شکست دیپلماسى آمریکا در هند

ایمانوئل والرشتاین ـ ترجمه: هرمز برادران
«جورج بوش» رئیس جمهور آمریکا در ماه مارس به هند رفت و توافقنامه اى امضا کرد که بسیارى از تحلیلگران آن را اتفاقى تاریخى ونقطه عطفى در ژئوپولیتیک سیستم جهانى مى دانند. به نظر مى رسد این سفر (که برخى آن را با دیدار نیکسون با مائو در پکن مقایسه مى کنند) تغییر بزرگى در نگرش ها و رویکردهاى 2 کشور ایجاد کند.
در سیستم جهانى پس از 1945، از دیدگاه آمریکا، هند یک عنصر بسیار آزار دهنده بود. در جریان جنگ سرد، هند یک قدرت غیرمتعهد میان ایالات متحده آمریکا واتحاد شوروى بود. اما آمریکا از صراحت و اصرار هندى ها درباره حفظ جایگاه خود خشنودنبود.
آمریکا عدم تعهد هند را به نفع اتحاد شوروى مى دانست، بنابراین براى آنکه هند را با مشکل مواجه کند پاکستان را مورد حمایت قرار داد. کنگره ملى هند یک جنبش آزادى بخش ملى بود که از بسیارى جهات الگوى جنبش هاى آسیا و آفریقا به شمار مى آمد. سیاست هاى «جواهر لعل نهرو» اولین نخست وزیر هند و جانشینش با حمایت فعالانه از جنبش هاى ضداستعمارى سراسر دنیا و نوعى سوسیال دموکراسى در داخل هند توأم شد.
هند همچنین مایل به تقویت ظرفیت نظامى خود بود. از آنجا که ایالات متحده کمکى به بلندپروازى هاى نظامى هند نمى کرد هندى ها از شوروى سلاح و هواپیما خریدند که این عامل آزار دهنده دیگرى براى آمریکا به شمار مى‌رفت.
اما کنگره ملى هند همانند سایر جنبش هاى مشابه سال هاى دهه 1970 و 1980 با ناکامى ها و نومیدى هاى فلج کننده اى مواجه شد. در دهه 1990 این کنگره محبوبیت و جلاى خود را از دست داد و حزب «بهاراتیا جاناتا» (BJP) که یک حزب راستگراى هندو بود برسرکار آمد و از سال 1996 تا 2004 بر هندى ها حکومت کرد.
در دوره پس از جنگ سرد، کنگره دیگر ادعاى عدم تعهد و حمایت از اتحاد علیه استعمار را نداشت و همچنین دیگر به سوسیال دموکراسى شباهتى نداشت. در 5 سال گذشته تحولات و تغییرات مهمى در هر دو کشور رخ داده است. از یک سو، توسعه اقتصادى هند این کشور را به کانون عظیمى براى رقابت با اطلاعات و انفورماتیک آمریکا مبدل ساخته است. هندى هاى مقیم آمریکا که در بخش انفورماتیک و سایر مشاغل به ثروت قابل توجهى دست یافته اند ارتباط خود را با هند حفظ کرده اند و آنان که از لحاظ سیاسى به یک گروه محافظه کار تبدیل شده اند از دولت هند مى خواهند تا روابط نزدیک ترى با آمریکا برقرار کند.
از سوى دیگر، آمریکا به دلیل سیاست هاى رژیم بوش به انزواى سیاسى کشیده شده است. هند یکى از معدود کشورهایى است که اکثریت جمعیت آن نسبت به آمریکا نظر مساعد دارند. با این حال، هند برخلاف متحدان سنتى آمریکا، مانند اروپاى غربى و کره جنوبى حرکت کرده است.همه این مسائل پیش زمینه سفر بوش به هند را فراهم کرد که اوج مذاکرات میان دو کشور به کمک آمریکا به برنامه هسته اى هند مربوط مى شد. هند از امضاى پیمان منع گسترش سلاح هاى هسته اى امتناع ورزیده است.
تااین اواخر، آمریکا رسماً با برنامه هسته اى هند مخالفت مى کرد. زمانى که هند در سال 1998 بمب هاى خود را آزمایش کرد آمریکا صدور تکنولوژى هسته اى به آن کشور را محدود کرد.
اما آمریکا اکنون تغییر موضع داده است. طبق توافقنامه اخیر، آمریکا موافقت کرده به هند سوخت وتکنولوژى هسته اى بفروشد و این در حالى است که هند پیمان منع گسترش سلاح هاى هسته اى را امضا نکرده است.
بوش این توافقنامه را آغاز یک «همکارى استراتژیک» خوانده است. دستاوردهاى هند از این توافقنامه بسیار آشکار است. هندى ها کمک هاى تکنیکى لازم براى تسریع برنامه هاى هسته اى خود را به دست آورده اند و هند به عنوان یک قدرت هسته اى مشروع شناسایى موقت خواهد شد و کم و بیش در مقوله اى همسان با پنج عضو دائم شوراى امنیت قرار مى گیرد. هندى ها براى رسیدن به این موقعیت از هیچ چیزى صرف نظر نکردند.
دستاوردهاى آمریکا از این توافقنامه مبهم است. گفته مى شود که ایالات متحده مى خواهد در آسیا هند را به وزنه اى در مقابل توان سیاسى و نظامى چین تبدیل کند. شاید به همین دلیل آمریکا از قدرت بزرگى که در این سالها سخت نیازمند شده، پاسخ مثبت مى گیرد. اما این توافقنامه انتقادات فراوانى را در پى داشت. در هند همه کسانى که با گرایش ژئوپولیتیکى به سوى ایالات متحده مخالفند از این توافقنامه ناخشنود هستند.
در آمریکا هم تمام طیف هاى سیاسى بر این باورند که این توافقنامه پیمان منع گسترش سلاح هاى هسته اى را به خطر مى اندازد. البته پاکستان هم ناخرسند است زیرا بوش اعلام کرده که آمریکا درصدد امضاى توافقنامه مشابهى با این کشور نیست. پرسش اصلى اینجاست که نتیجه این همه بحث چه خواهد بود. منتقدان در کنگره آمریکا مى خواهند شروطى براى تصویب این پیمان تعیین کنند اما در این صورت، هند همه شروط را رد خواهد کرد. اگر چنین اتفاقى بیفتد احساسات گرم دولت هند نسبت به آمریکا از بین خواهد رفت و در عین حال روابط آمریکا و پاکستان که در حال حاضر تیره شد، احتمالاً تا آن زمان بدتر هم خواهد شد.
در هر حال، هند راه پیشروى خود را خواهد یافت. روسیه پیشنهاد فروش سوخت هسته اى را به هند داده است که البته در گذشته ، آمریکا تلاش هاى فراوانى براى ممانعت از آن کرد. اما ایالات متحده دیگر استدلال قابل قبولى براى ممانعت از این امر ندارد.
ماحصل این دستاورد تاریخى، امتیازات بسیار براى هند و یک شکست دیگر براى دیپلماسى آمریکاست. این پیمان نه تنها پایه یک همکارى استراتژیک نیست بلکه جایگاه ژئوپولیتیکى آمریکا را متزلزل تر مى‌کند.