سنت نیاز به پالایش دائم دارد

چهارمین نشست هم اندیشی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در قالب گفت‌وگو میان رئیس و اعضای هیات رئیسه موسسه گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها،‌ با بانوان فعال فرهنگی‌، اجتماعی و سیاسی، در آستانه‌ میلاد حضرت زهرا(س) برگزار شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید محمد خاتمی رئیس موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در این نشست با تبریک میلاد حضرت زهرا(س) و روز زن اظهار داشت: به روایت اهل سنت و شیعه سوره کوثر درباره پیامبر(س) نازل شده است؛ در زمانی که می‌گفتند چون پیامبر فرزند پسر ندارد، نسل او منقطع می‌شود؛ خداوند تقدیر کرده بود که هم نسل جسمانی پیامبر و هم میراث معنوی ایشان از طرف دختر بزرگوار او در تاریخ جاری شود.
وی با تاکید بر ضرورت شناخت جایگاه خود در جهان و یافتن جهت‌‌گیری حرکت ما، گفت: سنت برای هر جامعه‌ای که بخواهد هویت داشته باشد مثل هوایی است که در آن تنفس می‌کند. این سنت ممکن است مسموم و آلوده شود و نیاز به پالایش دائم دارد و اگر سنت با حفظ هویت خود نوسازی نشود می‌تواند مثل هوای مسموم خفه کننده هم باشد.
خاتمی ادامه داد: باید بدانیم که شرایط و وضعیت دنیای ما چگونه است. بسیار شنیده‌ایم که مهم‌ترین مساله‌ای که برای ما به خصوص شرقی‌ها و از جمله‌ مسلمانان که پایه‌های سنتی فرهنگشان قوی‌تر است وجود دارد، بحث نسبت میان سنت و تجدد است و اگر حل نشود نه تنها مساله زنان بلکه هیچ مساله‌ای در عرصه‌های مختلف حل نخواهد شد.
وی با تاکید بر ضرورت شناخت دنیای متجدد گر چه مقاومت‌هایی در مقابل فرهنگ نو و متجدد حتی در غرب هم وجود دارد، اظهار داشت: لازم است نتیجه بحث‌ها و جمع‌بندی‌ها در خصوص سنت، مدرنیته و پسامدرنیته از جمع‌های بسته ما بیرون آید و به صورت گفتمان درآید. فکرهای مختلفی در تاریخ مطرح و در تاریخ هم دفن شده و نفوذ و رواجی نداشته است، تبدیل به گفتمان شدن، به معنای رواج عمومی فکر است که می‌تواند منشا تحول شود.
رئیس موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها با اشاره به اینکه هنوز دنیای مدرن دنیای قالب است و ما هنوز در دنیای مدرن به سر می‌بریم، تصریح کرد: حتی تهاجم‌هایی که در غرب به مدرنتیه می‌شود، به صورت یک حرکت منسجم که بتواند جایگزین مدرنیته شود نیست. مدرنیته دارای مفاهیم اخلاقی، فرهنگی، فلسفی و سیاسی متعددی است، اما یک وجه مشترک میان تمام این معانی متعدد وجود دارد و آن عبارت است از یک تحول عمیق که در اواخر قرون وسطی در جهان غرب ایجاد شد. این حرکت که بعدها به رنسانس مشهور شد، یک حرکت دینی با تعبیر تازه‌ای از دین و انسان دینی در دنیای جدید بود.
خاتمی از این تحول عمیق به عنوان گشودگی متقابل جهان و انسان به روی هم به جای عزلت از جهان تعبیر کرد و ادامه داد: این گشودگی متقابل انسان و جهان به روی یکدیگر روح مدرنیته است.
اما این مبنا در طول حرکتش به نتیجه‌ای خلاف نظر کسانی که این حرکت را شروع کردند، رسید و مبدل به اندیشه تسخیر جهان و طبیعت و تسلط بر آنها شد و در حد طبیعت هم باقی نماند و به سلطه انسان بر انسان تبدیل و به صورت استعمار، آثار و نتایج ناگوار به بار آورد.
وی با اشاره به اینکه با ظهور مدرنیته و محور قرار گرفتن انسان، عقل خود بنیاد انسان مبنا قرار گرفت یادآور شد: پسامدرنیته به همین جنبه مدرنیته حمله کرد. زیرا با مبنا قرار گرفتن عقل خود بنیاد انسان، او گمان می‌کرد که تمام مسایلش با علم حل می‌شود و رسالت علم را نه کشف و فهم که تغییر جهان می‌دانست و استعمار انسان، عرفی شدن زندگی و تقدس‌زدایی از نتایج اصلی مدرنیته است.
رئیس موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، با تاکید بر اینکه وجود خشونت در دنیای مدرن که بیشترین قربانیانش زنان هستند، امری طبیعی است، تصریح کرد: با تقدس‌زدایی تنها خرافات از بین نمی‌رود، بلکه بسیاری از ارزش‌ها و هنجارهای مقدس در نظر همه ادیان از بین می‌رود و دیگر اخلاق معنا ندارد. اخلاق اگر مبتنی بر ارزش متعالی و مقدس نباشد، نه وجود پیدا می‌کند و یا حتی اگر وجود پیدا کند، می‌تواند در جامعه ضمانت اجرا پیدا کند.
خاتمی اظهار داشت: اما این حرکت یک گام دیگر هم داشت و آن اینکه با محور قرار گرفتن انسان، حاکمیت انسان بر سرنوشت خود نیز اصیل شد و از دل آن نظام‌های دموکراتیک بیرون آمد در حالی که دموکراسی در دنیای قدیم مذموم بود. در دنیای جدید و با دید جدید دموکراسی یک ارزش به حساب آمد.
وی به اشاره به ظهور مشکلات در دنیای مدرن، از جمله بروز جنگ‌های جهانی، درگیری‌های درونی، ایسم‌ها و پیدایش ایدئولوژی‌های مختلف، گفت: با گذشت زمان و در نیم قرن اخیر حرکتی در اعتراض به دنیای جدید به نام پست مدرن ایجاد شده است. پساتجدد، تمامیت، وحدت و عمومیت عقل و فکر را نفی می‌کند و با تایید بر تکثر در متن و عرصه جامعه بشری و فرهنگ‌ها، نفی متن و پیرامون و طرح محور قرار دادن گفت‌وگو و تبادل بینامتنی و بین فرهنگی در جامعه، مرکزیت زدایی می‌کند و این از جنبه‌های مثبت قضیه است.
رئیس موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها ادامه داد: نکته مهمی که در پساتجدد برجسته است، نفی حجیت عقل است که خود فاجعه بار خواهد بود. وقتی عقل را از حجیت بیندازیم تبدیل به سلاح مخربی می‌شود که علیه خود نیز به کار می‌رود.
اگر امروز ما مدرنیته را نقد می‌کنیم از موضع پسا تجدد نیست و در واقع پسامدرنیته جریانی در برابر تجدد نیست و به نظر می‌رسد که نمی‌تواند بنیاد مدرنیته را از بن بر کند؛ در حالیکه مدرنیته بنیاد قرون وسطی را دگرگون کرد.
وی با تاکید بر اینکه برای حل مسایل جامعه ما و جهان باید نگاه پروسه‌ای داشت، گفت: با فرمان دادن، وضعیت زنان و سایر مشکلات حل نمی‌شود.
خاتمی پس از ترسیم وضعیت امروز دنیا به سنت‌های جامعه ما اشاره کرد و افزود: من افتخار می‌کنم که در سنت من که ریشه حیات اجتماعی من است، انسان جایگاه والایی دارد. در فرهنگ معنوی اسلام و حکمت معنوی شرق انسان به خاطر داشتن عقل، اراده و آزادی بسیار والا است. بزرگترین ارزشی که من در سنتم می‌بینم این است که این انسان مخاطب خدا و کلام قدسی است. صرفنظر از اینکه در بینش معنوی ما نه تنها انسان، که هر موجودی کلمه خدا است و انسان کلمه خاص خدا محسوب می‌شود.
به گزارش ایسنا، رئیس موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها تاکید کرد: ایمانی که از سر آگاهی و آزادی نباشد ارزشی ندارد. بنابراین سنت ما هم به نحوی باید بازسازی شود تا با این خصوصیات سازگار باشد؛ نمی‌توان انسان را حاکم بر سرنوشت خود و خلیفه خدا بر روی زمین دانست اما از نظر سیستم حقوقی و روابط اجتماعی و سیاسی دارای ضوابطی بود که با این اصل ناسازگار است.
رئیس جمهور سابق کشورمان با تاکید بر اینکه در حکمت معنوی ما استقرار حاکمیت انسان بر سرنوشت خود از دین مایه می‌گیرد و تلطیف می‌شود و برخلاف دموکراسی غرب با نفی هر گونه تقدس از انسان و جهان همراه نیست؛ در عین حال گفت: یکی از مشکلات بشر این است که تقدس در تاریخ به اموری سرایت داده شده که مقدس نیستند و متولیان دین و قدرت در جامعه تقدس را به امور غیرمقدس سرایت داده و در اینجا دو جنایت کرده‌اند؛ یکی به انسان و دیگری به امر مقدس. و خود این امر در گشایش بشر جدید به تقدس‌زدایی از همه چیز بوده است.
وی تاکید کرد: تحول مورد نظر ما با دستور، فرمان، بخشنامه و ... ممکن نمی‌شود و باید تحول گفتمانی در جامعه پدیدار و مردم سالاری، مورد قبول و رواج در افراد جامعه شود و در غیر این صورت تحت عنوان دموکراسی شاهد استقرار نوعی پوپولسم، عوام زدگی و حرکت توده‌وار خواهیم بود که بدترین دیکتاتوری از دل آن بیرون می‌آید. هیجان مردم آلمان نسبت به هیتلر کم نبود و شاید در طول تاریخ هیچ رهبر و هیچ نظامی مانند هیتلر مورد استقبال توده‌های تحریک شده با احساسات و عواطف قرار نگرفت. فاشیسم هم از دل نوعی پوپولیسم، مردم گویی و مردم فریبی به وجود می‌آید. رئیس موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها با اشاره به وجود خشونت سازماندهی شده در دنیا تصریح کرد: در این زمان است که گفت‌وگوی تمدن‌ها مطرح می‌شود. باید قبول کنیم که زنان ما بزرگترین قربانیان خشونت هستند بدون تجدید نظر در نحوه سلوک با زنان و پذیرش نقش آنان در عرصه حیات اجتماعی، نمی‌توان خواستار دنیای بدون خشونت بود. در گفت‌وگوی تمدن‌ها نیز زنان و نگاه زنانه به زن و جهان بسیار مهم است.
خاتمی ادامه داد:‌ دفاع از زن را باید از دفاع فانتزی از زن جدا کرد. در عرصه سیاست دفاع فانتزی‌تری از زن شده است تا در عرصه زنان متفکر و هنرمند. متاسفانه همه ما دچار نوعی افراط در مقابل تفریط و مردمعیاری شده‌ایم. به اعتقاد من باید الگوی ظهور زن و بر اساس آن حضور زن در جامعه را معین کرد. رئیس موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها تاکید کرد: ما باید در دنیای جنگ زده امروز یک جنگ را آغاز کنیم تا به صلح برسیم؛ اما ابزار این جنگ گلوله و انفجار و بمب نیست؛ بلکه ابراز آن عبارت است از کلمات و تلاش برای از کار انداختن سلاح‌هایی که در خدمت خشونت به کار می‌رود و برای گرفتن مهم‌ترین بستر اجرای خشونت در دنیای ما یعنی افکار عمومی. باید افکار عمومی را از خشونت‌طلبان بگیریم و گفت‌وگوی تمدن‌ها می‌خواهد وارد این جنگ شود. وی با طرح این سوال که چگونه می‌توان ظهور زن در جامعه را تامین کرد به گونه‌ای که وقار و حرمت او حفظ شود، گفت: در دنیای جدید این وقار شکسته شده است و باید دید ما چگونه می‌توانیم وقار و حرمت زن را حفظ کنیم و این مانع حضور و ظهور اجتماعی زن در جامعه نشود. تردید نکنید که پایدارترین اساس جامعه ما خانواده است و متاسفانه یکی از مشکلات غرب از بین رفتن خانواده است. خواه ناخواه زن نقش مهم و اساسی‌تری در وجود و ثبات و سلامت خانواده دارد و رسیدن به این پاسخ یک پروسه است و نه پروژه چنانچه گفت‌وگوی تمدن‌ها نیز یک پروسه است.
در ابتدای این نشست، احمد مسجد جامعی عضو هیات مدیره موسسه بین‌المللی گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها اظهار داشت: تحولاتی که در جامعه زنان در سه دهه اخیر به ویژه در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی، رخ داده، باعث حضور و مشارکت وسیع آنها در عرصه‌های مختلف شده است.
وی ادامه داد: ما در دستگاه‌های اجرایی، در عرصه‌های آموزشی و پژوهشی و حتی بازار کار شاهد حضور گسترده زنان هستیم و این نقش و جایگاه با نقش و نگاهی که در میراث سنتی نگاه به زن وجود داشته، متفاوت است. در طول این سال‌ها در نوع خواست‌ها و باورهای زنان نسبت به جامعه و جامعه نسبت به زنان تحولات بسیاری رخ داده است.
مسجد جامعی با اشاره به نتایج برخی تحقیقات که طی 30 سال گذشته صورت گرفته، روند تغییر نگاه به بانوان را مورد تاکید قرار داد و افزود: مساله زنان همیشه شاخص مهمی برای بررسی تحولات فرهنگی و اجتماعی در جامعه ما بوده است، این نکته را با پژوهشی که در این باب در سال 1353 انجام شد و چشم‌انداز تحولات آتی را در ایران پیش بینی کرد همراه می‌کنم. در آن سال یک گروه تحقیق گزارشی را از وضعیت جامعه ایران ارایه داد و شاخص‌هایی را برای بررسی وضعیت زنان و نگاه زنان به باورها در تحلیل و گزارش خود مدنظر قرار داد. گزارشی که در آن سال ارایه شد و بعد از مدت کوتاهی جمع آوری شد، مبتنی برتغییراتی در نوع رفتار، نوع پوشش و نوع تظاهرات فکری و ارزشی زنان در جامعه بود که تحولاتی را در سال‌های بعد پیش بینی می‌کرد. وی گفت: 30 سال بعد از این کار در سال 83 مجددا این تحقیق در جامعه ایران به معرض سنجش گذاشته شد تا مشخص شود چه تغییراتی در این حوزه در طول این ایام فراهم آمده است. ما ایام انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و دوم خرداد، حوادث و رویدادهایی نظیر آنها را پشت سر گذاشتیم و در تمام این عرصه‌ها، زنان نقش تعیین کننده‌ای داشتند، تحولات زیادی رخ داد و قوانین و نهادهایی شکل گرفت که به نحو خاصی فعالیت‌ها و مناسبات ویژه بانوان را شکل می‌داد و حمایت می‌کرد. مسجد جامعی بر اساس مقایسه آمارهای موجود، به افرایش شاخص‌هایی چون میزان رضایت از اوضاع مالی، رضایت از اوضاع فردی، مشارکت بیشتر زنان در اداره امور خانواده، نوع نگاه اجتماع به وضعیت اشتغال زنان، میزان پایبندی به مبانی دینی اشاره کرد و افزود: این آمارها نشان دهنده تحولاتی است که در جامعه ایرانی در طول این سال‌ها اتفاق افتاده و به تثبیت موقعیت زنان منجر شده است. به این معنا که زن ایرانی توانسته از ظرفیت‌های جهان امروز بهره گیرد و در عین حال میراث و سنت فرهنگی کهن ملی و دینی خود را حفظ کند و این الگوی ویژه‌ای است.
وی تاکید کرد: زنان می‌توانند نقش عمده‌ای در فرآیند گفت‌وگو ایفا کنند. زنان ایران با استفاده از تجربیات دنیای جدید و انسان امروز و پاسخگویی به نیازهای انسان امروز در قالب باور به سنت‌های دینی و فرهنگی، توانسته‌اند الگوهایی فراهم کنند که بی‌شک در حوزه منطقه ما منحصر به فرد است. همچنین در این نشست از سوی حاضران در جلسه بر مواردی از جمله نقش زنان در صلح و گفت‌وگوی تمدن‌ها، تاکید بر بازنگری در متون تاریخی و پالایش آنها از نگاه منفی به زن، تفکیک بحث ظهور و حضور زنان در عرصه‌های مختلف با تاکید بر اینکه حضور زنان لزوما به معنای ظهور آنان نیست، جدی‌تر گرفتن حضور زنان در بحث گفت‌وگوی تمدن‌ها، پژوهش درباره جایگاه زن ایرانی، توجه به زنان به عنوان عاملان و موضوع گفت‌وگو و نقش زنان و روحیات زنانه در گفت‌وگو و ایجاد تفاهم، تاکید شد.