حقوق زندانی در میثاق حقوق مدنی سیاسی (بخش اول)

 مریم باقی
داستان زندان، داستانی است به قدمت تاریخ مکتوب انسان. در قدیمی ترین کتب مذهبی نیز از زندان و زندانی سخن رفته است اما این پدیده نیز مانند سایر پدیده های انسانی و اجتماعی سیر تطور و تحول ویژه خویش را داشته است. تصاویر باز مانده از حبس و مجازات در قرون اخیر نشان می دهد که در زندان ها بریدن گوش و دست و پا و دریدن شکم و دو شقه کردن با تبر و کندن سر یا بستن سر به طناب و کشیدن به وسیله دو گاو نیرومند و غل و زنجیر و سیاهچال جزیی از مجازات و حبس بوده است. این شیوه ها مرسوم و پذیرفته شده بود. بی تردید در قرون پیشتر از آن این روش ها وحشیانه تر بوده است. که نمونه آن تفریح اشراف و حاکمان و در انداختن زندانیان و گلادیاتورها با شیران و درندگان در میادین و استادیوم ها در روم باستان بود. اما به میزانی که اخلاق و شخصیت بشر تکامل یافته، این شیوه ها نیز دگردیسی یافته اند. امروزه برای زندانیان قوانین جهانشمول منظور شده که همه کشورها ملزم به رعایت آنها هستند به گونه ای که گفته اند: برای توسعه، رعایت حقوق بشر و حقوق شهروندی شاخص های عدیده ای وجود دارد. یکی از شاخص ها، چگونگی وضعیت زندانیان و رفتار با آنان است. آنگاه که سخن از زندان و زندانی به میان می آید کمتر کسی نسبت به این مقولات احساس حق داشتن می کند. هنوز در تفکر بسیاری از افراد زندانی کسی است که مستحق تحمل ناملایمات است و چنانچه پیرامون حقوق او و محیط زیست او سخن رود گمان می کنند مجازات زندان با در نظر گرفتن این حقوق و مزایا از ماهیت مجازات بودن خود تهی می شود. فردی که در محیط زندان به سر می برد سه حالت برای او متصور است.
۱ - کسی که به موجب حکم قطعی دادگاه محکوم به تحمل مدت زمان مشخصی به حبس شده است. که به آن حبس به واسطه حکم قطعی می گویند. ۲- فردی که قرار تامین بازداشت موقت برای او صادر شده و قاضی مشخصاً حکم تامین قرار را برای او صادر کرده به واسطه فراهم ننمودن قرار دیگر مانند وثیق یا کفالت این قرار برای فرد صادر شود که در هر صورت به حبس چنین فردی بازداشت موقت اطلاق می شود. ۳- بازداشت های خودسرانه نوع دیگری از حبس است که فرد زندانی مستحق آن به شمار نمی رود و فرد یا افرادی که موجبات تحمل حبس را فراهم آورده اند مجرم شناخته می شوند. در واقع این بازداشت غیرقانونی به شمار می رود. ورای اینکه فرد چگونه بازداشت شده است و تحمل حبس می نماید بررسی زندان و زندانی سه وجه دارد. ۱-محیط زندان و ویژگی های مکان حبس ۲- کارکنان زندان، مدیریت زندان، وظایف آنها و چگونگی اداره زندان ۳- زندانیان و حقوق انسانی آنان. هر یک از این وجوه جای بررسی جداگانه دارد اما آنچه در این مجال به آن خواهیم پرداخت در دایره حقوق زندانی می گنجد. حقوق متعددی را برای زندانی برشمرده اند: زندانی و مراقبت های بهداشتی آن، غذا و وسایل مناسب برای زندانی، نحوه ارتباط آن با محیط خارج، رسیدگی به شکایت های زندانی، توجه ویژه به زندانیان زن و نوجوانان زندانی، منع شکنجه و رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز با زندانی، حق رفتار شایسته با آنان و.... میثاق بین المللی حقوق مدنی- سیاسی که از مهمترین منابع حقوق بشر بین المللی است مواردی از حقوق زندانیان را در موادی برشمرده. میثاق بین المللی مدنی و سیاسی که یکی از مهمترین اسناد حقوق بشر و دارای ضمانت اجرایی است پاره ای از حقوق زندانیان را مطرح کرده و در اسناد و پروتکل های دیگر به ویژه قواعد حداقل استاندارد رفتار با زندانیان تکمیل شده است. احصای فهرستی از حقوق زندانیان در میثاق در مواد ۸ ، ۹ ، ،۱۰ و ۱۱ قابل اعمال است. ماده ۸ در ضمن الغای بردگی به موضوع ممنوعیت انجام اعمال شاقه یا کار اجباری پرداخته و در حاشیه آن به استثنا کردن زندانیان محکوم به جنایات قابل مجازات با اعمال شاقه پرداخته است. ماده ۱۱ نیز سخن از ممنوعیت زندانی کردن کسی سخن گفته است که قادر به اجرای تعهد قراردادی خود نیست. بر همین مبنا صادرکنندگان چک بی محل در کشورهای دیگر جرم شان حقوقی است نه کیفری اما در ایران با کیفری کردن چک بی محل تعداد زیادی زندانی چک وجود دارد. بنابراین تنها ماده ۹ و ۱۰ مستقیماً درباره حقوق زندانی است. فهرست این حقوق را می توان به شرح زیر بیان کرد:
۱ - منع بازداشت خودسرانه (بدون مجوز)
۲ - حق اطلاع از اتهام در هنگام بازداشت
۳ - حق دریافت احضاریه یا اخطاریه
۴ - ارجاع پرونده به دادگاه در اسرع وقت
۵ - حق تظلم خواهی زندانی
۶ - قاعده نشدن بازداشت موقت به عنوان قرار تامین
۷ - اولویت و رسیدگی بدون تاخیر به تظلم زندانی
۸ - حق جبران خسارت فردی که غیرقانونی بازداشت یا زندانی شده
۹ - حق احترام به حیثیت ذاتی زندانی
۱۰ - حق جدا نگه داشتن متهمین از محکومین
۱۱ - حق تفکیک و طبقه بندی زندانی بر حسب سن و شخصیت و کودکان از بزرگسالان
۱۲ - رفتار با محکومین با هدف اصلاح و اعاده حیثیت اجتماعی زندانیان.