نگاهی به گزارش کمیسیون یازده سپتامبر

عزیز شاه‌محمدی
گزارش کمیسیون یازده سپتامبر در 567 صفحه تنظیم و منتشر شد. انتظار می‌رفت با توجه به موضوع، گزارش مزبور مدت‌ها مورد توجه قرار گیرد. اما چنین نشد و خیلی زود از مدار حساسیت عملی خارج شد.
کمیسیون یازده سپتامبر مرکب از ده نفر (پنج نفر جمهوریخواه و پنج نفر دمکرات) بوده است که از میان 5/2 میلیون صفحه سند و مصاحبه با 120 نفر و شهادت 160 نفر از مقامات دولتی گزارش خود را تنظیم کرده است.
فیلیپ زلیکو مدیر اجرایی گزارش کمیسیون یازده سپتامبر دوست و همکار دانشگاهی کاندولیزا رایس مشاور امنیت ملی جرج دبلیو بوش بوده است.
زلیکو عضو سابق دفتر مشاوره اطلاعات خارجی بود که مستقیماً به رئیس‌جمهور گزارش می‌دادند. زلیکو اهل تگزاس، عضو شورای امنیت ملی در دوره بوش پدر که با مورفی ریچارد پرل یکی از سرشناس‌ترین نومحافظه‌کاران به عضویت دفتر اطلاعات دفاعی در پنتاگون درآمد. زلیکو از جمله افرادی است که در دولت کلینتون نیز فعالیت داشت که این همکاری در دولت بوش نیز ادامه دارد. وی در دهم سپتامبر 2003 در دومین سالگرد یازده سپتامبر در دانشگاه ویرجینیا در جریان یک سخنرانی اعلام کرد «عراق در حمایت از اسرائیل مورد حمله قرار گرفت.»
گزارش کمیسیون یازده سپتامبر با نثری روان همچون داستانی پلیس و جنایی در سیزده فصل و سه ضمیمه و یکصد و هجده صفحه پانوشت منتشر شد.
فصل اول به چگونگی دزدیدن چهار هواپیمای خطوط هوایی غیرنظامی آمریکا و برخورد این هواپیماها به برج‌های دوقلوی نیویورک و ساختمان پنتاگون و ... می‌پردازد.
فصل دوم به ظهور بن‌لادن، فعالیت‌های وی در عربستان، سودان و افغانستان و همچنین زمینه‌های فکری و اعتقادی وی و چگونگی جذب نیرو و تأمین مالی گروه القاعده اختصاص دارد.
فصل سوم با شرح انفجار در پارکینگ برج‌های دوقلوی نیویورک در سال 1993 شروع می‌شود و این که شورای امنیت ملی آمریکا، سیا، آژانس امنیت ملی و FOI نسبت به این واقعه چه واکنشی نشان دادند. این فصل به چگونگی تغییرات سیستم ضدتروریسم در آمریکا و انطباق شیوه‌ها، عملکردها و قوانین با شرایط جدید تروریستی می‌پردازد.
فصل چهارم به اقدامات اولیه دولت آمریکا بر ضد القاعده پیش از بمب‌گذاری در سفارتخانه‌های آمریکا در کنیا و تانزانیا اختصاص دارد. این اقدامات عمدتا بر کارهای اطلاعاتی تا حد تلاش برای دزدیدن بن‌لادن و تلاش‌های پنهان سیاسی برای اخراج بن‌لادن از سودان و تحویل او به عربستان سعودی متمرکز بوده است. پس از انفجار در سفارتخانه‌های آمریکا در کنیا و تانزانیا مسئله بن‌لادن و القاعده مورد توجه جدی قرار می‌گیرد. در این مرحله عملیات پنهان و رخنه در گروه‌های تروریستی و جلب همکاری‌های کشورهای دوست (پاکستان) بر ضد القاعده تشدید می‌شود. در چهارم دسامبر 1998 در گزارشی به کلینتون رئیس‌جمهور وقت آمریکا، سیا از احتمال هواپیماربایی در خاک آمریکا برای حمله به اهدافی در این کشور خبر می‌دهد. بر اساس گزارش سیا این هواپیماربایی برای آزاد کردن متهمان پرونده انفجار در پارکینگ برج‌های دوقلو خواهد بود. آمریکایی‌ها که پیش از این افغانستان را مورد حمله موشکی قرار داده بودند، راه‌های جدیدی را برای حمله مستقیم به القاعده و بن‌لادن مورد بررسی قرار داده بودند، راه‌های جدیدی را برای حمله مستقیم به القاعده و بن‌لادن مورد بررسی قرار دادند. در ماه می 1999 گزارش‌های رسیده به سیا حاکی از آن بود که بن‌لادن پنج شبانه روز در پایگاهی در قندهار افغانستان خواهد بود. بنا بر گزارش کمیسیون یازده سپتامبر به نقل از افسران نظامی و مأموران سیا، همه چیز برای کشتن بن‌لادن مهیا بوده است، اما دستوری صادر نمی‌شود. گزارش کمیسیون یازده سپتامبر حتی بر این نکته تصریح دارد که در مدت مزبور در ظرف 36 ساعت، سه بار امکان دستگیری بن‌لادن فراهم بوده است. فصل پنجم با این عنوان که القاعده قصد حمله به خاک آمریکا را دارد شروع می‌شود. در این فصل از نقش سه تن از فرماندهان القاعده با نام خالد شیخ محمد (کوئینی) رضوان حسام‌الدین معروف به حنبلی و عبدالرحیم النشیری در طراحی و اجرای انواع عملیات تروریستی یاد می‌شود. در ادامه از محمدعطا یکی از ربایندگان چهار هواپیمای واقعه‌ی یازده سپتامبر و سایر اعضای گروهش گزارش مفصل درج شده است. بر اساس مندرجات فصل پنجم گزارش کمیسیون یازده سپتامبر کل عملیات بین 000/400 تا 000/500 دلار هزینه داشته است که البته تأمین مالی هزینه‌های عملیات یازده سپتامبر از ثروت شخصی بن‌لادن نبوده است، هر چند سیا تا مدتها فکر می‌کرد منابع مالی القاعده از ثروت 300 میلیون دلاری بن‌لادن تأمین می‌شود. بلکه بعدها سیا متوجه شد در طول سالیان شبکه گسترده‌ای از اعانات و سازمانهای غیردولتی و خیریه بصورت کاملا نامحسوس در تأمین مالی سلولهای عملیاتی القاعده فعال بوده یا حداقل ظن غالب بر آن است که در این امر نقش داشته‌اند.
فصل ششم تهدیدهای تروریستی القاعده در آستانه هزار سوم میلادی را شرح می‌دهد. در این فصل آمده است بدنبال استراق سمع پلیس اردن از مکالمه یک اردنی بنام ابو زبیده و یک فلسطینی بنام خدر ابوهشار به احتمال انجام عملیات تروریستی پی می‌برد. در پی آن پلیس اردن سلول عملیاتی ابوهشار مرکب از 15 نفر را دستگیر می‌کند. در این فصل به ارتقای همکاریهای امنیتی با پاکستان و اردن و عربستان و کانادا و ارتقای توانایی‌ها و امکانات سیا برای مقابله با تروریسم نیز اشاره شده است. این همکاریها در زمینه کنترل و قطع شریان پولی و مالی القاعده کنترل مرزها و نظارت و کنترل بیشتر بر افغانستان متمرکز شدند. همچنین در فصل ششم ورود جرج دبلیو بوش به کاخ سفید و سازمان‌دهی جدید مقابله با عملیات تروریستی القاعده مورد توجه قرار گرفته است.
فصل هفتم به نحوه ورود چهار گروه تروریست اقدام‌کننده در یازده سپتامبر اختصاص دارد. این افراد بنابر گزارش کمیسیون یازده سپتامبر در فواصل متفاوت و در مکانهای متفاوت وارد خاک آمریکا شده‌اند. پس از آن مرحله تماس و تعیین استراتژی‌ها و تاکتیک‌های عملیات اعضای القاعده مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل هشتم حوادث تابستان و اقدامات و مکاتبات اطلاعاتی میان سازمانهای اطلاعات و مقامات مربوطه در آمریکا از یکسو و هماهنگی‌های ‌اعضای القاعده در خاک آمریکا برای‌ اقدامات خود در یازده سپتامبر مورد بررسی قرار گرفته است.
در فصل نهم آمادگی‌های القاعده برای عملیات یازده سپتامبر، حادثه یازده سپتامبر و واکنش‌های اضطراری دولت آمریکا و پنتاگون ذکر شده است در فصل دهم واکنش‌های اولیه در خاک آمریکا طراحی جنگ افغانستان و در مرحله دوم مسئله حمله به عراق مورد توجه قرار گرفته است.
فصل‌های یازدهم و دوازدهم و سیزدهم گزارش کمیسیون یازده سپتامبر نیز بر تعیین سیاست‌های، ارتقای مدیریت‌های اطلاعاتی، هماهنگی‌های داخلی، جلوگیری از رشد گروه‌های اسلامی، حمله به تروریست‌ها و سازمان‌های آنها، مقابله با حملات تروریستی و آمادگی برای شرایط پس از حملات تروریستی مورد توجه قرار گرفته است.
نتیجه‌گیری:
1- گزارش کمیسیون یازده سپتامبر به لحاظ ساختار و نوع پردازش اطلاعات با گزارش‌های کمیته اطلاعاتی سنای آمریکا و یا گزارش‌های لرد باتلر و هاتن در انگلیس متفاوت است. گزارش‌های مزبور چون گزارش‌های برای سیاست‌گذاری بود مورد مناقشه قرار گرفت و همواره بودند و هستند افرادی که نسبت به جامعیت، شمول و بی‌طرفی و . . . گزارش‌ها تشکیک می‌کنند اما گزارش کمیسیون یازده سپتامبر فوراً مورد استقبال بوش و همکارانش قرار گرفت.
2- گزارش کمیسیون یازده سپتامبر در حوزه Public Poliay تنظیم شد و گزارش کمیسیون fact_finding نبود. این گزارش برای مدیریت روابط «دولت- شهروندان» در معنای عام و مدیریت روابط انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان «در معنای خاص تدوین و در شمارگان بی‌شمار منتشر شد.»
3- این گزارش بر مبنای اقناع افکار عمومی مبنی بر درستی راه طی شده توسط دولت جرج دبلیو بوش و ترسیم چشم‌انداز آینده سیاسی و آماده کردن افکار عمومی بررسی تحمل هزینه‌های احتمالی منتشر شد.
4- گرچه هیچ مدرک مستقلی و قابل اعتمادی از ارتباط عراق با القاعده و یا تلاش عراق برای دستیابی به سلاح‌های کشتار جمعی وجود نداشته و ندارد اما گزارش کمیسیون یازده سپتامبر در جاهای مختلف از ارتباط ماموران امنیت عراق با اعضای القاعده یاد می‌کند.
5- گزارش کمیسیون یازده سپتامبر حاکی از آن است که القاعده در صدد دست‌یابی به اورانیوم و مواد انفجاری هسته‌ای است. این مطلب در واقع دو کارکرد برای آمریکا دارد اولا اینکه جنگ بر ضد تروریسم همچنان ادامه دارد و ثانیا تلاشهای جاری آمریکا برای مقابله با دستیابی برخی کشورها به داشتن هسته‌ای را توجیه می‌کند.
6- بالاخره اینکه نومحافظه‌کاری فقط منحصر به جمهوریخواهان نیست نومحافظه‌کاری یک غله داشگاهی- فکری است که در هر دو حزب جمهوریخواه و دمکرات نفوذ کرده و مبانی آن این است که اگر آمریکا تنها ابرقدرت جهان است تا فرصت باقی است باید جهان را آنگونه که می‌پسندد، شکل دهد و این شکل‌دهی ظاهرا جز با توسل به زور امکان ندارد.
گزارش کمیسیون یازده سپتامبر حداقل در دریافت و ارزیابی چگونگی رفتار آمریکا در آینده قابل پیش‌بینی و قابل تامل است.