فرهنگ حجاب، قصه‌اى فراموش نشدنى

گزارش: راحله انورى
این روزها مسأله حجاب به صورت وسیع و عمیقى در جامعه مطرح شده است. در حالى که در کشور جمهورى و با قوانین حاکم اسلامى زندگى مى کنیم؛ شاهدیم که برخى ناهنجاریهاى اجتماعى و بدحجابى ها با ایجاد جوى خلاف عرف اجتماعى و اعتقادى مردم، تنش و به هم ریختگى اذهان عمومى و به گونه اى مخالفت با عقاید دینى و مذهبى حاکم برجامعه ایجاد مى کند.
متأسفانه به رغم لزوم کنترل هاى اجتماعى و جلوگیرى از بروز چنین نمایش هاى خیابانى که اکثر بازیگران آنها دختران جوان و نوجوانان خامى هستند که ناخواسته خود را به بازى بازیگردانان غربى مى سپارند؛ هنوز تدبیر خاص و دقیقى در خصوص مبارزه با این مسأله اتخاذ نشده و تنهاهر از گاهى به صورت هاى مقطعى و در زمان هاى خاص از سوى مسؤولین با این مسأله مقابله مى شود. برخوردهاى ضربتى در زمان هاى کوتاه مدت هرگز نمى تواند جوابگوى حل این مسأله باشد و باید با دیدى وسیع با این مسأله به صورت فرهنگى برخورد نمود.
به طورى کلى در معانى دینى حجاب اسلامى همان حدود تعیین شده مشخص است که براى پوشش زن و مرد و به منظور ارتقاى ارزش هاى معنوى و شخصیتى و حفظ جنبه هاى مختلف روانى، اجتماعى و خانوادگى از سوى شرع مقدس و برگرفته از کلام قرآن مجید تعیین شده است که به گفته فیلسوف بزرگ شهید مطهرى: «برخى مخالفان با حجاب گاهى آن را زاییده یک طرز تفکر فلسفى خاص درباره جهان و لذات آن معرفى مى کنند و گاهى ریشه سیاسى و اجتماعى براى آن ذکر کرده و گاهى آن را معلول علل اقتصادى مى دانند و گاهى نیز جنبه هاى خاص اخلاقى یا روانى را در پدید آمدن حجاب دخالت مى دهند. اما اسلام در فلسفه اجتماعى خود به هیچ یک از این جهات نظر نداشته و هیچ یک از آنها را با مبانى مسلم و شناخته شده اسلام وفق نمى دهد.»
هفته گذشته به دنبال اعلام فرمان سردار طلایى مبنى بر مقابله با بى حجابى به منظور افزایش امنیت اجتماعى بانوان، بحث هاى جدیدى در این زمینه آغاز شد که مخالفان و موافقان زیادى به نقد و بررسى آن پرداختند.
مریم یوسفى جامعه شناس و عضو هیأت علمى دانشگاه آزاد اسلامى ضمن انتقاد از بدحجابى در جامعه اسلامى که اعتقادات قومى وفرهنگى مردم با عقاید دینى آنان عجین شده درا ین رابطه گفت: بدحجابى و بى بندو بارى یکى از دلایل عمده ایجاد و افزایش فسادها و آسیب هاى اجتماعى همچون جنایت و آدم ربایى است و از دید اجتماعى رابطه تنگاتنگى میان آن دو وجود دارد.
وى با اشاره به بحران دوران سنى جوانان و نوجوانان در گرایش به الگوهاى اجتماعى مختلف همچنین اشتیاق به مخالفت و سرکشى با افراد خانواده، جامعه و دیگران، افزود: جوانان به دلیل موقعیت سنى خود نیاز به تفریحات سالم و درستى براى تخلیه انرژى دارند که باوجود کمبود امکانات تفریحى و قیمت گزاف هزینه هاى تفریحى برخى از نوجوانان، خیابانگردى با پوشش هاى نامناسب را وسیله تفریح و سرگرمى خود قرار مى دهند و گروهى نیز به دلیل وجود ارتباطات برون مرزى و از طریق جدیدترین وسایل ارتباط جمعى مثل اینترنت و ماهواره دچار چالش هاى فرهنگى مى شوند که نتیجه آن به شکل هاى مختلف ناهنجارى هاى اجتماعى و با ظواهر بدحجابى، به خصوص در دختران جوان مشاهده مى شود.
این جامعه شناس، برخورد و کنترل اجتماعى درخصوص این معضل اجتماعى را ضرورى ذکر کرده و تصریح کرد: البته اجراى طرح ضربتى و برخورد نامناسب با این افراد منجر به بروز واکنش هاى منفى و لجبازى از طرف جوانان و نوجوانان مى شود، از این جهت دولت باید در این خصوص با یک برنامه ریزى بلندمدت و یک زمینه سازى فرهنگى با این افراد به مقابله بپردازد.
هر چند که سردار طلایى ضمن اطمینان دادن به شهروندان از برخورد نکردن پلیس با جامعه اظهار داشت: پلیس به دنبال سلامت و امنیت اجتماعى شهروندان است؛ ولیکن با توجه به برخوردهاى ناصحیح برخى از مجریان این طرح که در سالهاى گذشته شاهد عملکرد آنها بوده ایم، به بررسى اختلالات روانى ناشى از این برخوردها و ابعاد روانى این معضل باید توجه داشت.
دکتر عصمت فاضلى فوق تخصص روانشناسى بالینى درخصوص علل به وجود آمدن چنین مشکلاتى در جامعه مى گوید: تربیت خانوادگى به خصوص پدر ومادر به عنوان عاملان اصلى تربیت فرزند همچنین وجود مشکلات اقتصادى در یک خانواده از ریشه هاى اصلى به وجود آورنده این مشکلات در یک جامعه است که به آن «آنومى» به معناى افرادى که رها از همه جا دست به هر عملى مى زنند، گفته مى شود.
وى همچنین الگوبردارى غلط توسط جوانان یا نوجوانان را از فردى که رفتار اجتماعى درستى نداشته باشد و یا از مهارت هاى اجتماعى و جهان بینى اجتماعى درستى برخوردار نباشد، از علل به وجود آورنده این ناهنجارى عنوان کرد و ضمن تأکید بر کنترل اجتماعى این افراد به عنوان اقلیت یک جامعه گفت: هرگز جامعه اى را نمى توان پیدا کرد که در آن تمام مردم براساس یک مدینه فاضله تعریف شده و هیچ ضدارزشى در آن وجود نداشته باشد. به عنوان مثال هیچ وقت کشور یا شهرى را نمى توان یافت که در آن مثلاً دزد وجود نداشته باشد، اما از آنجا که این افراد در اقلیت قرار دارند و اکثریت دیگر در مخالفت با آنها قرار دارند، یک جامعه همواره باید هنر کم کردن اقلیت را براى پرتوان تر شدن اکثریت مثبت و از بین بردن ناهنجارى اجتماعى موجود داشته باشد.
دکتر فاضلى فرهنگ سازى و مشاوره روانپزشکى مناسب را از بهترین مسائل پیگیرى کننده دربروز چنین مشکلاتى عنوان کرده و مى گوید: برخورد هرگز کار مناسبى براى مقابله با این افراد نیست و از دید یک روانشناس همیشه مردود است حتى اگر از دید حقوقى قابل قبول باشد.
وى با تأکید بر این مسأله که کارهاى کوتاه مدت نمى تواند تأثیر درازمدت داشته باشد؛ هرگونه برخورد شدید با این افراد را رد کرده و اضافه کرده: برخورد غیرمنطقى ناصحیح با این افراد باعث ایجاد «فوبیا» یا ترس بى مورد در افرادى مى شود که همواره داراى اضطراب خودبه خودى هستند و در نتیجه این اختلال باعث بروز مشکلاتى از جمله کاهش اعتماد به نفس، اجتناب از برخوردهاى اجتماعى و گوشه گیرى، منزوى شدن و افسردگى خواهد شد و چنانچه فرد پرخاشگر باشد پس از برخورد مناسب، به عکس عمل کرده و رفتارهاى غیرممکن و شدیدى از خود نشان مى دهد.
در آیات سوره مبارکه نور واحزاب ابعاد حجاب زنان به تفضیل گفته شده که با اشاره به لزوم رعایت حد و حدود تعیین شده بر آنان از جمله کنترل محدوده نگاه و پوشاندن موضع زینت از نامحرم، همچنین محدودیت و رعایت برقرارى ارتباط با نامحرم، هرگونه حضور در عرصه هاى سیاسى، اقتصادى و اجتماعى را براى زنان بلامانع عنوان مى کند.
حجت الاسلام والمسلمین علیرضا محمد در خصوص مسأله حجاب مى گوید: حجاب ریشه در قومیت ایرانیان دارد.
وى ریشه میل به بدحجابى را در چهار مسأله اصلى دانسته و افزود: القا و شبهه اى که از طرف غرب در اجتماع وجود دارد، حجاب را محدودیت زن فرض کرده و همچنین جنبه هاى خانوادگى و سستى اعتقاد والدین که به فرزندان انتقال مى یابد، وجود لقمه هاى حرام در برخى از خانواده ها، همچنین عدم فرهنگ مناسب در برخورد با این مسأله ضداخلاقى و ضدارزشى از سوى جامعه از دلایل بروز و ایجاد چنین مشکلى در میان جوانان است که با میل هرچه بیشتر آنان به بدحجابى همراه است.
وى بااشاره به آیه مبارکه - لااکره فى الدین - افزود: تعقل و تدبر حق هر انسانى است. بنابراین انسان را به واسطه وجود قوه تفکر، تعقل و اختیار به اجبار و ارعاب نمى توان به دینى یا رکنى تحمیل کرد. لیکن امر به معروف و نهى از منکر نیز در صورت وجود شرایط لازم براى هر فرد مسلمان در این خصوص واجب است.
وى همچنین شرایط لازم براى محقق شدن وجوب امر به معروف و نهى از منکر را در دانستن علم و معرفت شخص آمر دانسته مى افزاید: احتمال دادن اثر نتیجه، نبودن ضررى در انجام امر به معروف و نهى از منکر همچنین آگاهى از این مسأله که بداند کسى که در آن کار معروف را ترک کرده بر آن اصرار دارد و پشیمان نیست، از وجوب لازم براى فردى است که قصد امر به معروف و نهى از منکر دارد. همچنین در بررسى مراتب امر به معروف و نهى از منکر پس از احساس قلبى شخص و مرحله لسانى یا زبانى که به موعظه و پند دادن با زبانى ملین و بدون برترى جویى است؛ اضافه کرد: در مرحله سوم چنانچه اعمال گفته شده محقق نشود، مرحله عمل یا یدى پیش مى آید که در آن امر به معروف و نهى از منکر در مرحله عمل قرار گرفته و گاهى مى تواند با ضرب و شتم همراه باشد. که البته تنها مأمورى اجازه این عمل را دارد که از طرف حاکم شرع به وى دستور داده باشند.
استقبال عمومى مردم و ایجاد زمینه سازى در فرهنگ مبارزه براى رفع یک معضل اجتماعى را ایشان از اساسى ترین مسائل در حل آن مشکل دانست و اضافه کرد: چنانچه بدحجابى همچون مشکل اعتیاد احساس شود و خطر وجود آن در میان مردم جا افتد که بدحجابى نیز به عنوان یک معضل اجتماعى همچون اعتیاد مى تواند جوان پاک و بى گناه آنان را نیز در دامن خود بکشاند و باعث بروز ضررهاى روحى، دینى و دنیوى و اجتماعى در آنها شود که باعث متزلزل شدن بنیادهاى خانوادگى مى گردد، این مشکل راحت تر قابل حل خواهد بود.
وى برخوردهاى غیراصولى و تند را با خطر ایجاد نفى و تنفر از دین و بدبینى نسبت به اسلام عنوان کرد.
از سوى دیگر هفته گذشته دکتر احمدى نژاد رئیس جمهورى محترم در جمع خبرنگاران ایرانى و خارجى در پاسخ به سؤالى مبنى بر برخورد فیزیکى با بانوان دراجراى طرح مقابله با بدحجابى گفت: بانوان خود مى دانند چگونه رفتار کنند، نمى توان فضاى عمومى جامعه را ملتهب کرد چون عده اى هنجارشکنى مى کنند.
در ادامه یوسفى جامعه شناس بهترین راهکار در مقابله با این ناهنجارى اجتماعى را ایجاد فرهنگ سازى در رسانه هاى گروهى بالاخص ساخت برنامه هاى تلویزیونى و نمایشى در طول سال و تشکیل کلاس هاى آموزشى در مدارس عنوان کرد و افزود: وجود پوشش هاى نامناسب با فرهنگ اسلامى و ایرانى سازگار نیست ولى مقابله به صورت ضربتى و تند تنها باعث خرد کردن غرور جوانان شده و کمکى به دفع این معضل نمى کند بلکه در اختیار قرار دادن الگوهاى مناسب همچنین نصیحت و توصیه با روشهاى ملایم و معقول باعث برطرف سازى این چالش فرهنگى خواهد شد.
در همین رابطه حجت الاسلام والمسلمین محمد، آموزش از دوران طفولیت در مدارس را از نکات مؤثرى در ایجاد فرهنگ سازى مناسب در خصوص حل این مشکل عنوان کرد. وى راهکارهاى سلبى و کوتاه مدتى را مثل برخوردهاى تند با بدحجابى و یا جریمه هاى نقدى در حل این مشکل رد کرده مى افزاید: چنانچه ارزش هاى هر کس به او فهمانده شود، خود آن فرد براى حفظ ارزش هاى درونى و فردى خود از هیچ کارى فروگذار نمى کند چه بسا که در کشورى همچون فرانسه با وجود مخالفت هاى زیادى براى حجاب بسیارى از زنان مسلمان تنها براى حفظ حجاب اسلامى خود حاضر شدند از شغل، تحصیل و موقعیت هاى اجتماعى خود دست بکشند.
دکتر فاضلى روانشناس نیز در خصوص راهکارهاى مقابله با این معضل گفت: این قضیه نباید تنها از ابعاد رفتارى آن بررسى شود بلکه باید براساس مکتب «آلبرت الیس» در ابعاد مختلف شناختى رفتارى مورد بررسى قرار گیرد.
وى افزود: همان طور که اثر انگشت دو فرد با یکدیگر متفاوت است، جهان بینى، شخصیت، دیدگاه ها و حالت هاى رفتارى افراد نیز با هم متفاوت هستند بنابراین نمى توان تمام افراد را از یک نوع و یک جنس در نظر گرفت و با همه آنها یک جور برخورد کرد. بلکه هر کس با توجه به عقاید و شناخت خود داراى خصوصیات فردى خاصى است که شناخت علل رفتارى وى از مهم ترین نکات در این خصوص است.
وى ادامه داد: بنابراین در حالى که بتوان به جوان شناخت صحیحى داد و ذهنیت اش را عوض کرد مى توان رفتار نامناسب وى را کمرنگ و رفتارهاى مناسب او را احیا و تشویق نمود.
عضو برد تخصصى روانشناسان استرالیا وجود مراکز مشاوره روانپزشکى را براى شناخت شخصیتى این افراد و حذف علل اصلى بروز چنین ناهنجارى هاى ضرورى عنوان کرد.