تاثیرات فرهنگی و رفتاری اینترنت
افشین ماهوشی
1- مقدمه:
امروزه نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات بر هیچکس پوشیده نیست و حتی کسانیکه تا یک دهه قبل در مقابل این مهمان تازه از راه رسیده مقاومت میکردند ناچار به پذیرش و پذیرایی از آن شدند. اینترنت به عنوان سهامدار عمده حوزه فناوری اطلاعات ابزار کلیدی اطلاعرسانی محسوب میشود.
اگرچه هنوز نیز میتوان اینترنت را تیغ دو دم دانست برخی از نشریات رادیکال در سالهای 1370 تا 1376 از اینترنت به عنوان تارهای شیطان و ریسمان حیله ابلیس نام میبردند. صدور این حکم و الحاح ورزیدن بر آن موضعی بود که بتدریج مقاومتها روز به روز کمرنگتر کاربردهای گردید "بهرحال اینترنت و فراتر از آن "فناوری اطلاعات و ارتباطات" مرزها را در نوردیده و امروزه هر انسانی همراه خود تلفن یا رایانهای دارد که در یک لحظه با آنسوی دنیا ارتباط برقرار میکند، شاید هیچ اختراعی به اندازه اینترنت چنین شتابان پیش نرفت امروزه کتمان واقعیت توسعه فناوری اطلاعات بیشتر به شوخی میماند.
فناوری اطلاعات مرزهای سیاسی و فرهنگی و جغرافیایی را هیچ گرفته و افسار و مهاری برای آن وجود ندارد، پس با وجود این همه اطلاعات اعم از نیک و بد، زیبا و زشت، پاک و هرزه چه باید کرد و چه باید اندیشید؛
در اینترنت خردورزی، خلاقیت و نوآوری است که "قدرت نامشروع" میآفریند و با کارکردهای متنوعی که دارد بسیار تاثیرگذار است و از نظر سیاسی نیز در تقویت رابطه مردم و دولت و مردمسالاری موثر میافتد. اینترنت آدمیان و جوامع را دچار دگرگونیهای ژرف و شگرف نموده است و همواره این فکر را در ذهن میپروراند که در آینده چه خواهد شد؟!
اینترنت از دستاوردهای نوین جهان و فناوری اطلاعات ارتباطات محسوب میشود. آنچه به غلط در برخی اذهان رفته دیدگاه ابزاری به فناوری اطلاعات میباشد، در حالیکه فناوری اطلاعات و اینترنت هیچگاه وسیله و ابزار صرف نیست بلکه سامانهای به هر مرتبط از عناصر فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و... میباشد، به واقع اینترنت و حوزه فناوری اطلاعات تفکر خلاق آدمی در آینه زمان است و این عبارت بسیار فراتر از دیدگاه ابزاری یا سختافزاری در این زمینه است.
در این نوشتار سعی شده اجمالاً تاثیر فناوری اطلاعات در رفتار کودکان، نوجوانان و جوانان بررسی گردد و این تاثیر نه تنها در اخلاق و کردار بلکه یادگیری فردی و اجتماعی آنان را نیز شامل میشود.
2) تاثیرات فرهنگی اینترنت
فرهنگ (cuiture) نیازی به تعریف ندارد و در این نوشتار بنا نداریم تعریفی ارائه دهیم ولی در مجموعه بیش از 300 تعریف مختلف از فرهنگ میتوان گفت شامل آداب و رسوم، هنجارها، رفتارها، هنجارها، ارزشها و باور داشتهای جمعی است که بنوعی مبین عملکرد فعلی افراد یک جامعه و در عین حال شکلدهنده آینده آنهاست
زمانی میتوان از تاثیرات فرهنگی به صراحت سخن گفت که با "فرهنگ ایستا" مواجه نباشیم، بلکه با فرهنگی پویا و دینامیک مواجه باشیم و تغییر فرهنگی تنها در بستر فرهنگی پویا امکانپذیر است، تغییر فرهنگی عبارت است از تبدیل یک عنصر فرهنگی به عنصر فرهنگی جدید در محدوده پذیرفته شده نظام فرهنگی، البته این مفهوم دارای بار ارزشی نیست زیرا بحثی از خوب یا بد بودن تغییر مورد نظر نداریم، با این اوصاف هرگونه تغییر، تاثیرات فرهنگی لازم را به دنبال خود دارد خصوصاً نوآوری فرهنگی افراد خلاق و نوآور را بر آن میدارد که به عنصر جدید فرهنگی خوش آمد گویند و منجر به پدیدهای بنام "فرهنگپذیری" (accuitration) شود، این وضعیت جدید یا در فرهنگپذیری دو سویه و تعاملی قرار میگیرد "تبادل فرهنگی" یا در فرهنگپذیری یک سو یه که یا خود جامعه این یک سویه بودن را اختیار میکند یا به اجبار و ناآگاهانه است "هجوم فرهنگی" در این حالت آخر الگوهای فرهنگی از آن سوی مرزهای کشور به جوانان جهت و قصد را نشان میدهند (که در ادامه همین فصل به آن خواهیم پرداخت)
هر اندازه به مفاهیم فرهنگی نزدیکتر شویم ژرفای آن بر ما مجهول و کلی است و مسلماً این "اطلاعات و ارتباطات" است که دقت کافی را جهت واضع شدن مجهولات به وجود میاورد و البته صواب و ناصواب بودن اطلاعات بحثی مجزاست.
چنانچه بیان شد تاثیرات فرهنگی از طریق انتقال و یا هجوم فرهنگی صورت میپذیرد، در طول تاریخ تغییرات فرهنگی معمولا کند بوده است و این حجم عظیم اطلاعات و گسترش ارتباطات است که باعث شده تغییرات روند شتابانی گرفته و تغییرات تسریع شود آنچه غیرقابل انکار است و صاحبنظران علوم ارتباطات بر آن صحه گذاردهاند این نکته است که اینترنت خود دستاورد فناوری است لیکن دقیقاً شکلدهنده فرهنگ اجتماع است و همانگونه که جامعه، خصوصاً جوانان از ویدئو در دهه 60 و 70 و از ماهواره در دهه اخیر بسیار تاثیر پذیرفتند، اکنون نیز پدیده گستردهای بنام "فناوری نوین اطلاعات و ارتباطات" بمراتب تاثیرگذارتر از رسانههای گذشته است.
اینترنت خود از دستاوردهای جهان نوین است مسلما اینترنت تاثیرات فرهنگی شگرفی در مناسبات انسانی، رفتار افراد و کردار و پندار تمام انسانها دارد و این تاثیرپذیری به هیچ وجه قابل انکار نیست، این نکته از تحقیقات انجام شده هویداست، تغییراتی که در فرهنگ رخ میدهد (چه تغییر در رفتار و چه تغییر در نمادهای فرهنگی که خود نشانهای از هویت فرهنگی هر ملتی است عادات، آداب و حتی انتخاب پوشش و نوع غذا و نحوه خوردن آنرا دستخوش تغییر میکند، زمانی قبا و لباده و عبا پوشش غالب بود، پس از مدتی پاییون و کلاهشاپو و کت و شلوار و مدتی کراوات و بارانی و... اکنون قوت غالب اکثر اقشار شده ساندویچ و همبرگر و چیپس و... و اگر کمی میان اقشار متوسط نسبتاً مرفه برویم غذاهایی را میبینیم که همین اقشار تا چندین سال قبل اسمش را نمیدانستند مثل لازانیا، بیف استراگانوف، هاتداگ ژامبونهای مختلف و...
این تغییرات در رفتار، خوراک، پوشش و... غالبا در اختیار ما نیست ولی برخی از آنها نیز به اختیار ماست، آنهایی که سلیقه و ذائقه مصرف کننده تعیین کننده است، مسلماً ماهواره و اینترنت بیشترین سهم را در این تغییر سلیقه و ذائقه دارند (همانچه مد روز نام مینهیم) بهرحال چنانچه در قرآن کریم نیز آمده: "انالله لایغیروا ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم" در نهایت این اکثریت جامعهاند که میتوانند تغییر ایجاد نمایند. در هر حال ماهواره و اینترنت چه بخواهیم چه نخواهیم وجود دارد، لذا بایستی مطابق آیه شریفه قرآن که میفرماید گزینش منطقی و ارزشی در میان مردم به وجود آید و این راهی ندارد، مگر با "فرهنگسازی" و "رقابت فرهنگی"
اگرچه فرهنگسازی" برای هر فناوری و به خصوص "فناوری اطلاعات و ارتباطات" بیش از دیگر فناوریها لازم است، غیر از اینترنت، در استفاده از تلفنهای همراه (خصوصا دوربیندارش)، در استفاده از دوربینهای دیجیتالی، در استفاده از ماهواره و... زیرا با حجم وسیعی از اطلاعات و گستردهای از ارتباطات مواجهیم.
در اینترنت آدمهایی با عقائد و سلائق گوناگون گروههای هماندیشی ایجاد میکنند و این بسیار مهم است زیرا به کارهای گروهی و بحث و مجادله جمعی خو میگیرند.
لذا باید از هر لحاظ برنامهریزی فرهنگی درستی انجام شود، این مباحث مطول است و محاسن و معایب استفاده از اینترنت با سه معیار میزان "فرهنگسازی" و "رقابتپذیری" و "برنامهریزی" فرهنگی سنیجده میشود، لذا ادامه بحث در این مورد را به فصل بعد موکول میکنیم.
3- هجوم فرهنگی در اینترنت:
زمانیکه تبادل فرهنگی (رابطه تعاملی) از حالت دو سویه بودن یک سویه گردد و از طرفی اختیار عمومی یا حداکثری مردم در برگزیدن عناصر یک فرهنگ بیگانه ارسال یا القا میکند، وجود نداشته باشد "هجوم فرهنگی" صورت میگیرد، این پدیده مربوط به وقتی است که تلاش زیادی برای تغییر فرهنگ و ارزشهای غالب از سوی یک کشور صاحب فناوری اطلاعات پیشرفته انجام میشود، اگر فرهنگ استفاده از فناوری اطلاعاتی (اینترنت، موبایل، ماهواره و...) و "برنامههاسازیهای دارای مزیت رقابتی در دنیای کنونی در سطح پایینی باشد، مسلما این هجوم فرهنگی بیشتر جلوه دارد و جامعه آسیبپذیرتر میشود و در این حالت میتوان گفت: اینترنت ضرر و زیان دارد، در این شرایط اینترنت هم فقط به یک اسباببازی در حد چت chat کردن و دیدن تصاویر پورنوگراف (هرزه) و پلیاسیتشن تبدیل میشود!
در دنیای امروزه که با دو اصطلاح "انفجار اطلاعات" و "دهکده جهانی" مواجهیم منظور اینستکه آنقدر حجم اطلاعات وسیع گردیده که در حد غیرقابل کنترلی رشد نموده و در حال انفجار است از سویی با واژه "دهکده جهانی مواجهیم یعنی همانند دهکده و روستایی که مردم از ریز اطلاعات هم نیز باخبرند و براحتی در دسترس یکدیگرند در جهان به سهولت یک دهکده مردم به هم نزدیکند لذا در این راستا اینترنت نقش یک شاهراه ارتباطی را ایفا میکند، آری فناوری اطلاعات و ارتباطات بیش از پیش ملتها را به هم نزدیک ساخته و ملتها در سطح کلان به مشترکات فرهنگی هم آشنا میشوند و آنها را با ارتباطات بیشتر تقویت میکنند، اما در سطح خرد و به صورت تحلیلی اگر به موضوع بنگریم گاه در این تبادل فرهنگی برخی اقشار و نسلها مثل جوانان بیشتر نقش «گیرنده" را دارند تا "فرستنده" و اگر "فرستنده هم شوند آنچه را مورد رضایت فرستنده است را میفرستند (یعنی آنچه با ارزشهای او همخوانی دارد نه آن چه مدنظر فرهنگ ماست!) گاهی طرف مقابل ما که از قدرت نرمافزاری فوقالعادهای نیز برخوردار است بازیها و فیلمها و برنامههایی را روی شبکه ارسال میکند تا ذهنیت جوان ما را از مسائل اساسی منحرف نماید، بگونهای که حتی اگر یک جوان و حتی بزرگسال بخواهد مطلب علمی – تخصصی را کاوش نماید با انبوهی از پیامهای ناخواسته و با موارد متعدد مواجه میشود که تنها ارادهای بس سترگ و محکم برای رهایی از آنها مطلبد.
Spamها و پیوندهای همسریابی و دوست یابیدر اکثر موارد هنگاه مشاهده سایتها خودنمایی میکند، از سوی دیگر با خردهفرهنگیهایی چون HEAVY-METAL مواجه و حتی ممکن است به عضویت در گروههای منحرف جنسی مثل ترغیب میشود، جالب اینکه در ارسال spamها آمریکا صدرنشین است، بعد از نه ماه که از وضع قانون مبارزه با اسپم میگذرد؛ آمریکا نه تنها درصدد جبران فعالیتهای سابق خود نمیباشد که با زیرفشار گذاردن شرکتهای خود هنوز درصدد جدول صادرکنندههای اسپم در جهان قرار دارد.
بهرحال اینترنت یک ابزار فرهنگی است که تاثیرات آن در رفتار و حوزههای فرهنگی بدیهی است، البته اینترنت تنها ابزاری همانند تلفن و موبایلهای رایج فعلی نیست بلکه خود یک سامانه تمامعیار مرتبط با اجتماع، فرهنگ، سیاست، اقتصاد و هنر و بطور کلی زندگی و هستی است، اینترنت امکان تعامل دوجانبه را فراهم ساخته به این معنا که تعامل چهره به چهره، و تعامل واسطهای را در بر میگیرد و تمام ارتباطات انسانی را شامل گردیده است.
4) تاثیرات رفتاری اینترنت
تامپسون معتقد است: توسعه رسانهها، ماهیت ارتباطات اجتماعی را کاملا تغییر داده است بگونهای غیر قابل ترمیم و دارای تاثیرات فرهنگی بسیار ژرف! البته این نظریه چون از نظریه "هابرماس" درباره پیدایش و تغییر شکل فضای عمومی تاثیر گرفته تحلیلی 100% قطعی از فرایند انتقالی فرهنگ ندارد.
اینک با ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات (lCT) تشکیل فضاهای مجازی امری متداول گردیده، در اجتماعات مجازی افراد برای مجادله بحث، مجادله، گفتگوی دوستانه، طرح مسئله و معما و حتی بیان لطیفه در یک گروه عضو و براحتی مشاوره و گفتگو میکنند، در این گروههای مجازی از تجارت، سیاست، روانشناسی، حقوق میگوند و حتی گروههای حل مسئله تشکیل میدهند، طبیعی است که در نوگرایی امروز ترس از فروپاشی نهادهای سنتی اجتماعی و در کانون آن خانواده بوجود آید، شاید نظریه هابرماس از اینرو طرفدارانی پیدا کرد.
امروزه فناوری اطلاعات و ارتباطات فرصتهای جدیدی را برای انواع ارتباطات انسانی فراهم ساخته است، امروزه ایجاد و بازآفرینی مجدد واقعیتهای اجتماعی در زندگی اشتراکی ما به روشی است که نمونههای پیشرفته قبلی نیز وجود داشته است.
فناوری اطلاعات و ارتباطات به حدی تاثیر عمیقی در یادگیری داشته که روابط انسانی را نیز دستخوش تغییر کرده است فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدت زمان کوتاهی که از پیدایش آن میگذرد توانسته است تغییرات فراوانی را در نحوه زندگی بشر به وجود آورد. یکی از زمینههایی که سهم عمدهای از این تغییرات را به خود اختصاص داده است، یادگیری است. نقش فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی در چرخه یادگیری بسیار اهمیت دارد. در یادگیری به شیوه سنتی، فرد مجبور که به طور مداوم بخواند و بنویسد و ارتباط تقریبا یک طرفه بود. اما با کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطی در یادگیری، فرد علاوه بر این مهارتهای پایه نیازمند داشتن مهارت در استفاده از فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی میباشد. یادگیریهای مبتنی بر فناوریهای نوین اطلاعاتی، با ایجاد تغییرات بنیادین در مفاهیم آموزش سنتی، توانسته است بسیاری از ناکارآمدیهای نظامهای آموزشی را دفع کرده و دگرگونیهای اساسی را در آموزش به وجود آورد. با استفاده از دنیای مجازی انسانها با هم درباره مسائل مشترک در یادگیری دانش و فناوری مباحثه میکنند و به روشهای نوین و کارآمدی از یادگیری دست مییابند. علت کاربرد فناوری اطلاعاتی و ارتباطی در یادگیری، آموزش بهتر و سریعتر میباشد. کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش، نوع جدیدی از یادگیری را به وجود آورد، به طوریکه یادگیری تنها به صورت حضوری انجام نمیشود. زیاد ضرورتی ندارد که یادگیری حضوری و رودررو باشد و انتظار میرود که یادگیری در محیطهایی غیر از کلاس، امکانپذیر باشد، به نحوی که بتوان اطلاعات را به راحتی با سایر یادگیرندگان به اشتراک گذاشت. و این تحول نوینی در ارتباطات انسانی است، این تحول سبب تغییر نقش معلم و نیز نقش کتابخانهها شده است. به این ترتیب، نوع جدید یادگیری، یادگیری الکترونیکی نام گرفت.
آنچه مسلم است، فناوری اطلاعات ماشین کار تلقی میشود و ارتباطات محصول آن است. فناوری اطلاعات و ارتباطات به یکدیگر وابسته هستند. بدون فناوری اطلاعات و ارتباطات، ارتباط در سطح بینالمللی و بدون افراد غیرممکن خواهد بود.
امروزه با در اختیار داشتن فناوری اطلاعاتی و ارتباطی مختلف و پیشرفته، امکان برقراری سریع ارتباط و تبادل سریع اطلاعات بیش از پیش میسر گردیده است. افراد در هر کجا که باشند میتوانند آخرین اطلاعات مورد نیاز خود را در هر زمینهای دریافت کنند.
حال اینترنت به عنوان مهمترین ابزار در فناوری اطلاعات و ارتباطات همانگونه که در فصل دوم اشاره شد دستاورد فناوری ولی شکلدهنده فرهنگ اجتماعی است و این موضوع قابل انکار نیست آنچه مهم است اینکه خود اینترنت نیز به فرهنگ استفاده صحیح دارد، همانگونه که تلفن همراه و... تصور کنید رانندهای که در بزرگراه بیتوجه به سایر رانندگان در حال صحبت با تلفن همراه مسیر عبور سمت چپ را بند آورده و یا شخصی که از تلفن فقط برای آزار و اذیت مردم استفاده میکند و یا sms هرزه ارسال میکند، همین حالت در اینترنت نیز وجود دارد یعنی اگر فرهنگ استفاده از اینترنت وجود نداشته باشد اینترنت صرفا تبدیل به اتاق گفتگو (chat room) و مکانی برای ارسال و دریافت تصاویر پورنوگراف مستهجن میشود و بس!
آنموقع حتی دریافت و ارسال پست الکترونیکی نیز معنایی دیگر میبابد و وبلاگ هم کاربرد دیگری میباید.
اخلاق اینترنتی فقط و فقط به معنای حفاظت اطلاعاتی و مالکیت فکری نیست بلکه تدوین اساسنامهای مبتنی بر ارزشهای اجتماعی نیز میباشد که در آن راهکارهایی آمده که هرگونه عاملی که سبب خدشه و تجاوز به حریم خانوادگی انسانها و از بین بردن استاندارد زندگی مردم از طریق اینترنت میشود را بر طرف نماید، این موضوع فقط در ممالک اسلامی که تقید اخلاقی وجود دارد نیست بلکه در خود کشورهای غربی نیز صدای خانوادهها در آمده و قوانین دستخوش تغییراتی میشود در ایالات متحده آمریکا جیمز اکسن (jams exon) سناتور آمریکایی دفتر گزارش رسمی خود را که در برگیرنده تصاویر بارگذاری شده از برخی گروههای خبری بود به مجلس سنا آورد، درست زمانیکه بحث بر سر استفاده از لایحه شایستگیهای ارتباطات بود و در سال 1995 م پس از بگو مگوی فراوان بر سر این لایحه بالاخره با 84 رای موافق نشان دادن تصاویر موهن و مستهجن در شبکههای کامپیوتری ممنوع اعلام شد اگرچه در سال 1997 م دیوان عالی کشور به بهانه مداخله در آزادیهای انسان! این قانون که متضمن اخلاق اینترنتی بود را مغایر قانون اساسی دانست و رد کرد و البته در سال بعد لایحه پاسداشت کودکان در ارتباطات شبکهای به امضای کلینتون رییسجمهور وقت آمریکا) رسید که به موجب آن ارسال آگاهانه هرگونه تصاویر و مطالب تجاری موهن و مستهجن در حوزه دولت فدرال جرم محسوب میشود در 1997 م نیز به موجب تصویب مجلس کمیتهای دولتی در انگلیس بنام کمیته استاندارهای زندگی عمومی مسئول نظارت بر شبکههای کامپیوتری گردید و... البته در همه این موارد فشار افکار عمومی (خانوادهها) سبب تصویب این قوانین گردید.
این واقعیت قابل کتمان نیست که تعداد زیادی از کاربران اینترنت را کودکان و نوجوانانی تشکیل میدهند که با علاقه بسیار زیاد سرعتهای متمادی از وقت خود را صرف استفاده از اینترنت مینماید. اینترنت میتواند مکانی بزرگ برای کودکان و نوجوانان به منظور انجام فعالیتهای سودمندی نظیر آموزش، سرگرمی، ارتباط با دوستان همکلاسی و سایر موارد دیگر باشد. اینترنت نیز همانند دنیای واقعی، میتواند به محلی خطرناک برای کودکان و نوجوانان تبدیل شود. آیا فرزندان ما با نحوه استفاده ایمن از اینترنت آشنا شدهاند؟ مسئولیت این کار بر عهده کیست؟ بدون شک، والدین دارای نقش اساسی در این رابطه میباشند. آنان میبایست قبل از این که به فرزندان خود اجازه استفاده از اینترنت را بدون نظارت خاصی بدهند، مجموعه قوانین و توصیههای لازم به منظور استفاده ایمن از اینترنت را به آنان آموزش دهند.
5)پشنهاداتی برای جلوگیری از تاثیرات سورفتاری اینترنت:
فرزندان خود را تشویق نمائید که تجارب استفاده از اینترنت را با شما به اشتراک گذارند.
به فرزندان خود نحوه استفاده از اینترنت به منظور شکوفائی و بالفعل شدن استعدادهای درونی آنان را آموزش دهید. در صورتی که فرزندان شما با مشاهده برخی اطلاعات بر روی اینترنت هیجان زده میشوند، میبایست این موضوع سریعا به شما اطلاع داده شود.
در صورتی که فرزند شما از اطاقهای چت، برنامههای lM، بازیهای کامپیوتری online و یا سایر فعالیتهائی استفاده مینماید که مستلزم استفاده از یک نام برای ورود و شناسائی (Login name) است به آنان در ان خاب یک نام مناسب کمک نمائید. نام انتخاب شده نمیبایست بیانگر برخی اطلاعات شخصی باشد.
_ به فرزندان خود تاکید نمائید که هرگز آدرس، شماره تلفن و سایر اطلاعات شخصی نظیر نام و آدرس مدرسه خود را بر روی اینترنت اعلام ننمایند.
اینترنت تصویری از دنیای واقعی است. بنابراین به فرزندان خود تفاوت بین درستی و نادرستی بر روی اینترنت را که همانند دنیای واقعی است، آموزش دهید.
نحوه احترام به سایر افراد online در اینترنت را به فرزندان خود آموزش دهید، خصلتهای پسندیده انسانی با نشستن پشت کامپیوتر تغییر نمییابند.
نحوه رعایت حقوق دیگران در اینترنت را به فرزندان خود آموزش دهید. تکثیر غیرمجاز محصولات فکری و نرمافزاری دیگران نظیر فایلهای موزیک، بازیهای کامپیوتری و سایر نرمافزارها، همواره خلاف اصول اخلاقی است.
به فرزندان خود تاکید نمائید دوستانی را که از طریق اینترنت پیدا مینمائید، هرگز به تنهائی ملاقات نکنند. پیشنهاد میگردد، همواره اولین دیدار با نظارت والدین انجام شود. دوستان Online ممکن است افرادی که ادعا مینمایند، نباشند.
به فرزندان خود تاکید نمائید که هر چیزی را که در اینترنت مطالعه و یا مشاهده مینمایند، ممکن است درست نباشند. آنان را تشویق نمائید که در صورت عدم اطمینان از صحت یک موضوع، آن را به شما اطلاع داده تا کمک لازم به آنان ارائه گردد.
فعالیتهای online فرزندان خود را با استفاده از نرمافزارها و امکانات موجود، کنترل نمائید. با اعمال نظارت خیرخواهانه والدین، میتوان محتویات زیانبخش را فیلتر نمود و از سایتهائی که آنان ملاقات نمودهاند آگاهی و اطمینان حاصل فرمایید.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
