خاورمیانه جدید

 دکتر حسین دهشیار
خاورمیانه جدید قبلا زاده شده است و کشورهایی مانند آمریکا نمی توانند آن را ایجاد کنند. نطفه بندی و زایش این منظومه جغرافیایی فکری طی دهه های متمادی حیات یافته است.با اینکه می توان جغرافیاها را متلاشی کرد اما ارزش های شکل گرفته را نمی توان از قلمرو بینشی پاکسازی کرد هر چند که می توان به مقابله با آنها برخاست. ایده ها دارای پیامد هستند. خاورمیانه جدید در اثر فشارهای سه نیروی متفاوت شکل گرفته است. مولفه های درون محیطی، کیفیت ترکیب بندی قدرت ها در صحنه بین المللی و تبعات جهانی شدن، شکل گیری خاورمیانه جدید را اجتناب ناپذیر ساختند. از تنیدگی پیچیده تغییرات در روابط اجتماعی، انگاره های ذهنی، مناسبات قدرت و مبانی اقتصادی در درون کشورهای خاورمیانه به همراه نیازهای امنیتی، اقتصادی، فرهنگی، جغرافیایی جامعه پذیرساز بین المللی و فرآیند توقف ناپذیر جهانی شدن که نقشه ای یک رنگ را هدف قرار داده است، خاورمیانه جدید تبلور یافته است. کشمکش های فزاینده اجتماعی، وابستگی هرچه وسیع تر اقتصادی به لحاظ ساختار استخراجی، گسترده تر شدن تعارضات درون و بین فرهنگی و تداوم بیگانگی حوزه سیاست با حوزه حقوق طبیعی و در بسیاری از موارد عمق یافتن این بیگانگی مولفه های واضح و آشکار دردهای قبل از زایمان و بعد از تحقق یافتن خاورمیانه جدید است.
اما اینکه چرا بسیاری هنوز متوجه این واقعیت نشده اند که خاورمیانه جدید به وجود آمده است به جهت این است که درک تحلیلی و استراتژیک و از همه مهمتر وقوف اندکی به حیات تاریخی منطقه دارند. واضح است که همچنان الگوهای پوسیده اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در سرتاسر منطقه از مشروعیت پذیرشی به وسیله کثیری برخوردار هستند. حتی آنانی نیز که این واقعیات را به چالش می گیرند در قالب های به شدت متاثر از معیارها و پیش فرض های ارزشی غیرپویا به این مهم متوسل می شوند. خاورمیانه جدید زاده شده است اما به جهت گریز از تطابق با تحولات در حیطه های مختلف حیات در خاورمیانه که اروپا آن را از قرن چهاردهم به شکلی منسجم دنبال کرد، وزن تاریخ به صورت شبحی فراگیر حضور خود را به شدت اعمال می کند. اینکه کشتارهای قومی، نژادی و مذهبی همچنان تداوم دارد، اینکه بعضی از انسان ها دارای حقوق متمایز هستند، اینکه حقوق تاریخی همچنان محترم شمرده می شود، اینکه عده معدودی فربه تر می شوند و تعداد فراوانی تکیده تر به نظر می رسند و اینکه بی عدالتی ها طبیعی متصور می شوند به این خاطر است که صدای زنگوله تاریخ همه جا به گوش می رسد. خاورمیانه جدید زاده شده است ولیکن آنچه در برابر برای این هستی نوین قابل تصور است دوران طولانی بیماری و ضعف است. در برابر سال های متمادی از درد و رنجوری را نظاره گر خواهیم بود. به دلیل همین ضعف است که همچنان شاهد تداوم الگوهای سنتی غیر پویا برای دهه ها باید باشیم. اما باید آگاه بود که این معضلات به جهت کاستی های گذشته است. در نهایت خاورمیانه جدید استواری خواهد یافت و ویژگی های تاریخ خود را به کنترل درخواهد آورد. اما اینکه چرا خاورمیانه جدید همچنان تحت حاکمیت الگوهای غیر پویا است به جهت «کاستی های ظرفیتی» است. کشورهای خاورمیانه از ظرفیت متناسب برای مدیریت اثرات برآمده از تحولات داخلی، بین المللی و پیامد های فرآیند جهانی شدن برخوردار نیستند. به جهت فقدان آمادگی برای مواجه شدن با تحولات توجهی به شکل دادن به ظرفیت های مطلوب نشده است. ساختارهای سیاسی ظرفیت لازم برای برآوردن نیاز توده ها به حق مشارکت را ندارند.
به همین روی است که حتی در کشورهایی هم که دموکراسی به مفهوم رای دادن وجود دارد دایره حضور در انتخابات تمامی مردم را دربرنمی گیرد و چالش بعد از انتخابات هم مقبولیت ندارد. ساختارهای اقتصادی فاقد ظرفیت لازم برای تخصیا منابع در جهت توسعه اقتصادی و تخصیا منافع برای تحقق عدالت مادی هستند. در هر دو حیطه سیاسی و مدیریتی نمادهای اقتصادی ناتوان جلوه می کنند چرا که توانایی برای تخصیا چه در حیطه منافع و چه در قلمرو منابع نیازمند چارچوب های مدیریتی و سیاسی مردم محور است. ساختارهای فرهنگی هم بی بهره از ظرفیت مطلوب برای حیات دادن به زایش مداوم ارزش های متناسب با نیازهای جامعه است. به همین روی است که اصولا فرهنگ تک بعدی و فاقد توانایی برای ایجاد تنوع و بی بهره از توانمندی برای عرضه کالاهای فرهنگی فرای مرزهای خود بوده است. در نهایت اینکه در کشورهای خاورمیانه ظرفیت اجتماعی در حد و حدود متناسب با نیازهای حق محور و مدنی مردم وجود ندارد. تحول در حیطه حقوق انسانی که طی چهار نسل حقوق بشر به وجود آمده است در جوامع خاورمیانه از توجه برخوردار نیستند چرا که اجتماع ظرفیت لازم را برای پردازش این حقوق ندارد. به دلیل کاستی های وسیع ظرفیتی در حیطه چهارگانه بیان شده است که امروزه شاهد نابسامانی های گسترده در خاورمیانه هستیم. اما آنچه محرز است این نکته حیاتی است که خاورمیانه جدید حیات یافته است و در نهایت توانمندی و ظرفیت ضروری برای مدیریت این کمبودها را کسب خواهد کرد هر چند که باید سال های طولانی در این انتظار بود.