آیا مقاله‌های ما علم تولید می‌کنند؟

دانشگاهها به منظور به انجام رساندن وظایف خطیر و پویایی وارتقای خود، نیازمند الگو و ابزار مناسب برای ارزیابی و اطمینان کیفی از روند برنامه ها وفرآیندهای مربوط و کارآیی و اثربخشی دانش آموختگان در پژوهش می باشند .از سوی دیگر، نظام آموزش عالی کشور باید با برنامه ریزی دقیق در امور آموزشی، پژوهشی و تربیت نیروی انسانی، برای افزایش بهره وری و استفاده بهینه ازسرمایه های موجود درکشور تلاش نموده و بیش از پیش نوید دهنده شکوفایی واقتدار علمی و فرهنگی جامعه باشد. دانشگاه برای حفظ پویایی خود نیازمند برنامه ریزی های توسعه ای و راهبردی، بهبودفرآیندها و روشها و کنترل مستمرکیفیت است. انجام و تحقق هر یک از امور وفرآیندهای مذکور همراه با برنامه ریزی دقیق، نیازمند اطلاعات واقعی، دقیق، مرتبط و روزآمد می باشد.
نظام ارزیابی پژوهش و شاخص های آن در نظام آموزش عالی به عنوان ملاک های تشویق و تنبیه می باشند که می توانند عملکرد پژوهشگران را جهت داده و برآن نظارت داشته باشند. یکی از ویژگی های شاخص های ارزیابی، جهت دهندگی خودکار این شاخص ها است.
شاخص‌های ارزیابی پژوهش مهمترین
شاخص هایی است که با توسعه کشور در ارتباط هستند، لذا بایستی در جهت پاسخگویی به نیاز های کشور قرار گیرند.
نظام پژوهش در کشور ما به طور اعم و در آموزش عالی به طور اخص ، خود کمترین بهره را از پژوهش در جهت بهبود آن برده است . به این دلیل لازم است در ابعادمختلف این نظام و مسائل اصلی آن بازنگری اساسی شده و برای بهبود آن پژوهشهایی دامنه دار صورت گیرد.
با توجه به در هم آمیختگی مفهومی موجود بین پژوهش و آموزش عالی به نوعی می توان آنها را دو فعالیت کاملاً وابسته به هم تلقی کرد. بر این مبناست که نمی توان فعالیت های پژوهشی را از بطن فعالیت های آموزش عالی جدا کرد. لذا شاخص های ارزیابی در حوزه پژوهش در کلیه مباحث آموزش عالی تاثیر گذار است و این تاثیر گذاری تصویری واقعی از وضعیت آموزش عالی کشور و روند تحولات و چالش های آن، در حوزه پژوهش را می طلبد. همینطور بایستی جهت بهبود بخشیدن به بودجه های پژوهشی در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی، شاخص های روشنی وجود داشته باشد.در این راستا منبع بودجه ها بایستی اصلاح شود و نحوه هزینه کردن بودجه ها را نیز به روشنی مشخص کنیم. در هر حال، امروز، فعالیت های تحقیقاتی دانشگاهیان، با معضل غیر کاربردی بودن و با دوباره کاری های بسیار زیاد مواجه است. و این مشکل حل نخواهد شد مگر اینکه پایگاه اطلاعاتی از شاخص های مناسب و عملیاتی برای پژوهش ها، که شامل شاخص های دقیق و جامعی از فعالیت های پژوهشی باشد وجود داشته باشد. هدف این پایگاه اطلاعاتی این خواهد بود که پژوهش ها به سمت خروجی محور بودن و کاربردی شدن سوق داده شوند. در حال حاضر معیار های ارزیابی پژوهش ها دارای کارآیی و اثربخشی لازم نیستند و با عنایت به شاخص های ارزیابی آموزش عالی در جمهوری اسلامی مصوب در شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ 62/8/3831، ضروری می نماید که در ضمن پژوهش راهکارهای مناسب در جهت بکار گیری موثر و نتیجه بخش شاخص های فوق در حوزه پژوهش تهیه و تنظیم گردد. و به عبارت دیگر با کلی و غیر واضح بودن شاخص های موجود، ضرورت تغییر و اصلاح آنها وجود دارد.
دراین باره بایستی به سوالات زیر پاسخ داده شود:
شاخص های موجود سنجش پژوهش ها در کشور چه مشکلاتی دارند؟ آیا میزان های بکار گرفته شده در حوزه ارزیابی پژوهش ها متناسب با نیازها و غایات برنامه های توسعه کشور و چشم انداز بیست ساله می باشد؟ آیا شاخص ها به اندازه کافی خروجی محور هستندکه توجیه کننده بودجه های پژوهشی باشند؟ آیا شاخصهای موجود نبایستی به تفکیک هر یک از شاخه های علوم ارائه شوند؟
در جهت پاسخگویی به سوالات فوق، نوشتارحاضر درصدد است تا شاخص های ارزیابی پژوهش را، بررسی کرده و شاخص هایی که در حوزه پژوهش در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است را علاوه بر معرفی و ارائه به منصه تحلیل بگذارد.
تعریف شاخص‌های ارزیابی، کاربرد شاخصها و انواع شاخصها
استفاده از ملاکها و اصولی که خصوصیات کیفی را در قالب کمیات بیان نموده و آنها را قابل بررسی و ارزشیابی نماید شاخص نام می گیرد. شاخصها معمولاً از نظریه ها، نگرشها و یا موقعیتها سرچشمه می گیرند و مانند علائمی که مسیر راه را مشخص می کنند، می توانند مورد استفاده قرار گیرند. معمولاً برای اطمینان از اعتبار نتیجه گیری ها و نشان دادن شرایط و وضع روانشناختی، جامعه شناختی، فرهنگی و آموزشی بیش از یک شاخص را مورد استفاده قرار می دهند تا احتمال بروز خطاها را کم نمایند (لطفیان، 2631).
براساس شاخها می توان وضعیت مؤسسات آموزشی از لحاظ برنامه ریزی های آموزشی و یا انجام تحقیقات علمی را تشریح نموده و روند تغییرت آنها را بررسی کرد. با محاسبه شاخصها می توان مشکلات موجود مؤسسات آموزشی را مشخص نمود و پیش بینی های لازم را برای رفع کمبودهای در برنامه های آموزشی آتی به عمل آورد.
شاخصها معمولاً به صورت ارزشهای عددی قابل فهم بیان می شوند و در زمان مشخص مورد استفاده قرار می گیرند. (OECD 3791)
به طور کلی، شاخصها نوعی کمیت یا داده های آماری هستند که به اشکال ساده مانند میانگین، نسبت و یا نرخ نشان داده می شوند. از شاخصها به عنوان معیاری برای سنجش خصوصیات اجتماعی استفاده می شود که در نظام اجتماعی اطلاعات مفیدی را فراهم می سازند. شاخصهای آموزش عالی به عنوان جزئی از شاخهای اجتماعی قادرند عوامل و جریانات آموزشی در سطح عالی را اندازه بگیرند و نظام اطلاعاتی مفیدی را برای توضیح و تشریح نظام آموزش عالی فراهم سازند. (وحیدی، 4631).
شاخص هایی که در ارزیابی پژوهش در آموزش عالی کشور در حال حاضرموجود است عبارتند از:
شاخص های ارزیابی آموزش عالی در حوزه پژوهش مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ 62/6/3831 زیر نظرهیئت نظارت و ارزیابی فرهنگی و علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به تصویب رسیده است.
شاخصهای ارزیابی آموزش عالی در دوسطح کلان و خرد تفکیک شده و هریک از این سطوح نیز به زیرشاخه هایی تقسیم می شوند که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.
ارزیابی کلان:
در این سطح، وضع موجود آموزش عالی کشور در مقیاس ملی ارزیابی می شود و وضعیت هر یک از زیرمجموعه های آموزش عالی به صورت کلی و فراتر از دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی و سازمانهای مربوط مورد بررسی قرار می گیرد . این ارزیابی روند آموزش عالی کشور را در هر یک از حوزه های اصلی ) زیرساخت های آموزشی، پژوهشی، دانشجویی، فرهنگی و بودجه و اعتبارات( معین و موقعیت نسبی آنها را در عرصه بین المللی مشخص می کند.
ارزیابی خرد:
در این سطح وضعیت دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی در مقایسه با یکدیگر ارزیابی می شود . گرچه بسیاری از شاخص های تدوین شده در دو بخش خرد و کلان مشابه هستند، ولی سطح ارزیابی متفاوت است . ارزیابی خرد نهایتاً به دسته بندی دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی منجر می گردد.
شاخص های ارزیابی کلان و خرد آموزش عالی شامل شاخص های کمی، کیفی و تحلیلی آموزش عالی بوده و در 5 حوزه اصلی: آموزشی، پژوهشی، دانشجویی، فرهنگی و اعتبارات و امکانات تدوین گردیده است.
بخش پژوهشی:
شاخص های پژوهشی شامل شاخص های کمی ، کیفی و تحلیلی در ارتباط با مراکز تحقیقاتی، محققین، انتشارات تحقیقاتی، تألیف و ترجمه کتب و مقالات علمی پژوهشی و...، کنفرانسها، همایش ها و... می باشد.
شاخص‌های پژوهشی بخش کمی
بخش کمی
درصد محققان دانشگاهی از کل محققان کشور
تعداد محققان دانشگاهی در یک میلیون نفر جمعیت
درصد کارشناسان پژوهشی از کل شاغلان تحقیقاتی به تفکیک در دانشگاههای دولتی و غیردولتی
نرخ رشد محققان دانشگاهی به تفکیک گروههای عمده تحصیلی در سال
تعداد شاغلان تحقیقاتی به تفکیک گروههای عمده تحصیلی
تعداد مراکز تحقیقاتی به تفکیک در دانشگاههای دولتی ،غیر دولتی، پزشکی و غیر پزشکی
تعداد پارکهای علم و فناوری وابسته به دانشگاه ) به تفکیک در دانشگاههای دولتی و غیر دولتی، پزشکی و غیر پزشکی)
تعداد عناوین مجلات و نشریات پژوهشی چاپ شده توسط دانشگاههای دولتی وغیردولتی
تعداد اختراعات و تعداد اکتشافات دانشگاههای دولتی وغیردولتی که به ثبت رسیده است
تعداد جوایز علمی کسب شده تو سط اعضای هیأت علمی در دانشگاه های دولتی و غیردولتی
تعداد سمینارها و کنفرانس های علمی برگزار شده درکشور توسط دانشگاههای دولتی و غیردولتی در سال
نسبت تعداد مقالات و کتب تالیف و ترجمه شده اعضا ی هیأت علمی به کل اعضای هیأت علمی به تفکیک و بر حسب مرتبه علمی
درصد اعضای هیأت علمی صاحب تألیف و ترجمه کتاب، مقالات علمی و پژوهشی( از کل اعضای هیأت علمی)
تعداد کتابهای چاپ شده توسط اعضای هیأت علمی درسطح بین المللی به زبانهای خارجی
تعداد مقالات چاپ شده اعضای هیأ ت علمی در مجلات علمی - پژوهشی داخلی و مجلات نمایه شده در فهرست های معتبر بین المللی به تفکیک دانشگاههای دولتی وغیردولتی
نسبت تعداد مقالات و کتب تألیفی و ترجمه ای چاپ شده اعضای هیأت علمی به کل دانشجویان به تفکیک و بر حسب مقطع تحصیلی و دانشگاه دولتی وغیردولتی
تعداد عناوین کتابهای مرجع موجود در دانشگاههای دولتی وغیردولتی به تفکیک
نسبت رایانه های متصل به اینترنت به تعداد دانشجویان به تفکیک در دانشگاههای دولتی و غیردولتی
سرانه دانشجویی فضای کتابخانه ها به تفکیک در دانشگاههای دولتی وغیردولتی
درصد پژوهش های دانشگاهی منتهی به تولید فناوری به تفکیک گروه های عمده تحصیلی در دانشگاه های دولتی و غیر دولتی
میزان درآمد دانشگاه ها ی دولتی و غیر دولتی از فروش فناوری
بخش کیفی
میزان تطابق تحقیقات انجام شده در دانشگاه های دولتی و غیردولتی با هدفهای برنامه توسعه کشور
میزان رضایت اعضای هیات علمی دانشگاهها از تسهیلات موجود برای ارائه و انتشار آثار علمی تخصصی خود در داخل و خارج از کشور
میزان رضایت جامعه ازنقش علمی دانشگاهها در حل مشکلات فنی و تخصصی در عرصه های مختلف جامعه
کیفیت مراکز تحقیقاتی دانشگاه های کشور
میزان بهره برداری از رایانه های موجود در دانشگاه های دولتی و غیردولتی در فعالیت های علمی و پژوهشی
شاخص‌های ارزیابی خرد آموزش عالی
شاخص‌های پژوهشی
بخش کمی
تعداد مراکز تحقیقاتی در دانشگاه
درصد کارکنان تحقیقاتی از کل کارکنان
تعداداختراعات و اکتشافات به ثبت رسیده در سال
تعداد جوایز علمی کسب شده توسط اعضای هیأت علمی در سال
نسبت تعداد پژوهشگران به کل اعضای هیأت علمی در سال
نسبت مقالات منتشر شده اعضای هیات علمی در مجلات علمی - پژوهشی داخلی و مجلات نمایه شده در فهرست های معتبر بین المللی، به تعداد کل اعضای هیأت علمی به تفکیک در سال
نسبت مقالات ارائه شده در کنفرانسها و سمینارهای علمی به تعداد کل اعضای هیأت علمی در سال به تفکیک داخلی و خارجی
توزیع درصدی کتب تألیف و ترجمه شده ، توسط اعضای هیأت علمی و دانشجویان
نسبت تعداد طرحهای تحقیقاتی خاتمه یافته به کل اعضای هیأت علمی در سال
درصد اعضای هیأت علمی استفاده کننده از فرصت مطالعاتی در سال به تفکیک مرتبه علمی و جنسیت
متوسط ساعات استفاده از خدمات پایگاههای اطلاع رسانی به تفکیک استاد و دانشجو در سال
نسبت تعداد عناوین مجلات علمی پژوهشی موجود در دانشگاه
به تعداد رشته ها و به تفکیک داخلی و خارجی
نسبت تعداد عناوین مجلات علمی پژوهشی موجود درکتابخانه های دانشگاه به زبانهای مختلف به کل دانشجویان
تعداد گزارشها ، پایان نامه ها ، اسناد و مدارک علمی موجود در کتابخانه های دانشگاه
تعداد نسخه های خطی و اسناد قدیمی موجود د ر کتابخانه های دانشگاه
تعداد دفعات ارزیابی مدیریت از وضعیت پژوهشی دانشگاه
تعداد موارد تشویق و تقدیر اعضای هیأت علمی، دانشجویان و کارکنان بخاطر مشارکت در تحقیقات علمی،به تفکیک
تعداد پیشنهادهای ارائه شده در حوزه تحقیقات به وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری ، وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی و سایر وزارتخانه ها و نهادها به تفکیک
بخش کیفی
میزان تطابق تحقیقات انجام شده در دانشگاه با هدفهای برنامه توسعه کشور
میزان کارآئی نظام اطلاع رسانی دانشگاه
میزان تبادل استاد و دانشجو با سایر دانشگاههای جهان
میزان رضایت اعضای هیأت علمی از تسهیلات موجود برای ارائه و انتشار آثار علمی تخصصی خود در داخل و خارج از کشور
تحلیلی از این شاخصها:
بر اساس مباحث مطرح شده به نظر می رسد عملیاتی نبودن شاخص های موجود چه در سطح کلان و چه در سطح خرد، نبود سیستم آماری مشخص برای هر یک از شاخصها، کلی بودن هر یک از شاخصها حتی در بخش خرد، عدم تفکیک شاخصها با توجه به رشته ها و شاخه های گوناگون ( علوم انسانی، علوم پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی، هنر) آموزش عالی، نبود ارتباط سیستمی بین شاخصهای موجود و سیستم بودجه بندی پژوهشها، عدم توجه به شاخصهایی که در حوزه پژوهش در کشورهای شاخص در این زمینه کار شده است، همه باعث شده است تا نتایج زیر برای شاخص های ارزیابی پژوهش ها در کشور ما نتایج اثربخشی باشند.
 در حال حاضر فعالیت های تحقیقاتی دانشگاهی با معضل نداشتن خروجی و دوباره کاری های بسیار زیاد مواجه هستند.
 عدم وجود معیار روشن و مشخص برای تعیین بودجه لازم برای فعالیتهای پژوهشی دانشگاهی.
 وضع شاخص های ارزیابی پژوهش بر اساس منطقی صحیح و مبتنی بر ارزیابی کاربردی بودن خروجی ها، و رفع نیاز های کشور نبوده است.
 سیستم ارزیابی ISI به عنوان یکی از شاخص های ارزیابی پژوهش ها در کشور که بالاترین امتیاز را در بین شاخص ها دارا می باشد (حیدری،4831 به نقل از آیین نامه ارتقای اعضای هیات علمی مورخ 6/9/0831 به تصویب وزیر علوم، تحقیقات و فنآوری) با نیاز ها و برنامه های توسعه کشور تناسب ندارد.
 عدم تفکیک شاخص های ارزیابی پژوهش با توجه به شاخه های علوم، به این معنی که هر یک از شاخه های علوم انسانی،علوم پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی و هنر برای خود شاخصهای پژوهشی جداگانه ای ندارد.
 به طور کامل عملیاتی نبودن هر یک از شاخصها، به این معنی که شاخصهای ارزیابی موجود برای ارزیابی پژوهش ها، فقط در چند مورد به خوبی مشخص است و در بقیه موارد سیستم ارزیابی به صورت کلی و نامشخص بیان شده است.
 شاخصهای ارزیابی پژوهش ها در سطح کلان و خرد تفاوت زیادی با هم ندارند و این برغم اینکه در متن اشاره شده است، ولی یک نقطه ضعف به شمار می رود.
 و در آخر اینکه پیشنهاد می شود، سیستم ارزیابی جدیدی برای پژوهش ها در کشور ارائه شود و در آن نیازها و غایات برنامه های توسعه کشور و چشم انداز بیست ساله نیز در نظر گرفته شود تا از این رهگذر به توسعه که معلول پژوهش می باشد دست یابیم.
تهیه شده در گروه سیاست‌گذاری آموزش عالی بسیج دانشجویی دانشگاه تهران (دفتر پژوهش و فناوری کوثر)