تنگناهای سیاسی عربستان

به نظر می‌رسد جنبش القاعده مبارزه در دو جبهه علیه آمریکا و دولت سعودی را برای خود به یک استراتژی تبدیل کرده است. طی ربع قرن گذشته دولت عربستان کم و بیش با گروههای مسلح ناراضی داخل درگیر بوده و نزدیک به یک دهه است که گروههای مزبور جبهه مبارزه را به اتباع خارجی در عربستان به طور اعم و نظامیان آمریکائی در این کشور بطور اخص تعمیم داده‌اند.
حمله روز پنجشنبه گذشته افراد مسلح وابسته به جنبش القاعده به ساختمان وزارت کشور عربستان که طی آن 10 نفر کشته و عاملان حمله اکثرا موفق به فرار شدند ضرورت تامل در مبارزات ضدسعودی و ضدآمریکائی در عربستان را افزایش داده است.
در جریان این حمله علاوه بر وزارت کشور عربستان مقر نیروهای امنیتی این کشور در ریاض نیز مورد حمله قرار گرفت دو مکانی که برای دولت سعودی اهمیت نمادین دارد. این دو حمله اهمیت توجه به گروههائی را نشان می‌دهد که استفاده از سلاح را شیوه مناسبی برای ایجاد تغییرات سیاسی در عربستان تلقی می‌کنند. رویدادهای اخیر در عربستان سعودی و اقدامات گسترده نیروهای امنیتی این کشور برای پیگرد و دستگیری اعضای گروه‌های مسلح و عاملان حمله علیه منافع غربی‌ها و بخصوص آمریکایی‌ها در عربستان پرسشهایی را در زمینه ریشه‌های نزاع بین دولت سعودی و گروه‌های مسلح مطرح می‌کند.
اولین درگیری بین دولت عربستان سعودی با افراد مسلح طی 25 سال اخیر با نام «جهیمان‌العتیبی» همراه بود که گروه تحت رهبری وی در سال 1358 مسجد‌الحرام را به تصرف خود درآورد. این اقدام که بعدها به «قیام کعبه» معروف شد سرکوب گردید. زیرا جهیمان‌العتیبی پس از یک محاکمه سریع اعدام شد. اما بسیاری از اندیشه‌هایی که وی مروج آن بود در سالهای بعد راه خود را در بین افکار عمومی عربستان باز کرد.
در دهه 1370 جناح جدیدی در عربستان ظهور کرد که رد پای آن در انفجارهای‌ الخبر که نتیجه آن کشته‌شدن تعداد زیادی از اتباع خارجی بود مشاهده شد. حمله به آمریکائیها از سال 1374 آغاز شد. در ماه آبان این سال در جریان یک انفجار مهیب در نزدیکی یک مرکز آموزشی نظامی در شهر ریاض 5 آمریکائی و دو هندی کشته شدند. از جمله کسانی که در رابطه با این انفجار در عربستان دستگیر و پس از دو سال از زندان آزاد شد «یوسف بن صلاح‌العیری» بود که پس از آزادی‌ رهبری فعالیتهای‌القاعده در عربستان را عهده‌دار شد.
هفت ماه بعد از این حادثه یک مجتمع مسکونی نظامیان آمریکائی در شهر الخبر در شرق عربستان هدف حمله قرار گرفت. در این حمله که از یک خودروی حامل سوخت و مواد منفجره استفاده شده بود 19 سرباز آمریکائی کشته و حدود 400 نفر دیگر نیر مجروح شدند.
نیروهای امنیتی پس از حادثه الخبر اسامی عاملان این حادثه و رهبران آن را در دو فهرست اعلام کردند حادثه مزبور به منزله اعلام رسمی فعالیت گروهی بود که بعدها به نام شاخه «سازمان‌القاعده در جزیره العرب» شناخته شد. در این گروه رهبرانی ظهور کردند که اکثر حملات در داخل کشور عربستان تحت نظارت و با امضای آنان انجام شد.
پس از حادثه الخبر مخالفان حضور غربی‌ها در عربستان 4 سال صبر کردند و سپس دور جدید حملات خود را با روندی محدود آغاز کردند. در سال 1379 عربستان شاهد سه حمله از این نوع بود که طی آنها اتباع انگلیسی و ایرلندی هدف قرار گرفتند و یک خارجی کشته شد.
در سال 1380 نیز سه عملیات دیگر در این کشور روی داد که دو تبعه خارجی در جریان آنها کشته شدند که یکی از کشته‌ها آمریکایی بود. اما در سال 1381 کشور عربستان فقط شاهد دو عملیات هجومی بود که موجب کشته شدن یک انگلیسی و یک آلمانی شد.
پس از این عملیات روند حمله به اتباع خارجی در عربستان سعودی شدت یافت به گونه‌ای که مجتمع‌های مسکونی اتباع غربی در ریاض هدف عملیات انتحاری قرار گرفت . این حملات طی بهار تا پائیز سال گذشته بیش از 50 قربانی داشت . در این میان «العیری» رهبر القاعده در عربستان در خرداد سال 1382 در شهر «حائل» در شمال عربستان در جریان درگیری با نیروهای امنیتی کشته شد.
پس از این حادثه «خالد علی‌الحاج» دارای تابعیت یمنی رهبر جدید سازمان‌القاعده در عربستان شد. وی متولد شهر جده بود و سالها قبل در پی یک مساله امنیتی زندانی شد اما پس از مدتی دستور تبعید وی به یمن صادر شد. الحاج از یمن به افغانستان رفت و در پایگاه‌های سازمان القاعده آموزش دید و از جمله محافظان شخصی «اسامه بن‌لادن» رهبر سازمان القاعده شد.
پس از آنکه نیروهای امنیتی سعودی موفق شدند خالد علی‌الحاج را در محله «نسیم» واقع در شرق ریاض به قتل برسانند رهبری سازمان به «عبدالعزیز‌المقرن» رسید. المقرن 30 ساله که تابعیت سعودی داشت شیوه‌های جنگی را در افغانستان  الجزایر بوسنی و شاخ آفریقا فراگرفت و در شرایطی سازمان‌القاعده در جزیره‌العرب را رهبری کرد که ناظران آن را «شرایطی بسیار دشوار» توصیف کرده‌اند.
المقرن در جریان درگیری با نیروهای امنیتی در اواخر خرداد سال جاری به قتل رسید. گفته شد که المقرن بر عملیات سر بریدن «پل جانسون» آمریکائی نظارت داشته است.
با کشته شدن المقرن مسئولان سعودی شیوه آرام‌سازی اوضاع را در پیش گرفتند لذا مهلتی را برای عفو افراد تحت پیگرد اعلام کردند تا این افراد خود را تسلیم کنند ولی فقط 6 نفر از افرادی که نامشان در فهرست 26 نفری افراد تحت پیگرد نیروهای امنیتی عربستان ذکر شده بود خود را تسلیم کردند. با این حال سازمان‌القاعده باز هم به عملیات خود در عربستان ادامه داد.
روند حملات در بهار سال جاری به عملیات گروگانگیری تبدیل شد و حمله به یک شرکت نفتی در «ینبع» در غرب عربستان اولین مورد این حملات بود که طی آن 5 تبعه غربی در جریان یک گروگانگیری کشته شدند.
در ماه خرداد حمله افراد مسلح به مقر یک شرکت نفتی و مجتمع مسکونی در الخبر واقع در شرق عربستان 22 کشته داشت. این عملیات در نوع خود بی‌نظیر بود. زیرا سه تن از عوامل این عملیات موفق به فرار شدند.
در ماه شهریور سال جاری نیز 6 نفر از اتباع غربی در تیراندازی‌های مختلف که بیشتر آنها در ریاض رخ داد کشته شدند.
حمله 16 آذر گذشته به کنسولگری آمریکا در شهر جده نیز که 9 کشته و 10 مجروح به همراه داشت اقدامی منحصر به فرد و بی‌سابقه در روند حملات علیه منافع آمریکا در عربستان محسوب می‌شود زیرا اینگونه حملات ارتباط مستقیمی با حملات آمریکا علیه سازمان‌القاعده و اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی دارد.
حمله پنجشنبه گذشته به وزارت کشور و مقر نیروهای امنیتی عربستان جدیدترین مورد از حملات مسلحانه جاری در این کشور به شمار می‌رود.
آنچه مسلم است توام شدن مبارزه القاعده علیه اتباع خارجی و علیه دولت سعودی باعث نشده از حجم حملات تبلیغاتی گاه و بیگاه آمریکا به سعودیها که همچنان از نگاه نظریه‌پردازان و بعضی سیاسیون تندرو در هیات حاکمه آمریکا مظنون به حمایت پنهانی از جنبش القاعده هستند کاسته شود و کاخ سفید دست کم از حملات 20 شهریور سال 1380 آمریکا همواره به دولت سعودی و به بعضی دیپلماتها و عناصر حکومتی این کشور به عنوان کسانی که جز تامین کنندگان مالی و نیازهای استراتژیک القاعده هستند می‌نگرد.
از یکسو آمریکائیها که دهها هزار نظامی اشغالگر خود را در عربستان مستقر کرده اند به دولت این کشور به خاطر آنکه تصور می‌کنند سعودیها بعضا حامی القاعده هستند سوظن دارند و از سوی دیگر سعودیها خود با القاعده سرگرم نبردی خونین هستند. این دو بد شانسی در کنار افزایش فشار مردم عربستان برای ایجاد اصلاحات در مدیریت سیاسی جامعه این کشور  ریاض را در یکی از بی‌سابقه‌ترین تنگناهای سیاسی گرفتار کرده است.