احزاب در جنبش مشروطه

امیرحسین حاجبیان: حزب در معناى جدید و فعالیت احزاب به شکل امروزى حدود 2 قرن سابقه دارد. منشاء این احزاب به قرن نوزدهم میلادى برمى گردد که پادشاهى هاى مطلقه در کشورهاى اروپایى جاى خود را به رژیم هاى کم و بیش رقابتى مى دادند1لازمه پیدایش و شکل گیرى احزاب وجود یک نظام دموکراتیک است. پرواضح است که یک نظام استبدادى حق مشارکت سیاسى شهروندانش را به رسمیت نمى شناسد و اجازه ظهور قدرتى خارج از چارچوب خود را نمى دهد. از سوى دیگر رابرت دال دموکراسى را تکثر مراکز قدرت مى داند که در وجود احزاب و تشکل ها متبلور مى شود.از این رو، علماى علم سیاست رابطه دموکراسى و احزاب را رابطه اى دو سویه مى دانند. همچنان که ماکس وبر «احزاب جدید را فرزندان دموکراسى مى داند»،2 دموکراسى بدون وجود احزاب هم متصور نیست.با این وجود، نباید این حقیقت را از نظر دور داشت که «دموکراسى قبل از هر چیز یک فرهنگ است که باید ریشه در اذهان و اندیشه هاى جمعى داشته باشد. این ریشه ها هم شکل نمى گیرند مگر طى یک روند تجربى نسبتاً طولانى که خود نیازمند زمینه هاى مادى رشد و توسعه است.»3 از این منظر شاید بتوان مشروطه را سرآغاز تجربه اندوزى تاریخى ایرانیان براى رسیدن به آزادى، پیشرفت و عدالت دانست. نخستین جوانه هاى شکل گیرى احزاب هم در بستر جنبش مشروطه از میان جامعه استبداد زده عهد قاجار سربرآورد.احزاب سیاسى اولین بار رسماً پیش از آنکه محمد على شاه در سال 1327 ق/ 1909 م مجبور به کناره گیرى شد، یعنى همزمان با شروع انتخابات مجلس دوم سازماندهى شدند.نمایندگان چهار حزب در مجلس حضور داشتند. گروهى از نمایندگان تندرو مجلس اول که عضو فرقه «اجتماعیون عامیون» بودند، تحت عنوان «دموکرات عامیون» و بعدها «دموکرات» و مخالفان آنها که عمده نمایندگان را شامل مى شد، ائتلافى تحت عنوان «اجتماعیون اعتدالیون» شکل دادند. دو حزب بسیار کوچک «اتفاق و ترقى» و «لیبرال» هم در این مجلس اعلام موجودیت نمودند.این دو حزب به لحاظ تعداد نمایندگان قابل توجه نبودند اما در تعادل بخشیدن به قواى دو حزب دیگر که هیچ یک از اکثریت قاطع برخوردار نبودند، نقش مهمى ایفا مى کردند.گفتنى است، ناصرالملک مجلس دوم را ملزم ساخت که وکلا مرام و مسلک سیاسى خود را مشخص سازند و در نتیجه این اصرار، دموکرات ها، اعتدالیون و دو حزب دیگر مرامنامه خود را مشخص ساختند.در این دوران چند حزب سوسیالیست هم در آذربایجان فعالیت داشتند، که از آن جمله مى توان به حزب «سوسیالیست- یونیفیه» و «داشناک» حزب ارامنه سوسیالیست اشاره کرد.