مدیریت هوشمندانه مذاکرات صلح

د - مدیریت هوشمندانه مذاکرات صلح سازمان ملل (قطعنامه 598): در دوره دوم ریاست جمهوری حضرت آیه الله خامنه ای که مقارن با سال های پایانی جنگ تحمیلی عراق علیه ایران اسلامی بود، یکی از مهم ترین رویدادهای تاریخی، یعنی پذیرش قطعنامه 598 از سوی جمهوری اسلامی به وقوع پیوست که خوشبختانه با درایت و مدیریت ایشان در دوران ریاست جمهوری و هدایت هوشمندانه معظم له در شرایط بحرانی پس از امام خمینی(ره)، به نتایج بسیار شیرینی رسید.
در بیست و نهم تیر ماه 1366 (20 ژوئیه 1987) شورای امنیت سازمان ملل، به اتفاق آرأ قطعنامه ای را که بعداً به قطعنامه 598 شهرت یافت به تصویب رساند که در آن، ضمن ابراز نگرانی از تداوم منازعات بین ایران و عراق و وارد شدن خسارت های سنگین مادی و معنوی بر طرفین درگیر، از آنها درخواست شده بود تا براساس مفاد قطعنامه مذکور، به درگیری ها پایان دهند. پیش از این نیز قطعنامه های دیگری از سوی شورای امنیت سازمان ملل برای پایان دادن به این جنگ صادر شده بود .33 این قطعنامه ها که تعداد آنها به هفت قطعنامه می رسید، به ترتیب عبارت اند از: 1- بیانیه 23 سپتامبر 1980 (1 مهرماه 1359 یک روز بعد از شروع جنگ) 2 - قطعنامه 479 (28 سپتامبر 1980 / 6 مهر 1359) 3 - قطعنامه 522 (4 اکتبر 1982 / 12 مهر 1361) 4 - قطعنامه 540 (31 اکتبر 1983 / 9 آبان 1362) 5 - قطعنامه 552 (1 ژوئن 1984 / 11 خرداد 1363) 6 - قطعنامه 582 (24 فوریه 1986 / 5 اسفند 1364) برای اطلاع از مفاد این قطعنامه ها رجوع شود به کتاب روزها و رویدادها ج2 موسسه فرهنگی نشر امین.
.34 مقام معظم رهبری، 18 خرداد 1368 در نخستین پیام به ملت ایران در تجلیل از امام امّت
.35 مقام معظم رهبری، 23 مرداد .1368
.36 مقام معظم رهبری، 27 آذر .1370 لکن اوج تلاش های به اصطلاح صلح جویانه شورای امنیت، پس از عملیات پیروزمندانه والفجر 8 که به تصرف شهر استراتژیک فاو و قسمت های دیگری از خاک عراق انجامید. نزدیک شدن ایران به خاک بصره و گسترش جنگ در خلیج فارس، از دیگر عوامل دستپاچگی و شدت یافتن تلاش شورای امنیت سازمان ملل، برای پایان دادن به این مسأله بود.
قطعنامه 598 به دلیل این که در آن هیچ اشاره ای نسبت به شناسایی و معرفی متجاوز، پیش از برقراری آتش بس نشده بود، نمی توانست مورد تأیید جمهوری اسلامی قرار گیرد. از این رو این قطعنامه از تاریخ صدور آن (29 تیر ماه 1366) تا تاریخ 27 تیر 1367 یعنی یکسال در وضعیت نه رد و نه قبول قرار داشت. در مقابل رژیم بعث عراق در 14 اوت 1987 (ظاهراً مردادماه 1366) رسماً اعلام کرد که حاضر به پذیرش قطعنامه و همکاری با دبیر کل و شورای امنیت سازمان ملل متحد است و در پی آن دست به تبلیغات وسیعی در خصوص جنگ طلبی ایران زد.
قطعنامه 598 بر خلاف هفت قطعنامه پیشین، در بردارنده نکات مثبت و تا حدود زیادی تأمین کننده نظرات جمهوری اسلامی بود؛ لکن ایراداتی نیز در آن وجود داشت که از مهم ترین آن ها، باید از عدم اشاره به متجاوز نام برد، که این مسأله از نظر حقوقی و بازتاب های بین المللی برای ایران حاز اهمیت فراوان بود. مع الوصف، این قطعنامه در 27 تیر 1367 مورد پذیرش رسمی جمهوری اسلامی قرار گرفت. موافقت جمهوری اسلامی با قطعنامه 598 دشمن را خلع سلاح و رژیم بعث عراق را به شدت در بن بست سیاسی قرار دارد.
پس از اعلام رسمی ایران مبنی بر پذیرش قطعنامه، کارشکنی رژیم بعث عراق آغاز شد. به رغم این که در بیست و نهم مردادماه 1367 (20 اوت 1988) آتش بس میان طرفین با مداخله مستقیم سازمان ملل متحد برقرار شد، لکن عراق در تهاجمی ناگهانی ضمن آتش باری سنگین خرمشهر، در اقدام تجاوزکارانه دیگری، منطقه سرپل ذهاب و صالح آباد را به تصرف خود درآورد و با پشتیبانی کامل از منافقین، شرایط را برای نفوذ آنان به خاک جمهوری اسلامی و انجام عملیات های تخریبی فراهم کرد.
عراقی ها از طرف دیگر با اخلال در روند اجرای بندهای قطعنامه، پیشرفت مذاکرات صلح که در سوم شهریور سال 1367 در ژنو آغاز شده بود را با بن بست مواجه کردند، چرا که عراق، هرگونه اقدام برای اجرای بندهای قطعنامه از جمله عقب نشینی از خاک ایران را منوط به رسمیت بخشیدن حق حاکمیت عراق بر اروندرود از سوی جمهوری اسلامی ایران کرده بود و جمهوری اسلامی ایران نیز با رد هرگونه پیش شرط، خواهان اجرای قطعنامه از بند اول آن که بر پایان دادن بی درنگ اشغال و بازگشت طرفین درگیر به مرزهای شناخته شده بین المللی تأکید داشت، بود.
این وضعیت همچنان ادامه داشت، تا این که ارتحال بنیان گذار انقلاب اسلامی رخ داد و شرایط حساسی را پدید آورد. مقام معظم رهبری با اشاره به این وضعیت خطرناک در پیامی به ملت شریف ایران و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی فرمودند:
«از آنجا که تعلّل های زیاد در عمل به قطعنامه 598 از طرف مقابل دیده شد، فلذا با تأکید بر این که ما به طور قاطع طرفدار استقرار صلح با ثبات و با دوام در منطقه می باشیم، ضروری است که آمادگی و استعداد نیروهای نظامی به طور کامل حفظ شود. »34
از طرفی دیگر، منافع جمهوری اسلامی و ضرورت برقراری ثبات در منطقه و حل مسأله ده ها هزار اسیر جنگی اقتضأ می کرد که جمهوری اسلامی، در جهت اجرای قطعنامه 598 گام بردارد، لکن این مهم با توجه به اصرار رژیم بعث عراق مبنی بر عبور از بند اول قطعنامه، که متجاوز را به عقب نشینی از خاک ایران تا پشت مرزهای بین المللی وادار می ساخت، محتاج حوصله و فراست دولتمردان جمهوری اسلامی، خصوصاً مدیریت هوشمندانه مقام معظم رهبری بود و از آنجا که این واقعه مهم و تاریخی در دوران ریاست جمهوری ایشان کلید خورده بود، می بایست با هدایت و مدیریت ایشان در آن وضعیت خطیر به انجام می رسید. مقام معظم رهبری در یکی از سخنرانی های خود در آن موقع می فرماید:
«برای این که مسأله قطعنامه و مذاکرات صلح به جایی برسد و مسایل حل بشود، ما تلاش خود را یک لحظه متوقف نمی کنیم. انصافاً مسئولین با دلسوزی و تلاش کار می کنند، اما گفتیم و باز هم می گوییم که امتیاز نخواهیم داد، تا وقتی عراق از نقاطی که تصرف کرده و امروز داخل کشور ماست خارج نشود، ما از بند اول قطعنامه جلوتر نمی رویم. آنها همین را می خواهند که ما از بند اول عبور کنیم. بند اول «کان لم یکن» شود. بند اول می گوید آتش بس و عقب نشینی، عقب نشینی هم در بند اول است. از خدا می خواهند که ما از بند اول عبور کنیم و به بندهای دیگر برویم، تا مسأله عقب نشینی فراموش بشود. و این استخوان لای زخم ملت ایران بماند. مگر چنین چیزی می شود. . . اول عقب نشینی است. اول تأمین حاکمیت ملت ایران بر سرزمین خودش است، یعنی عقب نشینی دشمن تا پشت مرزهای بین المللی، بعد از آن همه چیز ممکن است. این کار که انجام گرفت ما روز بعدش مسأله اسرا را تمام می کنیم و در مسایل گوناگون مذاکره می کنیم. »35
تلاش جمهوری اسلامی ایران در اصرار بر مواضع به حقّش سرانجام به بار نشست و رژیم بعث عراق ناگزیر به عقب نشینی از مناطق تحت اشغال خود شد و چندی بعد، روند مبادله اسرا نیز آغاز شد و ملت ایران، آغاز بازگشت پیروزمندانه اولین گروه از آزادگان به میهن اسلامی را در تاریخ 26 مرداد 1369 جشن گرفت.
با گذشت زمان، درخشش حقانیت جمهوری اسلامی، جامعه جهانی را به پذیرش و اعتراف واقعیتی دیگر که سال ها از آن می گریخت، واداشت. سازمان ملل متحد، بالأخره پس از یازده سال پرده پوشی و کتمان حقیقت، ناگزیر زبان به اعتراف گشود و در هیجدهم آذر 1370 رژیم بعث عراق را به عنوان متجاوز به جامعه جهانی معرفی و کام ملت محنت دیده ایران اسلامی را با شهد پیروزی بزرگ و تاریخی دیگری شیرین کرد.
مقام معظم رهبری در پیامی خطاب به ملت ایران، ضمن مهم توصیف کردن این پیروزی غرور آفرین، فرمودند:
«اعتراف سازمان های بین المللی به حقانیت ایران در جنگ هشت ساله، هر چند بسیار دیر انجام شد، اما با این حال پیروزی بزرگی برای ملت بزرگ و عظیم الشأن بود. ملتی که هشت سال همچون قهرمانی مظلوم جنگید تا اجازه ندهد که دشمنانش یعنی قدرت های زر و زور پشت سر عراق، ذلت و وابستگی را بر او تحمیل کنند و او را از اسلام عزیز جدا سازند و سرانجام به کمک و فضل خدای متعال و توجهات حضرت بقیه الله الاعظم در همه میدان ها به پیروزی که حق او بود دست یافت.
پیشانی سپاس به درگاه خداوند سایده و به ملت عزیز تبریک می گویم... جای آن پیر مراد و حکیم فرزانه و رهبر دلسوز و تیزبین خالی است که ثمره استواری معجز نشان خود را در پیروزی های پیاپی ملت خود ببیند و شادابی این درخت تناور را که نهال آن به دست توانای او نشانده شده است بنگرد...»36