آمریکا باید به ایران غرامت بدهد نه صدقه!

اول: شرح واقعه
در روز 12 تیرماه 1367 چند قایق گشتی ایران در حال گشت عادی در خلیج‌فارس بودند که در نزدیکی تنگه هرمز حوالی «جزیره هنگام» ناگهان با تهاجم نیروهای آمریکایی مستقر در خلیج‌فارس روبه‌رو می‌گردند. ناو جنگی «وینسنس» یکی از دو ناو جنگی نیروی دریایی آمریکا با این قایق‌ها درگیر می‌شوند.
خدمه قایق‌ها بلافاصله از خود واکنش نشان می‌دهند و به مقابله با ناوها می‌پردازند. در جریان این درگیری چند فروند هلی‌کوپتر آمریکایی برفراز قایق‌های گشتی ایران به پرواز درآمده و به سوی قایق‌ها شلیک می‌کنند. قایق‌ها در حالی که به آتش کشتی‌ها پاسخ می‌دادند، همزمان به مقابله با تهاجم هلی‌کوپترهای آمریکایی پرداخته و موفق می‌شوند یک فروند از آن‌ها را مورد هدف قرارداده و سرنگون سازند. در حالی که دقایقی از هدف قرار گرفتن هلی‌کوپتر آمریکایی نگذشته بود یک فروند هواپیمای مسافربری ایرباس که از فرودگاه بندرعباس به مقصد دوبی به هوا برخاسته بود، در ساعت 10:20 بامداد به وقت ایران در حال عبور از فضای منطقه درگیری، هدف دو موشک زمین به هوای کشتی جنگی وینسنس آمریکایی قرار گرفت و سقوط کرد. این در حالی بود که هواپیمای ایرباس در داخل دالان هوایی بین‌المللی (1) در مسیر بندرعباس به دوبی و برفراز آب‌های دریایی سرزمینی ایران در حال پرواز بود که مورد هدف دو موشک قرار گرفت. در اثر اصابت یکی از موشک‌ها به هواپیما و انفجار آن کلیه سرنشینان هواپیما (290 نفر) که تعدادی از اتباع کشورهای دیگر هم جزو آن‌ها بودند، همگی جان سپردند. تعداد مسافرین هواپیما 274 نفر و تعداد خدمه آن 16 نفر بودند. از 274 مسافر، 238 نفر تبعه ایران، 10 نفر تبعه هند، یک نفر ایتالیایی، شش پاکستانی، 13 نفر از امارات متحده عربی، شش نفر از یوگسلاوی بودند. از این تعداد مسافر 209 نفر بزرگسال، 57 نفر کودک، هشت نفر شیرخوار گزارش شده بود. هفت دقیقه پس از بلند شدن هواپیما از فرودگاه بندرعباس، 11 اخطار از طرف کشتی‌های جنگی آمریکا به ایرباس گزارش شده بود. از 11 نفر اخطار مزبور، هفت اخطار روی فرکانس 243 مگا هرتز بوده که فرکانس مزبور مخصوص هواپیماهای نظامی بوده و ایرباس تجهیزات لازم برای شنیدن آن‌ها را در اختیار نداشته است و البته طبق دستور ایران ایر، کلیه پروازها در مدت پرواز در منطقه خلیج‌فارس بایستی روی فرکانس 5/121 به گوش باشند.
دوم: عکس‌العمل مقامات آمریکایی
مقامات آمریکایی در اولین واکنش خود اعلام کردند که نیروهای آمریکایی یک فروند هواپیمای ایرانی را مورد هدف قرار داده‌اند، اما مدعی شدند این هواپیما از نوع «اف- 14» بوده است، اما پس از اظهارنظر مقامات ایرانی مبنی بر سرنگونی هواپیمای مسافری، مقامات آمریکایی پذیرفتند که نیروهای نظامی این کشور هواپیمای مسافربری ایران را سرنگون ساخته‌اند.
حتی ریگان، رییس‌جمهور وقت آمریکا ادعا نمود که شلیک موشک علیه این هواپیما عملی غیرعمدی بوده است و در جریان «یک اقدام مناسب دفاعی» در حالی که رزمناوهای آمریکایی با قایق‌های ایرانی در تنگه هرمز درگیر بوده‌اند، روی داده است و طی بیانیه‌ای که در همان روز (12 تیر) منتشر کرد این حادثه را یک تراژدی وحشتناک انسانی خواند.
وی می‌افزاید: ‌مسیر این هواپیما به گونه‌ای بوده که مستقیماً به سوی رزمناو وینسنس پیش می‌رفته است و زمانی که هواپیما به اخطارهای مکرر ما توجهی نکرده، وینسنس بنابر دستور جاری و رویه معمول برای دفاع از خود در برابر حمله احتمالی شلیک کرده است. همچنین آمریکاییان مدعی شدند که پرواز هواپیمای ایران بیرون از دالان هواپیمای‌های غیرنظامی صورت گرفته است و هواپیمای ایرانی به حالتی خصمانه به طرف ناو آمریکایی نزدیک می‌شد و علایم الکترونیک ظاهر شده بر صفحه رادار رزمناو حاکی از وجود یک فروند شکاری اف- 14 بوده است.
سرانجام پس از سه ماه تحقیق توسط نیروی دریایی آمریکا دریادار فورگاتی اعلام می‌کند که خطای خدمه کشتی که بعضاً نخستین بار درگیر نبرد شده بوده عامل بروز حادثه شده است.
دولت آمریکا همچنین اعلام نمود بخشی از مسوولیت مربوط به دولت ایران می‌باشد که اجازه داده است هواپیمای ایرباس بر روی ناو جنگی که در حال درگیری بوده، پرواز نماید. این ادعای دولت آمریکا از نظر حقوقی بی‌اساس و صرفاً می‌تواند سیاسی تلقی گردد.
سوم: عکس‌العمل مقامات ایرانی
مقامات کشوری و لشگری ایران ضمن محکوم این اقدام و پوشش خبری گسترده از جزییات واقعی این حادثه به رد استدلالات مقام‌های آمریکایی پرداختند.
از جمله فرمانده نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که حمله ناو دریایی آمریکا به هواپیمای مسافربری عمدی بوده است، وی گفت: ‌با توجه به این که کریدور پروازی، بین‌الملل است و هواپیماهای ما از هیچ مسیری جز آن حرکت نمی‌کنند، این کریدور منطقه غیرنظامی و غیرجنگی است.
حتی بیمه‌گذاران بین‌الملل نیز منطقه تنگه هرمز و بندرعباس را جنگی می‌دانند و برخلاف ادعای آمریکاییان که گفته بودند هواپیمای ایران در داخل کریدور هواپیماهای مسافربری نبوده، حتی لاشه هواپیما در داخل کریدور پروازی سقوط کرده است.
وی در خصوص اشتباه در شناسایی گفت: در هواپیماهای غیرنظامی، دستگاه رادار شناسایی وجود دارد که هواپیماهای مسافربری از ابتدای برخاستن از باند، این رادار را روشن نگه می‌دارند. این فرستنده به هر ارگان نظامی و غیرنظامی که به رادار مجهز باشد، اعلام می‌کند که هواپیمای غیرنظامی هستم.
چهارم: اقدامات حقوقی ایران در مجامع بین‌المللی
پس از روشن شدن جزییات این حادثه مقامات ایرانی به منظور محکوم کردن آمریکا در مجامع بین‌المللی به یک سلسله اقدامات دیپلماتیک و حقوقی دست زدند:
اول: ‌شکایت به شورای امنیت.
براساس ماده 35 منشور سازمان ملل متحد هر عضو سازمان ملل می‌تواند توجه شورای امنیت را به هر اختلاف یا وضعیتی که ممکن است منجر به یک اختلاف بین‌المللی گردد و یا اختلافی ایجاد نماید که در نهایت حفظ صلح و امنیت بین‌المللی را به خطر بیندازد جلب نماید. بر این اساس ایران از طریق نماینده خود در سازمان ملل خواستار تشکیل جلسه فوق‌العاده شورای امنیت برای رسیدگی به این حادثه شد.
البته آمریکا همان موقع اعلام کرده بود که اگر قطعنامه شورای امنیت متضمن محکومیت آمریکا باشد آن را وتو خواهد کرد.
در اجلاس شورای امنیت در تاریخ 26 تیرماه 1367 دکتر اکبر ولایتی، وزیر خارجه وقت، تمام جزییات حادثه و گزارش‌های ضدونقیض مقامات آمریکایی را تشریح می‌کند و در مقابل جرج‌ بوش، معاون ریگان، در این اجلاس اقدام فرمانده ناو جنگی وینسنس را همچنان یک عمل دفاعی می‌نامد که نتیجه اشتباه گرفتن ایرباس مسافربری با یک هواپیمای اف- 14 است. ادعایی که هیچ مقام دیگر آمریکایی دلیلی قانع‌کننده‌ای برای اثباتش ارایه نداد.
سرانجام یک هفته بعد پس از مذاکرات طولانی، قطعنامه نهایی شورای امنیت صادر می‌شود. قطعنامه‌ای که در آن تلاش شده بود به گونه‌ای تنظیم شود که هم نظر ایران را تامین کند و هم از وتوی آمریکا جلوگیری کند. قطعنامه با این جمله آغاز می‌شود: «شورا اندوه عمیق خود را از ساقط شدن هواپیمای غیرنظامی ایران توسط یک موشک شلیک شده از یک ناو آمریکایی تأسف عمیق خود را نسبت به از دست رفتن جان انسان‌های بیگناه ابراز می‌دارد. شورا همچنین از امضاکنندگان کنوانسیون شیکاگو (سازمان بین‌الملل هوایی کشوری) می‌خواهد که قوانین بین‌الملل هوانوردی غیرنظامی را کاملا رعایت کنند...»
اگرچه این قطعنامه به مفهومی محکومیت آمریکا را دربرداشت ولی نتیجه‌ای را عاید ایران نمی‌کرد و بلافاصله ایران نسبت به صدور آن به شورای امنیت اعتراض کرد.
دوم: شکایت ایران به سازمان بین‌الملل هواپیمایی (ایکائو):
سازمان ایکائو یکی از سازمان‌های تخصصی وابسته به سازمان ملل متحد می‌باشد که در سال 1947 تاسیس شده است. براساس ماده 44 کنوانسیون شیکاگو (که اساسنامه سازمان ایکائو محسوب می‌شود) هدف سازمان ایکائو توسعه اصول و امور فنی هوانوردی بین‌الملل و تحکیم برنامه پیشرفت حمل و نقل هوایی بین‌المللی، در راستای اهداف سازمان است. همچنین نظارت بر اجرای قوانین و مقررات هوانوردی بین‌المللی از سوی کشورها برعهده شورای ایکائو که رکن دایم و اجرایی سازمان محسوب می‌شود گذاشته شده است. در کنار این وظیفه نظارتی، یک وظیفه قضایی نیز برعهده شورای ایکائو- که مرکب از 33 کشور عضو سازمان ایکائو است- قرار گرفته است. براساس ماده 84 کنوانسیون شیکائو در صورت بروز اختلاف بین دو یا چند دولت متعاهد در مورد تفسیر یا اجرای این معاهده و پیوست‌هایی که از طریق مذاکره قابل حل‌وفصل نباشد، شورا به تقاضای هر یک از دولت‌های طرف اختلاف، نسبت به آن اخذ تصمیم خواهد کرد. برای این امر، شورا در صورت نیاز از متخصصان مربوطه برای تحقیق و بررسی کارشناسی استفاده می‌کند.
در آخرین دادخواست ایران موارد زیر مطرح شده بود:
1 محکومیت سرنگونی هواپیمای ایران ایر 655 توسط نیروهای نظامی آمریکا، مستقر در خلیج ‌فارس.
2 شناسایی حریم یک جرم بین‌المللی در خصوص نقص حقوق بین‌الملل و تعهدات حقوقی ایالات متحده.
3 شناسایی مسوولیت‌های دولت آمریکا و درخواست غرامت برای جبران خسارت مادی و معنوی وارده.
4 درخواست خاتمه موانع ایجاد شده، محدودیت‌ها، تهدیدها و استفاده از زور علیه هواپیماهای غیرنظامی در منطقه‌، از جمله تقاضای شورا از سازمان‌های بین‌المللی مربوط برای خروج تمام نیروها از خلیج‌فارس. در ضمن ایران خواستار تشکیل کمیته ویژه‌ای برای انجام تحقیق درباره جنبه‌های حقوقی و فنی سرنگونی هواپیما شد.(2)
سرانجام پس از هشت ماه که به امور تحقیق و بحث فنی و جلسات کارشناسی اختصاص داشت، شورای ایکائو قطعنامه‌ای تصویب کرد که در آن حادثه سقوط ایرباس را از حوادث و اشتباهات در شناسایی هواپیما می‌دانست و در آن بر وظیفه دولت‌ها مبنی بر برخورداری از توسل به زور علیه هواپیمای غیرنظامی تاکید مجدد داشت. از 33 کشور عضو شورای ایکائو تنها شوروی، کوبا و چکسلواکی به قطعنامه رأی منفی دادند.
پنجم: پژوهش‌خواهی ایران از تصمیم شورای ایکائو به دیوان بین‌المللی دادگستری:
در حالی که نماینده آمریکا در شورای ایکائو این تصمیم را «قضاوتی متوازن که منصفانه با واقعیت برخورد می‌کند» توصیف کرد، مهندس موسوی نخست‌وزیر وقت و نماینده ایران که به عنوان ناظر در شورا شرکت داشت، این قطعنامه را محکوم کرده و اعلام کرد که شورا با محکوم نکردن آمریکا راه را برای تجدید چنین اقدامات خشونت‌آمیزی هموار می‌سازد.
دکتر ولایتی، وزیر امور خارجه ایران نیز در پیامی برای دبیرکل ایکائو ضمن اعتراض شدید به بی‌توجهی شورای ایکائو عدم محکومیت آمریکا را اقدامی غیرقابل قبول دانست. به علاوه جمهوری اسلامی ایران براساس ماده 84 کنوانسیون شیکاگو که حق پژوهش‌خواهی از تصمیم شورا در این زمینه را برای کشورهای عضو محفوظ داشته است، نزد دیوان بین‌المللی دادگستری اقامه دعوا نمود.(3)
وزارت امور خارجه آمریکا شکایت ایران به دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه را مردود اعلام نمود،‌ چرا که عقیده داشتند آمریکا ضمن دفاع از خود هواپیمایی ایران را به اشتباه سرنگون ساخته است.
و به همین خاطر دیوان بین‌المللی دادگستری را برای رسیدگی به این مساله صالح ندانست. لازم به تذکر است در صورتی که کشوری دادخواستی را مبنی بر عدم صلاحیت دیوان در رسیدگی به پرونده‌ای به دیوان تسلیم کند، دیوان ابتدا بایستی صلاحیت خود را از احراز کرده و پس از آن به پرونده و رسیدگی ماهوی آن بپردازند.
همچنین آمریکا علاوه بر طرح مساله صلاحیت مدعی شد که مصوبه شورای ایکائو اساساًً قابل استیناف و اعتراض در دیوان بین‌المللی نیست، چرا که در این مصوبه به ماده 84 اشاره نشده، بلکه این قطعنامه تحت ماده 54 کنوانسیون شیکاگو که قابل استیناف نیست می‌باشد. البته این ابهام ناشی از عملکرد خود ایکائو هم بود که مشخص نکرده بود تحت کدام ماده رسیدگی و تصمیم‌گیری نموده است ولی پس از طرح این مطلب طی نامه‌ای به دیوان اعلام کرد که تصمیم او از نوع تصمیمات قابل استیناف نبوده است که این مداخله نابجای ایکائو مشکلات فراوانی را در پرونده ایجاد کرد.
ششم: تمایل آمریکا به پرداخت غرامت
بحث غرامت به بازماندگان قربانیان حادثه از نخستین روزهای سرنگونی ایرباس آغاز شد.
یکی از اعضای هیات نمایندگی آمریکا در یکی از اجلاس‌های ایکائو اظهار داشت که آمریکا خود را مسوول حادثه نمی‌داند، اما حاضر است به عنوان «مساعدت و کمک انسانی» به بازماندگان حادثه- و نه دولت ایران- غرامت بپردازد. لذا آمریکاییان پرداخت خسارت را از باب مسوولیت نمی‌دانستند، بلکه از باب کمک انسانی و ترحم تلقی می‌کردند، اما این بحث به علل مختلف مسکوت گذاشته شد. تا این که بحث جدی پرونده در دیوان بین‌المللی دادگستری مطرح شد. به نظر می‌رسید که با توجه به قرائن و شواهد و استنادات ایران دیوان بین‌المللی دادگستری، آمریکا را به پرداخت خسارت محکوم می‌کرد.
دکتر محمود کاشانی، استاد حقوق دانشگاه شهید بهشتی در تیر 1374 در این زمینه گفت: «پیشنهاد پرداخت غرامت از سوی آمریکا به بازماندگان برخی قربانیان فاجعه 12 تیر 67 نوعی تلاش برای کاهش جو عمومی علیه آن کشور است و آمریکا برای این که در دادگاه صالح مجروم شناخته نشود، حاضر است غرامتی را به عنوان «صدقه» بپردازد تا بتواند پرونده را مسکوت گذارد. پرداخت هرگونه خسارت به بازماندگان این فاجعه باید براساس رأی دیوان بین‌المللی لاهه و در طی محکومیت آمریکا باشد و وی تصریح می‌کند که دولت آمریکا خود را در برابر این دعوا از نظر حقوقی و سیاسی در موقعیت مناسبی نمی‌بیند.»
دیوان بین‌المللی دادگستری روز 12 سپتامبر 1994 را برای رسیدگی به این دعوا تعیین نمود. ولی یکماه پیش از رسیدن موعد با موافقت دولت ایران و آمریکا وقت رسیدگی به تعویق افتاد و پس از مذاکراتی دو دولت در سوم اسفند 1374 (پس از هفت سال) مصالحه نهایی را امضا کردند و دعوا از دستور کار دیوان خارج شد. در این مصالحه دولت آمریکا از پذیرش مسوولیت به خاطر نقض مقررات حقوق بین‌المللی و تسلیم شدن به دعوای ایران خودداری کرد! ولی پذیرفت که مبلغی به خانواده‌های کشته شدگان این حادثه بپردازد.
هفتم: عکس‌العمل حقوقدانان و مقاومت داخلی ایران
این توافق در بین حقوقدانان و مقامات داخلی عکس‌العمل مختلفی به همراه داشت. عده‌ای گرفتن خسارت از آمریکا را نوعی پیروزی و قبول ضمنی آمریکا مبنی بر مقصر بودن خود در این حادثه می‌دانستند و در مقابل عده‌ای متوقف ساختن این پرونده را در دیوان بین‌المللی دادگستری نوعی از دست دادن فرصت در محکوم کردن بین‌المللی آمریکا و همچنین نقض اصل 136 قانون اساسی می‌دانستند.
دکتر محمود کاشانی، استاد دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی طی نامه‌ای به آقای ناطق‌نوری، رییس مجلس شورای اسلامی در تاریخ پنج اردیبهشت 1375، چنین می‌نویسد: «در شرایطی که دولت آمریکا به گونه مستمر دولت ایران را به دست داشتن در اقدامات تروریستی متهم می‌سازد چرا دفتر خدمات حقوقی بین‌الملل به جای پیگیری دعوای قوی و موجه دولت ایران در اقدام غیرقابل توجیه آمریکا درخواست توقف رسیدگی به این دعوا را از دیوان بین‌المللی کرده است؟
...به موجب اصل 136 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، صلح دعاوی راجع به اموال عمومی و دولتی هنگامی که طرف دعوا خارجی است باید به تصویب مجلس برسد. دفتر خدمات حقوقی بین‌الملل چگونه به خود اجازه داده است مبلغ خسارات واقعی ایران را که باید از سوی دیوان بین‌المللی دادگستری با در نظر گرفتن اوضاع و احوال ویژه این حادثه و رویه‌های بین‌المللی تعیین گردد، به تصمیم خود و بدون رعایت نص صریح اصل 139 قانون اساسی تعیین و مورد مصالحه قرار داده و چنین مصالحه‌ای را بدون تصویب مجلس امضا کند؟»(4)
به هر حال تا به حال این مساله در نزد افکار حقوقی باقی است. به طوری که بسیاری از حقوقدانان مطرح داخل به این عقیده‌اند که هیچ دلیل قابل قبولی در پس گرفتن دعوا در دیوان بین‌المللی دادگستری وجود نداشت و اگر چنانچه دلایل و مدارک موجهی از سوی مسئولان امر در این زمینه وجود دارد، ‌ارایه شود تا باعث تنویر بیشتر اذهان حقوقی شود.
هشتم: میزان غرامت
به هر حال ایران طبق توافق انجام شده، در مورد هواپیمای ایرباس مبلغ 40 میلیون دلار غرامت دریافت کرد که البته به گفته کارشناسان با توجه به نوع هواپیما و عمر آن مبلغ مطلوب و حتی کمی بیش از ارزیابی کارشناسان می‌باشد.
اما در مورد بازماندگان شهدا، به این ترتیب عمل شد که هر کدام از کسانی که در یک سال قبل از شهادت حقوق‌بگیر بوده یا درآمدی داشته (ولو یک‌ بار حقوق گرفته) 300 هزار دلار غرامت دریافت می‌کنند و اگر حقوق‌بگیر نبوده (مثل کودکان) 150 هزار دلار غرامت می‌گیرند.
همچنین رسیدگی به وضع ورثه بازماندگان و احراز استحقاق ایشان نسبت به غرامت مطابق قوانین ایران است که پس از جمع‌آوری مدارک و بررسی‌های لازم دستور پرداخت غرامت توسط ایران صادر و امضا ‌می‌شود و مطابق ترتیباتی که اتخاذ شده این دستور پرداخت به سفارت سوییس در تهران ارسال می‌گردد و سپس ترتیب پرداخت وجه به حساب وراث مربوطه داده می‌شود.
ضمناً پرداخت‌ها از طریق بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران صورت می‌گیرد و به حساب ارزی هر وارث در ایران واریز می‌شود و حتی کلیه هزینه‌ها و کارمزد بانکی حواله نیز از محل حساب غرامت برداشت می‌شود.
طبق اظهارنظر دکتر افتخار جهرمی، مشاور حقوقی رییس‌جمهور در سال 79، تا جایی که به پرونده حقوقی مربوط می‌شود آمریکا تا به حال به تکالیف حقوقی خود در مورد غرامت عمل کرده است.(5)