اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری

حسین عبداللهی
اخلاق حرفه‌ای، جزو جدایی‌ناپذیر حرفه روزنامه‌نگاری است و می‌تواند و باید رهگشا و راهنمای روزنامه‌نگار در مراحل مختلف کسب، تنظیم و نشر خبر باشد. اخلاق در مطبوعات حیطه بسیار وسیع را در بر می‌گیرد. اگر در جایی گرفتن یک هدیه کاری ضداخلاقی تلقی می‌شود، در جای دیگر عدم تلاش برای رساندن اخبار صحیح و آزاد به مردم و محروم کردن مخاطبان از کسب اطلاعات درست می‌تواند ضد معیارهای اخلاقی مطبوعاتی باشد. در جای دیگر نداشتن شهامت لازم برای اطلاع‌رسانی می‌تواند فاکتورهای اخلاقی مطبوعاتی را در هم بریزد، زمانی دیگر ملاحظه کاری و خود سانسوری چنین نقشی را بازی می‌کند. از این رو، اخلاق مطبوعاتی مجموعه‌ای از عوامل زنجیره‌ای متصل به هم هستند که هرز شدن هر یک از این حلقه‌ها کل مجموعه را دچار مشکل می‌کند. از سوی دیگر اخلاق و قانون در بررسی‌های اجتماعی دو مقوله نزدیک به هم ارزیابی می‌شود برخی بر این باورند که بسیاری از قوانین ریشه در اخلاق جوامع دارد اما در بحث مربوط به اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری این سوال مطرح است که آیا اصول اخلاق حرفه‌ای باید به قانون اصول اخلاق حرفه‌ای تبدیل شود تا اجرای آن تضمین گردد؟ مدافعان قانونی شدن اصول اخلاقی، ضرورت وجود ضمانت اجرا برای اصول اخلاقی را به عنوان مهمترین دلیل دیدگاه خود بر می شمارند و مخالفان معتقدند اگر اخلاق و اصول اخلاقی به قانون تبدیل شود، دیگر خاصیت وجودی خود را از دست می‌دهد، چرا که اجرا و احترام به اصول اخلاقی به ایفای یک وظیفه قانونی تبدیل می‌شود. طرفداران دیدگاه اخیر بر این باورند که اخلاق و اصول اخلاق حرفه‌ای باید جایگاهی بالاتر از قانون داشته باشد، کما این که قانون جاری هر کشوری نیز از اخلاق نشات می‌گیرد و خود اخلاق، هیچگاه به متن قانونی تبدیل نمی‌شود. اصول اخلاقی حرفه روزنامه نگاری مهمترین ارکان نظام حقوقی این حرفه است که وضع آن از قدمت نودوپنج ساله در جهان امروز برخوردار است. این اصول ابتدا از سوی انجمن‌ها و اتحادیه‌های حرفه‌ای بین‌المللی و منطقه‌ای و همچنین جامعه ملی و سازمان ملل متحد مورد توجه قرار گرفت. در واقع این اصول، در پی تقویت و تضمین رویکردی در روزنامه‌نگاری هستند که به جنبه اخلاقی زندگی احترام بگذارد. رویکردی که یک طرفه نباشد و واقعیت را تحریف نکند.
تعریف اخلاق حرفه‌ای کار بسیار دشواری است اما از لحاظ تعدد، عمق و گسترده روزنامه نگاری در شرایطی بسر می‌بریم که باید بحث اخلاق حرفه‌ای و هنجارهای اخلاقی را در روزنامه نگاری مطرح کنیم. هر گاه روزنامه نگاری بدلیل محبت یا تنفر نسبت به یک فرد یا موضوع دست به قلم ببرد از حیطه اخلاق حرفه‌ای خارج شده است. بخشی از اخلاق روزنامه نگاری پدیده‌ای است بنام استغنای روزنامه نگاری به معنای بزرگ منشی‌های حرفه‌ای روزنامه نگاری.
در ایران روزنامه نگار صاحب هیچ گونه پایگاه اجتماعی نیست. در ایران روزنامه نگار حتی برای گرفتن یک خبر، باید از مسوولان خواهش و تمنا کند و خود را کوچک و حقیر نماید. باید گفت که متاسفانه در مواردی مشاهده شده است که خبرنگاری به خاطر رفع مایحتاجش به راحتی قلمش را فروخته و از مسوولی که اشتباهات زیادی نیز دارد تعریف و تمجید کرده است، پر واضح است تا زمانی که عده‌ای از روزنامه نگاران (هرچند اندک) خود را چنین بنمایانند، پایگاه اجتماعی برای این قشر باقی نمی‌ماند.
آنچه به روزنامه‌نگار ارزش و اهمیت می‌دهد، اعتماد متقابل مردم و روزنامه نگار است و این که مردم احساس کنند روزنامه نگار می‌تواند با فعالیت‌های خود، دردی از دردهای اجتماع را درمان کند و صدای مردم را به گوش مسوولان برساند و در این میان هیچ تجلیلی بهتر از دعای خیر مردم مایه دلگرمی آنان نخواهد بود. این تصویر از وضعیت مطبوعات و روزنامه نگاری تصویری نازیباست. نکته دیگر این که اصول اخلاق حرفه‌ای فقط شامل بایدها نیست، مطبوعات و روزنامه نگار نباید این کار را بکنند. این عمل را نباید انجام بدهند.
بلکه قوانینی که در حوزه اخلاق وجود دارد یکسری بایدها را نیز شامل می‌شود یعنی دست اندرکاران مطبوعات باید یکسری کارهایی را انجام بدهند که شاید در حال حاضر انجام نمی‌دهند برای مثال اطلاع رسانی سریع، صحیح، دقیق، حفظ اصول امانت داری و بقیه خصایص که ما در نقل گزارش‌ها و اخبار برایش قائل هستیم جزء بایدهای این حرفه است بنابراین بین وضعیت موجود و وضعیت مطلوب فاصله زیادی است.
در مجموع مقررات اخلاق حرفه‌ای روزنامه نگاری 4 محور به عنوان محورهای کلیدی دنبال می‌شود که عبارتند از: وظیفه آگاهی دهی به جامعه بدون نقض اصول و ارزش‌های حرفه‌ای، استفاده درست از آزادی مطبوعات در راستای ایفای وظیفه، بیان و اظهار حقیقت که خمیر مایه آگاهی بخشی را تشکیل می‌دهد، توجه به حریم خصوصی و حیثیت شخصی افراد و پرهیز از دروغ‌گویی (چرا که صداقت و راستگویی سنگ زیرین روزنامه نگاری است) به همین دلیل است که حمایت اصول اخلاق حرفه‌ای در مطبوعات یک وظیفه ضروری است از جمله مسوولیت وظایف روزنامه نگاران را می‌توان به آگاهی از وقایع و مسائل اجتماعی، شناخت حقایق، توجه به خبر به عنوان یک خدمت اجتماعی و نه کالای بازرگانی، دقت در صحت عمل حرفه‌ای، عدم دستکاری در اخبار، دریافت نکردن هرگونه پاداش مادی غیرقانونی و نامشروع، کمک به برخورداری همگان از اخبار و اطلاعات صحیح و موثر، احترام به استقلال و حاکمیت ملی و نظم و امنیت عمومی، احترام به حیثیت شخصی و زندگی خصوصی افراد و خودداری از توهین و تهمت و افترا نسبت به اشخاص و احترام به ارزش‌ها اشاره کرد. از سوی دیگر روزنامه نگار باید با در نظر گرفتن رسالت خویش از حق دستیابی آزادانه با تمام منابع خبری و بررسی‌ها و تحقیق‌های ضروری درباره تمام رویدادها برخوردار باشد او را نمی‌توان مجبور کرد که برخلاف اعتقاد و وجدان خود به اقدام حرفه‌ای دست بزند و عقیده‌ای را ابراز کند.