تفکر تئولوژیک

سید احمد فردید نخستین اندیشمند ایرانى است که با تفکر مارتین هایدگر، متفکر بزرگ دوران ما، عمیقاً آشنایى یافت و کوشید مفاهیم، دیدگاه ها و بصیرت هاى اساسى تفکر وى را به جامعه ایرانى معرفى کند و از این رهگذر بر فرهنگ و فضاى فکرى جامعه ما تاثیرى ژرف به جاى گذاشت. در اینجا کوشش شده است تا صرفاً به پاره اى از مهم ترین جنبه هاى تفکر و آثار او و میراثى که از وى براى ما به جاى مانده است، اشاره شود. مهم ترین نکات مثبت در تفکر فردید، که مى توانند به منزله میراث فردید براى جامعه ایران، تلقى شوند، عبارتند از:
1- شیفت پارادایمى: به نظر مى رسد، ماهیت جنبش فکرى فردید را مى توان بدین نحو خلاصه کرد که او کوشید تا پارادایم و گفتمان نظرى در جامعه ایرانى را تا سطح یک گفتمان و پارادایم اونتولوژیک ارتقا بخشد. توضیح بیشتر اینکه، در دو قرن اخیر، ایرانیان بیشتر در چهار گفتمان زیر اندیشیده اند: گفتمان تئولوژیک (براى نمونه آثار مطهرى)، گفتمان سیاسى (براى نمونه مصدق)، گفتمان ایدئولوژیک (نمونه هاى برجسته آن مارکسیسم و آثار شریعتى)، گفتمان اپیستمولوژیک (معرفت شناختى) و هرمنوتیک (نمونه برجسته اش گفتمان حاصل از قبض و بسط تئوریک شریعت عبدالکریم سروش).
اما هیچ یک از شیوه هاى اندیشیدن در این گفتمان ها، یعنى تفکرات تئولوژیک، سیاسى، ایدئولوژیک و حتى معرفت شناختى/ هرمنوتیک، تفکر فلسفى به معناى عمیق و درست کلمه نیستند. فلسفه، بالذات یعنى اونتولوژى (وجودشناسى). مراد من از اونتولوژى آن نحوه از تفکرى است که درصدد فهم وجود فى نفسه (و نه فقط موجودات) است. در این سطح از تفکر، متفکر مى کوشد تا نتایج، لوازم و پیامدهاى فهم خویش از وجود فى نفسه را در مواجهه اش با جهان و فهم خودش از آدمى، معرفت، حقیقت، فرهنگ، تمدن، دین، اخلاق، جامعه، سیاست و غیره روشن سازد.
در دوره جدید تاریخ تفکر ما ایرانیان، یعنى در دورانى که حصن حصین سنت در دیار ما فرو مى ریزد و جامعه ما از هویتى شبه مدرن برخوردار مى گردد، در ایران ـ و حتى شاید بتوان گفت در میان همه مسلمانان ـ در عصر کنونى فردید نخستین، و حتى مى توان گفت نخستین و آخرین، متفکرى است که به سطحى از تفکر اونتولوژیک، البته به کمک مفاهیم و مقولات هایدگرى، دست یافت و کوشید تا جامعه ایرانى را نیز به این سطح از تفکر سوق دهد.
2- فهم صحیح از جهت گیرى کلى تفکر هایدگر: فهم ـ تفسیرهاى بسیار متنوعى از تفکر هایدگر وجود دارد: فهم ـ تفسیرهاى پراگماتیستى، اگزیستانسیالیستى، مارکسى، سکولار، الحادى، عرفانى و غیره. لیکن فردید نه تنها نخستین ایرانى است که به تفکر هایدگر التفات پیدا کرد، بلکه به فهم - تفسیر صحیحى نیز از جهت گیرى کلى تفکر هایدگر نائل آمد و نیل به این فهم - تفسیر امر خطیرى است که به هیچ وجه نباید آن را امرى ساده و پیش پا افتاده تلقى کرد. درک تفکر هایدگر و فهم زبان او امرى دشوار است زیرا این تفکر و این زبان، رسالت بى نهایت سترگ و دشوارى را برعهده گرفته است.
این تفکر خواهان اندیشیدن به حقیقتى است که تحت هیچ مقوله اى قرار نمى گیرد و خواهان به تصویر کشیدن و به جلوى چشم آوردن امر بى صورتى است که هیچ صورتى را به خویش نمى پذیرد. فهم تفکر هایدگر امرى دشوار و به همان اندازه اساسى است و شایسته نیست که کوشش هاى فردید در فهم و معرفى تفکر هایدگر به جامعه ما را امرى سخیف جلوه دهیم.
3- فهم اونتولوژیک از غرب: براى فردید، «غرب» نه یک مفهوم جغرافیایى، سیاسى، اقتصادى یا حتى فرهنگى است. براى او، به تبعیت از هایدگر، ماهیت غرب، متافیزیک است و متافیزیک تلقى و تفسیر خاصى از وجود فى نفسه و نحوه رویارویى خاصى با هستى یعنى نوع خاصى از اونتولوژى است. به همین دلیل براى فردید، به تبعیت از هایدگر، غرب و به همان سان شرق، مفاهیم اونتولوژیک هستند.
غرب و شرق عبارتند از دوگونه اونتولوژى و دوگونه فهم از وجود فى نفسه که خودشان را در دو سنت و تاریخ گوناگون، دو فرهنگ و تمدن مختلف و در دو گونه نظام اجتماعى متفاوت آشکار مى سازند.[...]به رغم عظمت و یگانگى فردید در تاریخ تفکر معاصر ما و به رغم این حقیقت که جامعه ایران به فردید و تفکر او بسیار مدیون است، اندیشه وى از پاره اى نقصان ها و نقاط ضعف اساسى رنج مى برد که عمده ترین آنها عبارتند از:
تفکر تئولوژیک: اساساً یکى از مهم ترین موانع بنیادین تفکر در میان ما مسلمانان، «تئولوژى اندیشى» است تا آنجا که بسیارى از متفکران مسلمان، چه در گذشته و چه در دوره معاصر، نتوانسته اند خود را از اسارت در دام هاى تفکر تئولوژیک رها سازند. آنچه پاره اى از متفکران و روشنفکران ایرانى تحت عنوان «امتناع تفکر در ایران» مطرح مى کنند، در واقع باید به منزله «امتناع تفکر در پارادایم تئولوژیک» فهم شود؛ خصیصه اى که صرفاً به جامعه ایران نیز اختصاص ندارد.
بى تردید، در سیاق این بحث باید روشن شود که تئولوژى چیست؟ تفکر تئولوژیک کدام است و تئولوژى اندیشى از کدامین ویژگى ها و نشانه ها برخوردار است؟ لیکن این مهم مجال و فرصت مبسوطى را مى طلبد که خارج از محدوده هاى این مقاله است. با این وصف باید اشاره شود که در این مقاله مراد از تئولوژى و تفکر تئولوژیک، صرف علم کلام یا الهیات و پرداختن به موضوعات این حوزه نبوده و نقد تئولوژى اندیشى و دعوت به گذر از تفکر تئولوژیک را نیز نباید به منزله نقد تفکر دینى و دعوت به سکولاریسم تلقى کرد.
مهم‌ترین وصف تفکر تئولوژیک پذیرش غیرانتقادى پاره اى از مفروضاتى است که از ادیان سنتى و تاریخى اخذ شده و وجوه سنتى و تاریخى خود را به منزله حقایقى فراتاریخى بنمایانند و لذا حیث تاریخى آنها نادیده انگاشته شود.با این مقدمات، باید اعتراف کنیم به رغم آنکه ما ایرانیان در گذار از تفکر تئولوژیک به سوى تفکر اونتولوژیک بسیار به فردید و تفکر او مدیونیم و به رغم آنکه خود فردید براى گذر از تفکر تئولوژیک درس هاى بسیار بزرگى به جامعه ایرانیان آموخته است، لیکن خود او هنوز اسیر تفکر تئولوژیک است و نتوانسته خویشتن را به تمامى از مفروضات تئولوژیک آزاد سازد.
ممکن است گفته شود فردید به دلایل فرهنگى و اجتماعى زبان تئولوژیک را براى بیان اندیشه هاى غیرتئولوژیک خود برگزیده است، اما استفاده از زبان تئولوژیک الزاماً به معناى تئولوژیک بودن خود نحوه تفکر نیست.
حتى اگر با این دفاع، که برخاسته از نوعى همدلى افراطى با آرا و اندیشه هاى فردید است، موافق باشیم، دفاعى که پذیرش آن کاملاً محل تردید است، باید اعتراف کنیم که متفکران در کاربرد زبان باید بسیار هشیار و مراقب باشند، چراکه کاربرد نامناسب زبان یا به کارگیرى زبان نامناسب براى بیان یک تفکر مى تواند به نتایج و فجایعى بسیار عمیق و زیانبار بینجامد و این اتفاقى است که براى نمونه در ارتباط با تفکر هایدگر و جنبه هاى نقادانه این تفکر نسبت به فرهنگ و تمدن غرب در کشور ما روى داده است و به دلیل به کارگرفته شدن زبان نامناسب تئولوژیک، برخى به مواجهه ما با غرب نیز رنگ و بو و صبغه هاى تئولوژیک/ ایدئولوژیک بخشیده‌اند[...]