اشتها برای فن‌آوری‌های اطلاعاتی

 پروفسور حمید مولانا
اشتهای ما ایرانیان مانند سایر ملت ها به فن آوری های جدید اطلاعاتی افزایش یافته است بدون اینکه از عواقب بی تناسب اینگونه پدیده ها در سطح جامعه و دولت اطلاعات کافی داشته و برای توسعه و بهره برداری سالم اینگونه فن آوری ها، برنامه های درازمدت و دقیقی داشته باشیم. سؤالی که هر شهروند، خانواده، وزیر، مدیرکل و هر بنگاه و سازمانی باید از خود بپرسد این است که آیا آشنایی و استفاده ما از تحولات و «انقلاب اطلاعاتی و ارتباطی» امروزی بهتر از برداشت ما از «انقلاب صنعتی» دیروزی بوده است که چند قرن قبل در اروپا و آمریکا به وجود آمد؟ متاسفانه باید گفت که پاسخ منفی است و ما کورکورانه و بدون برنامه ریزی انقلاب صنعتی را پذیرفتیم.
در 15سالی که از توسعه تولیدات فناوری اطلاعاتی و ارتباطی نظیر تلفن همراه (موبایل)، دوربین عکاسی دیجیتال و رایانه و اینترنت در ایران گذشته است، روش صحبت، آمیزش و ادب بسیاری از شهروندان در خانواده، در کوچه و بازار، در خیابان ها و معابر، و در رستوران ها و مراکز عمومی تغییر فاحشی کرده است. ولی نحوه مدیریت اطلاعاتی و ارتباطی و رسانه ای ما کمتر تغییر کرده است. روند نوآوری های اطلاعاتی تا آنجا که به ارتباط بین افراد بشر و محیط زیست آنها و میان دولت و جامعه و ملل مربوط می شود، سیاستگذاری و مدیریت تازه ای می طلبد. غفلت از تنظیم یک سیاست صحیح در مورد شهرسازی و اتومبیل رانی که بسیاری از ما آن را نشانه تجدد می دانیم، باعث آلودگی محیط و ناهنجاری در رفتارها شده است و همین طور گسترش بی حد و حصر و بدون قاعده تبلیغات بازرگانی و تجارتی در معابر عمومی، در بزرگراه ها، در فرودگاه ها در کوچه و خیابان ها یک وضعیت زشت و بی قواره ای به وجود آورده است که نام آن را چیزی جز تهاجم فرهنگی و تبلیغاتی از داخل نمی توان نامید که خود سطح بزرگی از آلودگی محیط زیست فرهنگی ما را تشکیل می دهد. برای نمونه استفاده وسیع از کارت های اعتباری که هدف اصلی آن جز ازدیاد مصرف گرایی چیزی نیست و اگر در آینده عملی شود بسیاری از شهروندان و خریداران این کشور را به ورشکستگی خواهد کشاند، همان طوری که این پدیده را در آمریکا و اروپا مشاهده می کنیم.
سیاستگذاری و تهیه قوانین مربوط به فناوری اطلاعاتی جدید و مدیریت آن به ویژه اینترنت موضوعی بود که این حقیر چند دهه قبل در ایران و به ویژه سال های قبل در مقالات ستون چشم انداز به آن پرداخته و از مسئولان تقاضا کردم که به آن توجه کنند. یکی از تاثیرات بزرگی که اینترنت در روابط بین الملل در دهه اخیر داشته، تقلیل هزینه ارتباطات فردی و گروهی بین کشورها و فرهنگ های مختلف است. روند به اصطلاح جهانی شدن به ویژه در حوزه های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و نظامی نیز توسط زیرساخت های جدید ارتباطی به ویژه اینترنت وسعت پیدا کرده است و همچنین تهاجم تبلیغاتی در سطح ملی و بین المللی.
امروز شکاف اقتصادی و ارتباطی بین افراد، گروه ها و ملت ها، فعالیت سازمان های غیردولتی در سطح ملی و بین المللی و منطقه ای و شکل گیری عقاید و افکار عمومی سه موضوع بسیار مهم در مطالعه و تنظیم قوانین و مقررات مربوط به اینترنت و شبکه های جدید ارتباطی است. در چند سال اخیر موضوع امنیت ارجحیت فوق العاده ای پیدا کرده است. به طور مسلم در شرایط کنونی ملی و بین المللی، اینترنت روی شکاف طبقاتی تاثیر فوق العاده ای گذاشته است. در سال 2000 میلادی در آفریقای جنوبی از هر 46نفر یک نفر به اینترنت دسترسی داشت در حالی که در بقیه قاره آفریقا از 1468نفر فقط یک نفر از اینترنت استفاده می کرد. در آمریکای شمالی از هر دو نفر یک نفر از اینترنت استفاده می کند و در اروپا از هر چهار نفر یک نفر از این شبکه بهره می برد. در پنج سال اخیر، یعنی بین 2000 تا 2005 میلادی این رقم تغییر کرده و عده استفاده کنندگان زیاد شده است ولی شکاف به همان سطح قبلی هنوز باقی مانده است.
در سیاستگذاری و تنظیم آئین نامه های مربوط به اینترنت و فناوری های جدید شش موضوع امروزه بیشتر از همه مورد توجه دولتمردان و کارشناسان و مصرف کنندگان قرار گرفته است:
1- از جنبه فنی مرکزیت اینترنت باید تقلیل یابد و تنوع و مدیریت منطقه ای و ملی تشویق شود.
2- گوناگونی و استفاده متنوع از اینترنت باید مورد توجه قرار گیرد و کنترل و انحصار آن شکسته شود.
3- بخش خصوصی باید در اداره و مسئولیت اینترنت نقش مهمی ایفا کند.
4- استفاده از اینترنت در تجارت باید با سیاست های ملی و بین المللی مطابقت داشته باشد.
5- استفاده ملی از اینترنت باید با تنظیم آئین نامه های مربوط به «نرم افزارها» و با احتیاجات اقتصادی، سیاسی، امنیتی و فرهنگی مطابقت داشته باشد.
6- حریم خصوصی افراد باید در حد امکان حفظ گردیده و از حملات و تجاوز دیگران مصون باشد.
فناوری اطلاعات و ارتباطات که شامل رسانه های جمعی و تبلیغات هستند، در پیوند با یکدیگر، نه تنها به توزیع مجدد زمانی و مکانی افراد و جوامع می انجامد، بلکه محیط نمادینی ایجاد می کند که تعیین کننده اسلوب و فضای اعمال است. اطلاعات و فناوری های مربوط به آن، هم قادر به آلوده ساختن محیط نمادینی که ما در آن تنفس می کنیم، هستند و هم می توانند به شفافیت موضوع ها کمک کنند.
ما این بحث فناوری اطلاعاتی و طرق کاربردی و راهبردی آن را در ایران در مقاله های آینده به تفصیل دنبال خواهیم کرد.