوش شنوا برای شنیدن معارف پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله نداشت و آن حضرت تمام مطالب را از شخص پیامبر صلی‌الله علیه و آله می‌شنید و هرگاه در جمعی حضور نداشتند پیامبر صلی الله علیه و آله مطالب را مجددا بری ایشان تکرار می‌کردند.
6 ـ شاهد (سوره هود، آیه 17)
افمن کان علی بینه من ربه و یتلوه شاهد منه
آیا کسی که دلیل آشکاری از پروردگارش دارد و به دنبال آن شاهدی از او می‌باشد.
امام کاظم علیه‌السلام در تفسیر این آیه از قول پیامبر اکرم محمد مصطفی صلی‌الله علیه و آله فرمودند:
انا علی بینه من ربی و علی شاهد منی
من دارای دلیل و برهان از سوی پروردگار هستم و علی شاهد و گواه از سوی من است.
7 ـ صدیق (سوره حدید، آیه 19)
الذین آمنوا بالله و رسله هم‌الصدیقون و الشهداء عند ربهم)
و کسای که به خدا و پیامبرانش ایمان آوردند، آنان صدیقانند و شهیدانی که در نزد پروردگارشان هستند.
ابن عباس در تفسیر این آیه از قرآن نیز می‌گوید:
علی‌بن ابیطالب علیه‌السلام همان صدیق شهید است.
8 ـ کسی که علم کتاب نزد اوست (سوره رعد، آیه 43)
قل کفی بالله شهیدا بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب
بگو: کافی است که خداوند و کسی که علم کتاب نزد اوست میان من و شما گواه باشد.
امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه شریفه فرمودند:
هو علی بن ابیطالب و ما کان علم الکتاب الا عنده.
منظور علی بن ابیطالب علیه‌السلام است و علم کتاب جز نزد او نیست.
این آیه یکی از مهمترین آیاتی است که فضایل حضرت امیر علیه‌السلام را بیان می‌کند. چرا که وقتی در قرآن جریان حضرت سلیمان و ملکه سبا را بیان می‌کند می‌فرماید حضرت سلیمان از اطرافیان می‌پرسد که چه کسی می‌تواند تخت او را نزد من بیاورد؟ پس از آنکه یکی از جنیان می‌گوید من پیش از آنکه از جایت بلند شوی، آن را می‌آورم قرآن از کسی که وی را «آنکه ذره‌ای و علمی از کتاب نزد او بود» می‌خواند نقل می‌کند که در کمتر از پلک‌زدنی تخت ملکه را به نزد سلیمان آورد و اگر این آیه را در کنار آیه فوق بگذاریم مقام و عظمت حضرت علی علیه‌السلام را به خوبی می‌توایم دریابیم؛ وقتی کسی که تنها از ذره‌ای از علم بهره‌مند شده بود، قدرت جابجا کردن تختی را از هزاران کیلومتر فاصله تنها در پلک‌زدنی داشته باشد اصلا نمی‌توان به قدرت و شخصیت و علوم کسی را که کل علم نزد اوست، پی برد.
9 ـ قانت (سوره زمر، آیه 9)
امن هو قانت آناء اللیل ساجدا و قائما یحذر آل ضره و یرجوار رحمه ربه
آیا کسی که در ساعات شب به عبادت خدا در حال سجده و ایستاده می‌پردازد از عذاب آخرت می‌ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است.
امام صادق علیه‌السلام در تفسیر این آیه فرمودند:
این آیه شریفه در شان علی‌بن ابیطالب علیه‌السلام نازل گشته که گویای برتری، دانش، عبادت و مقام و منزلت رفیع و والایش در پیشگاه خدای متعال است. (تاویل الآیات، ج 2، ص 511 )
نکته‌ای که درباره بسیاری از این آیات باید در نظر بگیریم، این است حضرت علی علیه‌السلام مصداق اتم و اکمل چنین عباراتی هستند و بقیه مصادیق با فاصله‌ای بسیار بسیار زیاد می‌توانند در طول ایشان قرار گیرند.
10 ـ علی (سوره زخرف، آیه 4)
و انه فی ام الکتاب لدینا لعلی حکیم
و او در ام الکتاب به نزد ما بلندمرتبه و استوار است.
امام صادق علیه‌السلام صراحتا درباره این آیه فرمودند:
منظور امیرمومنان علی علیه‌السلام است (همان، ص 552)
11 ـ صراط حمید (سوره حج، آیه 24)
و هدوا الی صراط الحمید
و به راه شایسته ستایش راهنمایی می‌گردند.
ایشان فرمودند:
هم والله، اولیاء امیرالمومنین علیهم‌السلام المحبون له و لاهل بیته علیهم‌السلام
سوگند به خدا، آنان [که به راه شایسته ستایش هدایت می‌شوند] دوستان امیرمومنان علی علیه‌السلام هستند که به او و خاندانش علیهم‌السلام مهر می‌ورزند.
توضیح مربوط به این عنوان را پس از این خواهیم دید؛
12 ـ سبیل‌الله (سوره محمد صلی الله علیه و آله، آیه 1)
الذین کفروا و صدوا عن سبیل‌الله
آنان که کافر شدند و مردم را از راه خدا باز داشتند
باز از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمودند:
هم بنوامیه صدوا عن ولایه امیرالمومنین علیه‌السلام و ولایه اولاده
و هو سبیل الله الذی من تبعه کفی عذاب الجحیم
منظور از آنان بنی‌امیه بودند که مردم را از ولایت امیرمومنان علی علیه‌السلام و ولایت فرزندانش باز داشتند و او همان راه خداست که هر کس از او پیروی کند از عذاب دوزخ در امام است (ر.ک. تفسیر قمی، ج2، ص 300)
13 ـ ایثارگر (سوره حشر، آیه 9)
و یؤثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصه و من یوق شح نفسه
فاولئک هم المفلحون
آنها را بر خود مقدم می‌دارند، هر چند خودشان بسیار نیاز دارند، کسانی که نفس خودشان را از بخل و حرص باز دارند، آنان رستگارانند.
امام صادق علیه‌السلام ذیل این آیه فرمودند:
روزی حضرت فاطمه زهرا علیهما‌السلام به امیرمومنان علی علیه‌السلام فرمود: نزد پدر بزرگوارم برو و چیزی برای زندگی از ایشان بگیرد.
امیرمومنان علی علیه‌السلام خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شرفیاب شد و پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله دیناری به علی علیه‌السلام داده و فرمودند: با این دینار برای خانواده‌ات غذایی خریداری کن.
امیرمومنان علی علیه‌السلام از حضور رسول گرامی صلی الله علیه و آله مرخص شدند تا به خرید بپردازند. در راه، مقداد را ملاقات کردند. مقداد از نداری و گرفتاری خودش به حضرت علی علیه‌السلام شکوه نمود.
امیرمومنان علی علیه‌السلام دینار را به او بخشیده و خود به سوی مسجد روانه شدند. در مسجد سر بر زمین نهاد و خوابشان برد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله احساس کردند که حضرت علی علیه‌السلام درنگ نموده و تاخیر کرده‌اند. از این رو به دنبال ایشان آمده ایشان را در حال خواب یافتند پس از اینکه علی علیه‌السلام را دیدند [ایشان را بیدار کرده و] پرسیدند: یا اباالحسن چه کردی؟
عرض کردم: ای رسول خدا! از خدمت شما مرخص شدم تا خرید نمایم. در راه مقداد را دیدم. او از بدی حالش مرا آگاه نمود و من دینار را به او دادم.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: همانا جبرییل آمد و این خبر را به من گزارش داد به راستی خداوند متعال این آیه شریفه را در حق تو نازل نمود و سپس آیه فوق را تلاوت فرمودند.
هر چند فضایل و کمالات حضرت امیر علیه‌السلام را نمی‌توان در این مجال مختصر عرضه کرد لیکن
آب دریا را اگر نتوان کشید
هم به قدر تشنگی باید چشید
امید که از دریای رحمت و کمالاتش این بندگان آستانش را بی‌بهره نگذارند.