دیپلمات‌ها می‌گویند عجله نکنید

فرشاد محمودی
هنوز تابلوهای خیابان خالداسلامبولی که نامش را به انتفاضه داده در یکی از محله های مرکزی تهران عوض نشده که سخنگوی وزارت خارجه ایران در واکنش به موضع گیری های مقامات مصری گفته است که نباید عجله شود باید به صبر موضوع را دنبال کرد.
احمد ماهر وزیر خارجه مصر چند روز پیش تحولات داخلی ایران را عامل به تأخیرافتادن از سرگیری دوباره روابط تهران و قاهره خوانده و گفته بود درگیری های میان اصلاح طلبان و محافظه کاران عامل به تأخیر افتادن است. ماهر در مصاحبه با روزنامه الشرق الاوسط که در لندن چاپ می شود با لحنی متأثر گفته که این روابط روند خوبی طی می کرد و به سمت بستر شدن صفحات میان دو کشور در حال حرکت بود.آصفی در تهران گفته است که صحبت های احمد ماهر به کنش ها و واکنش هایی که در خصوص مسائل مختلف در ارتباط با مصر مطرح شده بستگی دارد و خود وی باید پاسخگو باشد.پس از موضع گیری وزیر خارجه مصر برخی از رسانه های عربی درخواست غیررسمی مصر را در قبال عادی سازی روابط با تهران مطرح کردند که حل و فصل موضوع جزایر سه گانه ایرانی از جمله آنها بود. موضوعی که دستیار ویژه وزیر خارجه ایران، آن را در جمع خبرنگاران در تهران رد می کند.صاحب نظران مسائل سیاسی معتقدند در قبال عادی سازی روابط تهران و قاهره دو گروه عمده در داخل مصر فعالیت می کنند.
گروه اول به سرپرستی احمد ماهر وزیر خارجه مصر و جانشین عمرو موسی وزیر خارجه سابق و دبیرکل فعلی اتحادیه عرب است. ماهر و تیم تحت سرپرستی وی تمایل زیادی به برقراری روابط کامل دیپلماتیک با تهران دارند. تهران تنها کشوری است که پس از امضای قرارداد کمپ دیوید با قاهره روابط سیاسی ندارد. تیم احمد ماهر تلاش می کند در شرایطی که مصر از طرف ایالات متحده به عنوان کشوری تحت حاکمیت دیکتاتوری معرفی می شود روابطش را با کشورهای مختلف عادی کند و گسترش دهد. حسنی مبارک رئیس جمهور مادام العمر مصر نیز گرچه تاکنون نسبت به از سرگیری روابط با تهران بی تفاوت بوده اما پس از دیدار با خاتمی در ژنو در این زمینه به سمت وزیر خارجه اش تمایل پیدا کرده است چنان که پس از دیدار با رئیس جمهور ایران خواستار عادی سازی کامل روابط تهران و قاهره شد.
گروه دوم در مصر نیروهای سیاسی به جا مانده و وفادار تفکر انورسادات رئیس جمهور سابق این کشور هستند که نه تنها تمایلی به عادی سازی روابط کشورشان با ایران ندارند، بلکه در جهت مخالف آن نیز تلاش می کنند. به نظر می رسد حسنی مبارک رئیس جمهور مصر نیز تا چندی پیش، بیش از آن که سکان سیاست خارجی کشورش را خود به دست بگیرد تحت تأثیر به جا ماندگان انورسادات بوده است. ترسی که این گروه از برقراری روابط با تهران در مصر دامن زده اند تا همین اواخر نیز در موضع گیری های مقامات مصری مشهود بود تا این که ریاست اجلاس وزیران امور خارجه سازمان کنفرانس اسلامی به کمال خرازی وزیر خارجه ایران رسید.
خردادماه ۱۳۸۲ بود. در نخستین روز اجلاس سه روزه وزرای خارجه کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی، پیش از آن که احمد ماهر وزیر خارجه مصر تهران را به قصد بندر عقبه در غرب اردن برای دیدار با رئیس جمهور آمریکا، ولیعهد عربستان و شاه اردن ترک کند نزدیک به یک ساعت پشت درهای بسته با وزیر خارجه ایران به گفت وگو نشست. هنگامی که درهای سالن محل مذاکرات به روی خبرنگاران حاضر در تهران گشوده شد عطش خبرگیری رسانه ها به حدی بود که وزیر خارجه ایران ترجیح داد همکار مصری اش را با انبوهی از میکروفون و واکمن در میانه سالن رها کند تا احمد ماهر حاصل مذاکرات را با خبرنگاران در میان گذارد: «تیرگی موجود در روابط دو کشور به گونه ای نیست که بتوان آن را در زمان کوتاه برطرف کرد. برای عادی سازی روابط بین دو پایتخت به زمان بیشتری نیاز است.» ماهر با پایان این جمله قصد رفتن به محل اقامت خود را داشت تا از پس استراحتی کوتاه، عازم کاخ سعدآباد تهران شود. محمد خاتمی رئیس جمهور ایران ظاهر آراسته کرده بود تا وزرای خارجه کشورهای اسلامی را به حضور بپذیرد.
وزیر خارجه مصر نیز از جمله همین میهمانانی بود که گرچه کشورش روابط سیاسی با ایران نداشت اما به دیدار رئیس جمهورش می رفت و در این دیدار نه مانند میهمانی بلاتکلیف که همچون دوستان پرسابقه همه تعارفات دیپلماتیک و مرسوم را به جا آورد و راهی اردن شد. روابط تهران و قاهره به علت امضای پیمان کمپ دیوید توسط مصر یک سال پیش از پیروزی انقلاب و پناه دادن به شاه مخلوع ایران پس از انقلاب، قطع شده بود اما در سال ۱۹۹۸ یک سال پس از روی کارآمدن رئیس جمهوری که شعار تنش زدایی به خصوص با جهان اسلام و عرب را می داد در سطح کاردار از سرگرفته شده بود. اما خاتمی و همراهانش چنان که از ابتدا نشان داده بودند به دنبال برقراری روابط کامل بودند. روابطی مانند رابطه تهران و لندن یا مناسباتی همانند ایران با الجزایر یا عربستان.
این چنین بود که هفته ای پیش از سفر دی ماه محمد خاتمی به سوئیس مشاوران و مسئولان دیپلماتیک ایران مشغول بررسی یک موضوع تشریفاتی بودند که در صورت آشکار شدن تبعات سیاسی داشت. رئیس جمهور ایران تصمیم گرفته از همتای مصری اش که در ژنو به سر می برد برای ملاقات و گفت وگویی، دعوت به عمل آورد. اما آیا اقدام رئیس جمهور با رفتار مناسب مقامات مصری پاسخ می گرفت؟ جواب این پرسش نگرانی های زیادی را بین مشاوران و مسئولان در تهران ایجاد کرده بود. از سوی دیگر دوران هشت ساله ریاست جمهوری محمد خاتمی نیز رو به پایان بود و شاید دیگر تا پایان ریاست وی چنین شرایطی برای این ملاقات سرنوشت ساز مهیا نمی شد. سرانجام اما دیپلمات های تهران تصمیم به تقدیم دعوت رئیس جمهور ایران گرفتند و از طریق دیپلماتیک پیام دعوت خاتمی را به مبارک رساندند. مسئولان تشریفات دو کشور بنا داشتند مقالات در محل سومی که نه هتل محل اقامت خاتمی باشد و نه محل استراحت «مبارک» انجام شود اما هنگامی که رئیس جمهور مصر پنج دعوت را در خور، به جا آورد ،مشاوران رئیس جمهور و مسئولان وزارت خارجه ایران نفسی به آسودگی کشیدند چرا که رئیس جمهور مصر پروتکل های تشریفاتی را به یک سو نهاده بود و با پای خود به دیدار خاتمی در هتل محل اقامت رئیس جمهور ایران آمده بود.
ابتکار مبارک چنان غافلگیرکننده بود که خبرنگاران از این رویداد مهم جا ماندند و تنها لحظه ای به محل ملاقات رسیدند که مبارک و خاتمی دست یکدیگر را می فشردند و لبخند می زدند. در دیدار کوتاه دو رئیس جمهور اتفاقات مهمی رخ داده بود. خواست ۶ ساله خاتمی تا تحقق چند گامی فاصله نداشت و تمایل مبارک به جناح ضد ایرانی به طور کاملاً محسوسی به سوی تهران چرخش کرده بود چنان که فرصت را غنیمت شمرد و ضمن اشاره به این که به دعوت خاتمی به هتل آمده به خبرگزاری فرانسه اعلام کرد که کشورش خواستار عادی سازی کامل روابط با تهران است.
خاتمی اما تا تهران صبر کرد و در راه بازگشت از سوئیس به تهران در هواپیمای بوئینگ ۷۴۷ با مشاورانش به سخن نشست تا در پاویون فرودگاه مهرآباد اعلام کنند که مواضع سیاسی مصر در بسیاری از مسائل منطقه و از جمله در ارتباط با مسئله عراق و خاورمیانه با مواضع رسمی دولت ایران تشابهات فراوان دارد.
این چنین شد که محصول نخستین دیدار رسمی بین رؤسای جمهور ایران و مصر تصمیم به عادی سازی روابط بود. محرکی که ادامه ابتکارهای آن به کمال خرازی و همکار مصری اش احمد ماهر سپرده شده تا این دو فرجام روابط را رقم زنند.
در سایر دیدارهایی که بین مقام های ایران و کشورهایی که تهران با آنها روابط گرم نداشت در نخستین دیدار شکل روابط، عادی اعلام شد چنان که کمال خرازی در نیویورک پس از گفت وگویی چند، دست رابین کوک همتای بریتانیایی اش را فشرد و همراه او روابط تهران و لندن را عادی اعلام کرد، تا سطح روابط از کاردار به سفیر ارتقا بیابد. محمدخاتمی نیز سالی پس از آن در نیویورک عبدالعزیز بوتفلیقه رئیس جمهور الجزایر دیدار کرد و پس از یک دوره سردی و قطع روابط سیاسی بین ایران و الجزایر، برقراری کامل روابط طی بیانیه ای اعلام شد. اما در دیدار رؤسای جمهور ایران و مصر این اتفاق روی نداد؛ چرا؟ شاید برخی مسائل بین تهران و قاهره باقی مانده بود وگر نه رؤسای جمهور ایران و مصر ادامه کار را به وزرای خود نمی سپردند که این به معنی وجود برخی اختلاف ها است. از جمله این اختلاف ها موضوع کمپ دیوید بود که از سوی مصری ها اعلام شد به تاریخ پیوسته است. نام یک خیابان که هنوز تابلوی آن نیز عوض نشده موضوعی است هر چند کوچک بود که تهران نسبت به حل آن اقدام کرد تا نام ضارب سلف حسنی مبارک بر خیابانی در تهران نباشد.
موضوع دیگری که باقی مانده، مصری القاعده می تواند باشد که در بازداشت ایران به سر می برد. آیا مشکل در همین جا است؟ شاید چون تهران سر آن دارد که این افراد را به کشورهای متبوع شان تحویل دهد اما همانطور که چندی پیش وزیر خارجه ایران نیز بازگو کرد احتمال حملات تروریستی آنها که چندین بار هم تهدید به آن کردند وجود دارد. پس چه باید کرد؟ این موضوعی است که وزیران خارجه ایران و مصر با کمک معاونان و مشاورانشان یک ماه فرصت دارند به حل آن بپردازند.
چرا که دعوت نامه محمد خاتمی از حسنی مبارک برای شرکت در اجلاس « دی ۸ » که فوریه امسال در تهران برگزار می شود، چندی است روی میز کار «محمدحسین عادلی» معاون اقتصادی وزارت خارجه ایران باقی مانده است و مقامات تهران و مصر هم مرتب تکرار می کنند که برای از سرگیری روابط هیچ شکی وجود ندارد. با این حال نباید عجله کرد؟ سخنگوی وزارت خارجه ایران می گوید نه. عجله نکنید.