الگوهای رفتار ایران در پرونده هسته‌ای

مهدی محمدی
ایران رفتار خود را در مناقشه هسته ای اش چگونه تنظیم می کند؟ این پرسشی فوق العاده مهم و سرنوشت ساز برای تمامی کسانی است که علاقمندند در پی گیری رفتار دیپلماتیک ایران گیج و سردرگم نشوند و بتوانند منطق حاکم بر آن را دریابند. با یک نگاه تاریخی به دیپلماسی ایران در پرونده هسته ای می توان الگوهای کلی را استخراج کرد که نشان می دهد ایران در هر مقطع زمانی بر مبنای کدام پیش فرض ها تصمیم می گیرد و آن تصمیم ها را به چه روشی به اجرا می گذارد. در اینجا هیچ بحث تفصیلی درباره اینکه از تاریخ دیپلماسی هسته ای ایران چگونه می توان چنین الگوهایی را استخراج کرد انجام نخواهد شد. بعلاوه این نوشته ادعای جامعیت نیز ندارد. مسلماً فاکتورهای بسیار دیگری هم می توان یافت که در رفتار دیپلماتیک ایران اهمیت و تأثیر فراوان دارد.تلاش این نوشته فقط این است که بتواند در فضای گیج کننده فعلی تا حدودی روشن کند از ایران چه انتظارهایی می توان داشت و چرا هیچ رفتاری از جانب ایران غیرمنتظره و غیرقابل پیش بینی نیست.
به نظر می رسد ایران ظرف 3 سال گذشته بر مبنای الگوی زیر رفتار کرده است.
1- ایران سلاح هسته ای نمی سازد. ایران عقیده ندارد بهره مندی از یک زرادخانه هسته ای چیزی بر قدرت و توان دفاعی یا جایگاه منطقه ای آن خواهد افزود، برعکس این تحلیل به طور جدی در میان تصمیم سازان ایران مطرح است که سلاح هسته ای فقط می تواند دردسر درست کند و ضمناً به روز حادثه نمی توانی کنار مرزهایت بایستی و با سلاح هسته ای از خودت دفاع کنی.
2- ایران حفظ و تقویت اجماع ملی درباره لزوم مجهز بودن به فناوری هسته ای را مهم ترین اولویت خود در برنامه ریزی های داخلی درباره پرونده هسته ای می داند. آمریکایی ها تلاش می کنند یک اجماع بین المللی علیه ایران به وجود بیاورند و آن را حفظ کنند. ایران عقیده دارد بهترین پاسخ به این پرونده آمریکایی این است که اتحاد و اجماع میان مردم و مسئولان به مثابه مهم ترین سرمایه و برگ برنده آن در مقابل فشارهای بیرونی حفظ و تقویت شود. مادام که ما در درون خود مشکلی نداشته باشیم از بیرون با ما کاری نمی توانند کرد.
3- ایران عقیده دارد نتیجه بحران هسته ای اش- هر چه باشد- الگویی برای رفتار با بقیه کشورهای در حال توسعه ای خواهد بود که در موقعیتی کم وبیش مشابه آن قرار دارند. «این شتری است که دیر یا زود در خانه همه شما خواهد خوابید.» این پیام ایران به تمامی این کشورهای در حال توسعه است. در واقع نادرست نیست که بگوییم ایران به دنبال بین المللی ساختن نگرانی خود از انحصارطلبی کشورهای شمال و عزم آنها برای عقب نگهداشتن جنوبی هاست. خوشبختانه این شیوه با موفقیت جواب داده است. امروز بسیاری از کشورهای در حال توسعه در قالب جنبش عدم تعهد، گروه 77 و سازمان کنفرانس اسلامی از ایران دفاع می کنند، نه به خاطر ایران بلکه به خاطر خودشان. ایران در نظر آنها بدل به خاکریزی شده که نباید سقوط کند. آنها می دانند گذشته ایران، آینده آنها خواهد بود.
4- ایران اکنون بدل به یک الگو و یک کشور پیش رو در میان ملت های مسلمان شده است.امروز آشکارا می توان دید جهان اسلام قانع شده فناوری هسته ای ایران، نه صرفاً متعلق به آن بلکه متعلق به تمامی مسلمانان است و به همین دلیل امروز آنکه به فناوری هسته ای ایران افتخار می کند تمام دنیای اسلام است نه فقط ایرانیان. این هویت ایدئولوژیکی جلو بسیاری از توطئه ها و بدخواهی ها در دیگر کشورهای اسلامی علیه ایران را گرفته و ضمناً فناوری هسته ای ایران به سبب نوعی موازنه وحشت که با اسرائیل ایجاد می کند، حتی با علقه های ناسیونالیستی برخی مسلمانان عرب هم پیوند خورده است.
5- ایران می داند آشکارا و نهان بازیگران بسیاری در پرونده هسته ای اش دخیلند. دستگاه دیپلماسی ایران تعدد بازیگران را در این مقطع فرصت می داند نه تهدید و توانسته است با استفاده از شیوه هایی که اکنون مجال بحث درباره آنها نیست روی نقاط اشتراک و اختلاف این بازیگران مطالعه و از نتایج این مطالعات در مانورهای دیپلماتیک خود استفاده کند. ایران امروز به خوبی می داند اراده و خواست این بازیگران تا کجا برهم منطبق است و در چه نقطه ای راه آنها از هم جدا می شود.
6- ایران می داند اگر از اهرم های منطقه ای و فرامنطقه ای برای ایجاد فشار بر غرب بی بهره باشد، هیچ امیدی به حل پرونده اش پای میز مذاکره و با استفاده از ابزارهای حقوقی نیست. براین مبنا ایران به گسترش و تقویت برتری ها و اهرم های منطقه ای و فرا منطقه ای خود با جدیت تمام اهتمام می ورزد و در این کار توفیقات مهمی داشته است. ما امروز از هر زمان دیگری در طول تاریخ خود قوی تریم.
7- ایران تلاش می کند طرف های مذاکراتی خود را گسترش دهد. این کار اگرچه در مواردی دستیابی به نتیجه را دشوار می کند اما اولاً توان طرف های خارجی برای اعمال فشار «مشترک» به ایران را تا حدود زیادی کاهش می دهد و ثانیاً باعث می شود ایران در شکل گیری عقاید و تصمیمات دیگران راجع به خودش مشارکت داشته باشد و اجازه ندهد آنها برمبنای سوء تفاهم ها یا اطلاعات غیر واقعی و گمراه کننده درباره آن تصمیم بگیرند.
8- ایران تلاش می کند با ارائه انبوهی از استدلال های اقتصادی، امنیتی و استراتژیکی پیشرفت، آینده و سربلندی خود را به حفظ توان هسته ای گره بزند. این بخشی بسیار فربه از دیپلماسی ایرانی است و چنین استدلال هایی به وفور وجود دارد.
به این ترتیب مخالفت با دستیابی ایران به فناوری هسته ای، نزد مردم ایران مستقیماً مخالفت با توسعه و پیشرفت ایران محسوب خواهد شد.
9- ایران عقیده دارد معاهده NPT بر مبانی ای استوار شده که آن مبانی قابل مذاکره نیست. همه بحث هایی که راجع به پرسش «آیا ایران باید غنی سازی انجام بدهد یا نه» باید انجام می شده، هنگام تدوین معاهده انجام شده و نتیجه آن این بوده که ایران - و هر کشور دیگر عضو معاهده- هر نوع فعالیت هسته ای - از جمله غنی سازی- می تواند انجام بدهد فقط به این شرط که بمب نسازد. ایران لزومی دوباره نمی بیند درباره همه آن چیزهایی بحث کند که یک بار به بحث گذاشته شده و به نتیجه رسیده است. آنچه ایران درباره آن حاضر به گفت وگوست فقط حصول تضمین هایی درباره عدم اشاعه است و لاغیر.
10- ایران به میزانی به تعهدات خود پای بند است که حقوق آن محترم شمرده شود. موازنه حقوق و تکالیف اساس معاهدات خلع سلاحی است. هر میزان حقوق ایران بیشتر به چالش کشیده شود، زمین زیرپای تعهدات آن نیز سست تر خواهد شد.
11- ایران به همکاری خود با آژانس ادامه می دهد مادام که آژانس در حفاظت از حقوق ایران و عمل به مفاد اساسنامه اش، عرضه و توانایی نشان دهد. هر چقدر آژانس ملاحظات سیاسی را بیشتر در کار خود دخیل سازد و از مبانی حقوق بین المللی دورتر بیفتد، همراهی و همکاری ایران را با خود دشوارتر خواهد یافت.
12- ایران فناوری هسته ای را بخشی از غرور ملی خود می داند که غیر قابل قیمت گذاری و غیرقابل جایگزینی با هیچ بسته ای از مشوق هاست. ایران ضمناً تلاش می کند دلایل بی اعتمادی تاریخی خود به غرب را که از جمله به شکل تحریم های دو دهه ای در زمینه جلوگیری از دسترسی به فناوری های پیشرفته ظاهر شده، پیش چشم مردم خود و جهانیان بگذارد و از این حقیقت دفاع کند که بحران فعلی در زمینه فناوری هسته ای ادامه تلاش های سیستماتیک غربی ها برای عقب نگهداشتن عمدی ایران در یکصد سال گذشته است.
13- ایران کار فنی خود را با حداکثر سرعت پیش می برد. در این زمینه هیچ سستی یا انعطافی وجود نخواهد داشت و هیچ ملاحظه دیپلماتیکی بر آن تقدم نخواهد یافت.
14- ایران برسر آنچه دارد مذاکره نمی کند. مذاکره ای اگر هست درباره آینده و چگونگی پیشرفت و تکمیل کار خواهد بود. 2 ماه پیش در نطنز فقط یک آبشار 164 تایی از سانتریفیوژها وجود داشت. امروز تعداد بیش از این است و تا پایان دی ماه 3 هزار ماشین در نطنز در حال فعالیت خواهد بود. به نفع غرب است که هر چه زودتر فتیله بحران را پایین بکشد و با ایران وارد گفت وگو شود. هر چه زمان بیشتر بگذرد، غربی ها پای میز مذاکره در موضع ضعیف تری قرار خواهند داشت.
15- ایران به حل و فصل پرونده هسته ای خود با استفاده از روش های مسالمت آمیز کاملاً معتقد است و تا زمانی که روش هایی با هزینه کمتر وجود دارد از روش های رادیکال استفاده نخواهد کرد. با این وجود مذاکره برای ایران نه هدف است و نه یک گزینه غیرقابل جایگزین.
نفس مذاکره اگر ما را به اهدافمان نزدیکتر نکند و بر آن مترتب نباشد، واجد هیچ ارزشی نخواهد بود و ایران هر لحظه آماده است شیوه کارآمدتری را به جای آن بنشاند.
این 15 بند بیش و کم نشان می دهد ایران در حال انجام چه کاری است و چگونه معلوم می کند در هر موقعیتی چه تصمیمی باید اتخاذ کرد. شبیه این تحقیق را باید برای اعضای گروه 1+5 هم انجام داد. آن وقت آیتم های ماتریس پرونده هسته ای ایران با دقت بسیار بیشتری چیده خواهد شد و استفاده از آنها نتیجه های درست تری خواهد داد.