جی- 3 و تداوم مسیر غربگرایی مدودف

مجتبی نجفی
شهر دوویل فرانسه در چند روز گذشته تحت تدابیر شدید امنیتی بود. زیرا دو رئیس‌جمهور و یک صدر اعظم دیروز نشست مشترک خود را آغاز کردند تا آخرین روابط روسیه با کشورهای اروپایی بررسی شود. به نظر می‌رسد که دیمیتری مدودف با تمام توان در مسیر غربگرایی حرکت می‌کند. بعد از اینکه اختلافات میان مسکو و واشنگتن با انعطاف پذیری باراک اوباما کمتر شد و کاخ سفید و کرملین در برخی از پرونده‌های مهم از جمله پرونده هسته‌ای ایران به همگرایی رسیدند دیمیتری مدودف تلاش می‌کند تا روابط خود را با کشورهای اروپایی نیز عمق بیشتری ببخشد. مدودف در رویای رفع عقب ماندگی تکنولوژی روسی نسبت به غربی‌هاست. کارشناسان روسی اعتقاد دارند که رفع این عقب ماندگی نیازمند ده‌ها سال تلاش بی‌وقفه است.
مدودف بر خلاف پوتین که تنها راه جبران عقب‌ماندگی را بهره‌برداری از امتیاز‌های ژئوپلتیک در مقابل اروپا و آمریکا می‌دانست به همکاری با کشورهای غربی روی آورده است. نشست سه جانبه فرانسه، آلمان و روسیه که برخی از رسانه‌ها به آن جی- 3 نسبت داده‌اند در راستای همین راهبرد غربگرایی مدودف ارزیابی می‌شود. به خصوص اینکه نیکلاسارکوزی رئیس‌جمهور فرانسه خود یکی از حامیان اصلی حمایت از روسیه و جذب سران کاخ کرملین در روند ساخت اروپایی قدرتمند است.
همین سارکوزی بود که سال گذشته برای جلب حمایت روس‌ها از تحریم‌های ایران ناوهای پیشرفته میسترال را به مدودف فروخت. در همان زمان سارکوزی جمله‌ای تامل برانگیز را در پاسخ به انتقاد از فروش تسلیحات حساس به منتقدان خود گفت. وی گفت:«اینکه از روسیه بخواهیم در تحریم‌ها علیه ایران مشارکت کند اما امتیازی به این کشور ندهیم غیر واقع بینانه است.» اکنون سیاست امتیاز دهی به روسها حتی شدیدتر از آنگلا مرکل از سوی سارکوزی دنبال می‌شود. کسی که اعتقاد دارد اروپای قدرتمند تر به جای جذب ترکیه نیازمند همکاری نزدیک‌تر با روسیه است.
چه‌بسا موضع معتدل اتحادیه اروپا در زمان حمله روسیه به آبخازیا و نقض حاکمیت گرجستان نیز مرهون تمایل سارکوزی به عنوان رئیس وقت اتحادیه به آرام کردن بازی با روسیه بود. بر همین مبناست که در راهروهای کاخ الیزه از رویکرد نزدیک روسیه به غرب استقبال می‌شود. یکی از نزدیکان نیکلا سارکوزی اعتقاد دارد که نشست «دوویل» باید فرصتی باشد که مسیرنزدیکی روسیه به غرب هموار شود. این منبع نزدیک به سارکوزی به روزنامه راستگرای فیگارو گفته است فرانسه و آلمان قصد دارند در نشست دوویل این پیام را به روس‌ها منتقل کنند که به رغم داشتن دیدگاههای متفاوت در مورد برخی از مسائل حاضرند روسیه را در مسیر غربی شدن کمک کنند. هر چند که همه می‌دانند اختلافات روسیه و اروپا چندان هم ساده نیست و اگر قرار است مسکو غربگرایی خود را با گامهای محکم ادامه دهد با چالش‌های جدی نیز مواجه خواهد شد.
امنیت محور اصلی مذاکرات
در این نشست دو روزه قرار است موضوع‌های مهمی مورد بحث قرار گیرد اما نکته جالب اینجاست که روز سه شنبه و چهار شنبه نیز فرماندهان نظامی ناتو در لیسبون گرد هم می‌آیند تا در مورد مفهوم نوین استراتژی این اتحادیه نظامی با یکدیگر بحث کنند. نزدیکی زمان برگزاری نشست جی- 3 با اجلاس ناتو به خوبی محور اصلی مذاکرات طرفین را مشخص می‌کند.
در ماه نوامبر سال 2009 دیمیتری مدودف رئیس‌جمهور روسیه در یک سخنرانی در شهر اویان فرانسه خواستار تجدید نظر در راهبردهای امنیتی اروپا شد. این ایده نخستین باز از سوی روسیه در سال 2008 مطرح شد و پس از آن در نوامبر 2009 رئیس‌جمهور روسیه رسما طرح خود را اعلام کرد. بر مبنای این طرح نگاه به مقوله امنیت در اروپا باید از یکپارچگی خاصی برخوردار باشد. پیشنهاد روس‌ها بر چهار اصل احترام به حق حاکمیت ملت‌ها و عدم مداخله در امور داخلی و رعایت حق بی‌طرفی، کنترل تسلیحات و توجه به اصل «دفاع غیر‌تهاجمی»، تدوین راهکارهای واحد حل بحران‌ها بر اساس مذاکرات و توجه به شیوه‌های مقابله با تهدیدات و چالش‌های جدید از جمله همکاری دولت‌ها در زمینه مبارزه با تروریسم و خطر مواد مخدر استوار بود که هفته پیش نیز زمانی که رئیس‌جمهور آلمان از روسیه دیدن می‌کرد از سوی دیمیتری مدودف یک بار دیگر مورد تاکید قرار گرفت. مدودف همچنین هفته پیش از گسترش ناتو هم استقبال کرد. البته مطبوعات فرانسوی از قول برخی از دیپلمات‌های اروپایی به احتیاط کشورهای اروپایی نسبت به‌ طرح جامع امنیتی روسیه اشاره کرده‌اند. طرحی که می‌تواند پر بحث‌ترین محور گفت‌وگوهای سارکوزی و مرکل با دیمیتری مدودف باشد.
در مقابل نیکلا سارکوزی رئیس‌جمهور فرانسه ایده فضای اقتصادی امنیتی مشترک میان روسیه و اتحادیه اروپا را مطرح کرده است. ایده‌ای که می‌تواند زمینه را برای برخی از امتیازهای مطالبه شده از سوی مسکو مانند لغو ویزا میان روسیه و کشورهایی اروپایی و برخی دیگر از امتیازهای تجاری و بازرگانی را تسهیل کند.
رقابت آلمان و فرانسه برای همکاری راهبردی با روسیه
اما از طرف دیگر آلمان‌ها نیز در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند نگاه خود را به روسیه متفاوت کنند و مسیر همکاری چند جانبه با مسکو را انتخاب کنند.
مشارکت آلمان در روند طرح عظیم گاز بالتیک نشانه مثبت همکاری از سوی برلین برای مقامات کاخ برلین است. آنگلا مرکل تلاش می‌کند که سطح این روابط را یک پله بالاتر ببرد.
اگر در گذشته برلین بیشتر در اندیشه همکاری‌های اقتصادی و تجاری با روس‌ها بود امروز مسائل استراتژیک و امنیتی را در اولویت قرار داده است. آنگلا مرکل پیش از آغاز گفت‌وگوها در پیامی ویدئویی اعلام کرده بود که آلمان قصد دارد در این نشست سه جانبه زمینه لازم را برای همکاری نزدیک تر روسیه و ناتو فراهم کند. به اعتقاد برخی از کارشناس‌ها بهبود روابط با روسیه در زمینه‌های راهبردی، رقابتی میان پاریس و برلین را به وجود آورده است.
در ماه ژوئن پیشنهاد کمیته‌ای سیاسی و امنیتی میان روسیه و اتحادیه اروپا از سوی آنگلا مرکل طرح شد. پیشنهادی که در همان ماه فرانسه و بسیاری از کشور‌های اروپایی را شوکه کرد اما امروز سارکوزی برای اینکه از کورس رقابت عقب نماند تلاش می‌کند این پیشنهاد را در راس محورهای مذاکره قرار دهد.
سارکوزی در این مورد می‌گوید:« ما قصد داریم در این نشست پیشنهاد کمیته سیاسی و امنیتی اتحادیه اروپا و روسیه را که از سوی آلمان مطرح شد ساختار بندی کنیم.» هر چند که تصمیمات اتخاذ شده در این نشست نمی‌تواند نظر واحد اتحادیه اروپا باشد اما تردیدی نیست که اتخاذ هر گونه تصمیم از سوی این سه کشور می‌تواند برای نشست سازمان امنیت و همکاری اروپا در دوم دسامبر و اجلاس همکاری اتحادیه اروپا و روسیه در هفتم دسامبر مفید باشد.
دشواری‌های همگرایی اروپا و روسیه
مقامات اروپایی نیز به خوبی می‌دانند دستیابی به یک اتحاد پایدار با روسیه مسیر دشواری را می‌طلبد. همکاری روسیه در دو پرونده مهم بین‌المللی نه تنها آمریکایی‌ها بلکه اروپایی‌ها را نیز امیدوار کرده است. همکاری روس‌ها در افغانستان برای انتقال کالاها و تجهیزات لازم به نیروهای ناتو از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. در پرونده هسته‌ای ایران هم اگر همکاری مسکو نبود اجماع برای تشدید تحریم‌ها و اقناع چین بدون تردید شکست می‌خورد. قرار است در این نشست در مورد پرونده هسته‌ای کشورمان نیز بحث‌هایی صورت بگیرد.
در حال حاضر با روی کار آمدن یانوکویچ در اوکراین که به روسیه نزدیک است و عدم تمایل این کشور برای پیوستن به ناتو روابط مسکو و کی‌یف بهبود یافته و انصراف آمریکا از طرح سپر دفاع موشکی در لهستان نیز باعث شده مسکو و پراگ روابطشان را بهتر کنند. اما این موارد باعث نمی‌شود اختلافات اساسی میان روسیه و اروپا مورد توجه قرار نگیرد. روسیه همچنان به استقرار طرح دفاع ضد موشکی برای تامین امنیت در اروپا بدبین است.
این کشوردید مثبتی به ناتو ندارد. روابط مسکو و تفلیس همچنان بحرانی است. رابطه مسکو با برخی از همسایگانش از جمله کشورهای مالت، مولداوی، رومانی و بلاروس خراب است. روس‌ها همچنان انرژی را اهرمی برای فشار به کشورهای اروپایی می‌دانند. همین اختلاف‌هاست که مسیر همکاری میان اروپا و روسیه را دشوار کرده است. روسیه امتیازهای زیادی را در قبال پیوستن خود به اردوگاه غرب می‌خواهد و البته غربی‌ها هم انتظار دارند که روس‌ها نیز با آنها مانند یک شریک واقعی برخورد کند.