رویکردی تحلیلی بر نقش بسیج در توسعه علمی کشور
دکتر محمدباقر حبی / سازمان تحقیقات و مطالعات بسیج
همانگونه که اطلاع دارید، بسیج به عنوان بخشی از جامعه کشور همواره در عرصههای مختلف انقلاب اسلامی حضور داشته و ایفاگر نقشهای بسیار مهم و حساسی بوده است و در حال حاضر نیز تداوم این حضور به منظور حفظ دستاوردهای انقلاب کاملا ضرورت دارد. یکی از عرصههایی که امروز بیش از گذشته نیازمند حضور فرهنگ و تفکر بسیجی در آن هستیم، عرصه علمپژوهی و تولیدات علمی است. انجام این هم مستلزم آن است که نقش بسیج در این عرصه مورد بررسی علمی قرار گیرد. در این نوشتار سعی شده است تا براساس سند چشمانداز بیست ساله کشور ضرورت، نقش و جایگاه بسیج در عرصه علم و توسعه علمی به اختصار در حوصله این مقاله تبیین شود.
بدون تردید، انقلاب اسلامی ایران از همان ابتدای پیروزی، نظام بینالملل را به چالشی بزرگ فراخواند و باعث عکسالعملهای متفاوتی از جانب دوستان و دشمنان خود شد. به نحوی که گروهی را بر آن داشت که برای فروپاشی آن از هیچ اقدامی فروگذار نباشند و گروهی آن را امالقرای ملل مسلمان و حتی ملل آزادیخواه خواندند و آرزوهای خویش را در دوام و بقای آن یافتند. این واکنشها همواره ایران اسلامی را با مسئولیتهای بزرگی مواجه ساخت و سطح انتظار از آن را بالا برد، حضور پرشور اقشار مردم در قالب بسیج و بسیجی در عرصههای مختلف همواره پاسخگوی این انتظارات بوده و در دل دشمنان یاس و در دل دوستان امید و دلگرمی ایجاد کرده است. اما امروز انقلاب اسلامی پس از گذشت نزدیک به سه دهه از پیروزی آن به یک نیاز بنیادین و جدی مواجه است که برخاسته از یک طلب عمومی و انتظاری به حق است و آن توسعه علمی و فناوری کشور است. چنانکه رهبر معظم انقلاب در چند سال اخیر بارها بر آن تاکید فرمودند و با طرح جنبش نرمافزاری، تولید دانش را ضرورتی اجتنابناپذیر و غیرقابل اغماض برای کشور دانستند.
طبیعی است در پاسخ به این ندای حکیمانه، اقشار علمی بسیج بیش از سایرین احساس مسئولیت میکنند و انتظار میرود با توجه به سطوح و مدارج علمی بالایی که امروز در اقشار مختلف بسیج وجود دارد، ایفاگر نقشی کلیدی باشند.
«ما مشاهده میکنیم که در فرهنگ برخی از مردم ما در میدانهای جای تلاش و تن به آب و آتش زدن هست، اما در میدان علم به چنین تلاشی معتقد نیستند این نمیشود. در میدان علم باید تن به آب و آتش زد و کنار کرد، این یکی از مظاهر بسیج علمی است.» (مقام معظم رهبری، 18/7/80) برای روشن شدن چرایی و چگونگی این مهم، مروری تحلیلی بر سند چشمانداز بیست ساله کشور میتواند راهگشا باشد.
در سند چشمانداز بیست ساله ایران آمده است که:
ایران کشوری است توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هویت اسلامی، انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر روابط بینالملل.
1- توسعه یافته، متناسب با مقتضیان فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی خود متکی بر اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی، ملی و انقلابی
2- برخوردار از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم و فناوری، متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید ملی.
3- دست یافته به جایگاه اول اقتصادی، علمی، فناوری در سطح منطقه آسیای جنوب غربی با تاکید بر جنبش نرمافزاری تولید علم، رشد پرشتاب و مستمر اقتصادی، ارتقای نسبی سطح درآمد سرانه و رسیدن به اشتغال کامل.
براساس بندهای از سند چشمانداز که به آنها اشاره شد میتوان پیشبینی کرد که دستیابی به مقام اول و جایگاه ممتاز علمی نیاز به کاری فراگیر و عزمی ملی دارد تا همه ارادههای کوچک و بزرگی که به نحوی به این موضوع مرتبط میشوند را درگیر نماید. طبیعی است که دستیابی به چنین اهدافی در تولید نیاز به همدلی، همفکری و همکاری تحقیقاتی فی ما بین پژوهشگران و سازمانهای پژوهشی و ایجاد ابتکار و بسترسازی مناسب در جامعه برای بروز و ظهور استعدادها و خلاقیت براساس بندهای از سند چشمانداز که به آنها اشاره شد میتوان پیشبینی کرد که دستیابی به مقام اول و جایگاه ممتاز علمی نیاز به کاری فراگیر و عزمی ملی دارد تا همه ارادههای کوچک و بزرگی را که به نحوی به این موضوع مرتبط میشوند را درگیر نمایند. با مرور آمار تولید علم در طی سالهای گذشته میتوان میزان موفقیت کشور در تحقق اهداف چشماندار بیست ساله کشور تا حدودی پیشبینی کرد.
از طریق بررسی شاخصهای متعددی از جمله تعداد مراکز تحقیقاتی، تعداد محققین به کل کشور، تعداد طرحهای تحقیقاتی اتمام یافته بودجه تحقیقاتی تولید ناخالص ملی، ترسیم وضعیت علمی کشور میسر است. مقایسه شاخصهای توسعه تحقیقاتی نشان از آن دارد که میزان اعتبارات تحقیقاتی و تعداد محققان، تعداد طرحهای تحقیقاتی، مقالات و کتابهای منتشره یا عبارتی تولیدات علمی افزایش داشته است، اما با توجه به سند چشماندار کافی نیست. برای مثال اگر با کمی اغماض ملاک مقالات چاپ شده در lSl را به عنوان یکی از شاخصهای تولید علمی مدنظر قرار دهیم، به خوبی میتوانیم بر این مطلب صحه بگذاریم. برای نمونه در سال 1991 مقالات چاپ شده ایران 179، پاکستان 399، مالزی 328، عربستان 754، مصر 1688 و ترکیه 1080 بوده است. در حالی که در سال 2004 تعداد مقالات ایران 3800، مقالات ترکیه 1200 و کره 2400 بوده است.
آمار فوق نشان میدهد که رشد تولیدات علمی ایران نسبت به سالهای گذشته بسیار خوب بوده است اما در مقاسیه با کشورهای دیگر منطقه مناسب نیست. در حال حاضر ایران در بین کشورهای مسلمان مقام دوم و در کشورهای جهان مقام چهلم دارد. اگر این روند و نرخ رشد تولیدات علمی را برای همه کشورهای منطقه یکسان فرض بگیریم، به نظر میرسد تحقق این بخش از اهداف سند چشمانداز با مشکل خواهد شد. مطالعه یک پدیده دیگر هم میتواند پذیرش این روند را با تردید مواجه سازد و آن هم وقوع پدیده مهاجرت مغزهاست. آمارهای جهانی نشان میدهد که ایران در کنار کشورهای مثل هندوستان، چین و روسیه از جمله کشورهایی است که به شدت با معضل مهاجرت یا فرار مغزها مواجه هست و از این بابت نه تنها میلیونها دلار ضرر اقتصادی متحمل میشود، بلکه منابع انسانی که نقش اصلی را در تولیدات علمی عهدهدار هستند را به صورت سالانه از دست میدهد. چنانکه اشاره شد تمهیدات دولتمردان برای رشد تولیدات علمی و حمایت محققین و نخبگان و جلوگیری از مهاجرت نخبگان و متخصصین و جذب متخصصین ایرانی مقیم خارج تا حدودی این نقیصه را جبران کرده است. اما ادامه این روند با این سرعت در آینده پاسخگو نخواهد بود، مگر آن که طرحی نو در انداخت. بسیج کردن نخبگان، محققین و پژوهشگران کشور از یک طرف و کشور استعدادها و سازماندهی نخبگان، مبتکرین و ممتازین بسیجی از طرف دیگر راهی است که باید هر چه سریعتر پیمود.
وجود عناصر علمی و نخبه در اقشاری از جمله بسیج اساتید، بسیج دانشجویی، بسیج متخصصین، بسیج دانشآموزی و بسیج فرهنگیان توان بالقوهای است که اگر براساس سند چشمانداز بیست ساله کشور بر محور تولید علم و توسعه علمی کشور به خوبی به کارگیری شود و در چرخه تولید علم وارد شود، بیشک همچون سایر عرصههای کشور، شاهد تحولی شگرف در آن خواهیم بود. نمونه بارز این اقدام دستیابی جوانان و اساتید مومن و متخصص کشور به دانش هستهای، دانش سلولهای بنیادی و دانش و تکنولوژی هوافضا، ماهواره و... است. برای تحقق این برنامه مراحل زیر پیشنهاد میشود.
1- وضعیت سنجی و آسیبشناسی از توسعه علمی کشور، شناخت نقاط ضعف، فرصتها و تهدیدات
2- امکانسنجی در اقشار مختلف علمی بسیج در تولید علم و ایفای نقش در توسعه عملی کشور
3- تاسیس یک بنیاد علمی از نخبگان و ممتازین در بسیج به منظور سیاستگذاری و سازماندهی، برنامهریزی، حمایت، تامین و تخصیص بودجه، آموزش، کنترل و نظارت از اقشار علمی بسیج.
مراحل فوق هر کدام مبحث و موضوع ویژهای است که لازم است به صورت پژوهشی و تحلیلی مورد بررسی قرار گیرند. با این امید که در وقت و مجال دیگری بتوانیم به تفصیل به آنها بپردازیم.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
