روسیه چگونه شریک هسته‌ای ایران شد

احسان موحدیان
همکاری هسته ای ایران و روسیه در سال ۱۹۸۷ به طور محدود آغاز شد. اما به تدریج که ایران از جلب همکاری مجدد آلمان و فرانسه در بازسازی نیروگاه بوشهر ناامید شد، این همکاری ها نیز شدت گرفت. در ژوئن سال ۱۹۸۹ رئیس وقت مجلس شورای اسلامی در سفر به مسکو موافقتنامه همکاری دوجانبه ای را در مورد مسائل هسته ای با اتحاد شوروی سابق امضا کرد. در جولای ۱۹۸۹ برای اولین بار نام شوروی به عنوان کشور جایگزین آلمان غربی در تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر مطرح می شود. در ماه های سپتامبر و اکتبر سال ۱۹۸۹ نشریات غربی گزارش های متعددی را در مورد همکاری های هسته ای ایران و شوروی منتشر می کنند و مقامات ایرانی نیز بر صلح آمیز بودن این همکاری ها تاکید می کنند.
در ۶ مارس سال ۱۹۹۰ اتحاد شوروی سابق و ایران پروتکلی را امضا می کنند که بر مبنای آن شوروی در ازای دریافت سه میلیارد متر مکعب گاز طبیعی دو راکتور ۴۴۰ مگاواتی در ایران احداث کند. همچنین شوروی متعهد می شود تا دو راکتور آبی تحت فشار که از سوی آلمانی ها نیمه کار رها شده بود را تکمیل کند. در ۱۶ مارس ۱۹۹۰ نیز اتحاد شوروی توافقنامه ای با ایران امضا کرده که در آن فرایند اجرایی ساخت دو نیروگاه هسته ای ۴۴۰ مگاواتی قید می شود. مذاکرات برای ساخت نیروگاه های بیشتر در ماه های بعد نیز ادامه می یابد. در ۷ فوریه سال ۱۹۹۱ و برای اولین بار مقامات ایرانی از عدم توجه روس ها به تعهداتشان سخن می گویند و خلیل موسوی نماینده وقت ایران در سازمان بین المللی انرژی هسته ای اعلام می کند که توافقنامه های امضا شده با روسیه در سال ۱۹۹۰ هنوز به مرحله اجرا در نیامده است. در سال ۱۹۹۲ موافقتنامه ای بین دو دولت ایران و روسیه برای ساخت یک نیروگاه هسته ای در شمال ایران و در نزدیکی مرز ترکمنستان منعقد شد. آمریکا و سازمان بین المللی انرژی هسته ای با این اقدام به شدت مخالفت کردند و روس ها نیز در مقابل، کشورهای غربی را به تلاش برای منزوی ساختن روسیه در بازار انرژی هسته ای متهم می کنند. روسیه به رغم آنکه به علت وخامت اوضاع اقتصادی و نیاز به نقدینگی خواستار ساخت این نیروگاه بود، اما به علت زلزله خیز بودن منطقه از این کار صرف نظر کرد و اعلام کرد که در عوض به تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر خواهد پرداخت. در ۲۴ آگوست سال ۱۹۹۲ رضا امراللهی رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران از توافقنامه هسته ای ۱۵ ساله ایران و روسیه در زمینه تولید رادیو ایزوتوپ و استفاده از دانش هسته ای در حوزه های پزشکی، کشاورزی، صنعت، ساختمان، ایجاد تاسیسات هسته ای و پژوهشی و آموزش نیروهای ایرانی خبر می دهد.
بر همین اساس، روسیه متعهد شد تا دو راکتور آبی تحت فشار در ایران احداث کند. در سپتامبر همان سال «محمد صادق آیت اللهی» نماینده دائم ایران در آژانس بین المللی انرژی هسته ای اعلام کرد که ایران نظارت بین المللی بر دو راکتوری که قرار است به دست روسیه احداث شود را می پذیرد و سوخت مصرفی در این راکتورها را نیز به روسیه باز خواهد گرداند . در همین حال مذاکره با روسیه بر سر خرید دو راکتور نیز ادامه یافت.
اما در اوایل اکتبر ۱۹۹۲ روسیه تسلیم فشارهای آمریکا شده و اعلام می کند فروش دو راکتور مذکور به ایران به شرطی انجام خواهد شد که ایران اقدامات نظارتی اضافی آژانس بین المللی انرژی هسته ای را بپذیرد. در همین حال روسیه با درخواست دیگر آمریکا نیز موافقت و اعلام کرد هیچ گاه تکنولوژی یا تجهیزات مورد نیاز برای غنی سازی را در اختیار ایران قرار نخواهد داد. اما در مورد تقاضای سوم آمریکا برای بازگشت سوخت هسته ای از ایران به روسیه سکوت کرد. پذیرش تقاضاهای آمریکا از سوی روسیه موجب شد تا ایران با ارسال هیاتی به این کشور تعهدات مسکو را به مقامات این کشور یادآور شود. در این سفر برنامه زمان بندی شده ای برای تحویل تجهیزات راکتورهای مذکور تعیین شد و در مورد تحویل سوخت هسته ای مصرفی در ایران نیز مذاکراتی به عمل آمد. در حالی که روسیه هنوز به تعهدات خود در مورد ساخت دو راکتور آبی عمل نکرده بود، ایران در سال ۱۹۹۳ خواستار ساخت دو راکتور آب سنگین از سوی مسکو شد، اما روس ها با پیشنهاد ایران موافقت نکردند. مطبوعات غربی در همان زمان از فشار شدید دولت آمریکا برای توقف مذاکرات در این زمینه خبر دادند. دولت روسیه همچنین برای جلب نظر آمریکا ۲۸ ژانویه ۱۹۹۳ طی بیانیه ای رسمی از گسترش امکانات هسته ای در برخی نقاط جهان از جمله ایران ابراز نگرانی کرد.
اما در ۳۱ مارس سال ۱۹۹۳ رویترز مجدداً از تلاش روسیه برای ساخت دو نیروگاه هسته ای در ایران خبر داد. همچنین اعلام شد که ساخت این دو راکتور آبی تحت فشار ۷ تا ۸ سال به طول خواهد انجامید. آمریکا و دیگر کشورهای غربی مجدداً با این اقدام مخالفت کردند. در آوریل ۱۹۹۳ مجلس شورای اسلامی خرید دو راکتور مذکور از روسیه را مورد تایید قرارداد و مذاکرات در مورد محل ساخت این دو نیروگاه ادامه یافت. مذاکرات مذکور در سال ۱۹۹۴ نیز ادامه یافت. تا آنکه متخصصان روس در مارس همان سال اعلام کردند که مطالعه در مورد ساخت یک نیروگاه هسته ای هزار مگاواتی در ایران را آغاز کرده اند. قرار بود ساخت این نیروگاه تا سال ۱۹۹۸ پایان یابد. اما این قرارداد هیچ گاه به مرحله اجرا در نیامد. در ۲۲ سپتامبر سال ۱۹۹۴ «رضا امراللهی» رئیس وقت سازمان انرژی هسته ای ایران اعلام کرد که فاز اول نیروگاه اتمی بوشهر با همکاری روسیه در سال ۱۹۹۹ تکمیل خواهد شد. یک روز بعد مدیر بخش روابط بین الملل وزارت انرژی هسته ای روسیه اعلام کرد که مذاکرات برای تکمیل فاز اول نیروگاه اتمی بوشهر کماکان برای تکمیل منابع مالی آن در جریان است. وی نیز اظهار امیدواری کرد که این نیروگاه تا سال ۱۹۹۹ تکمیل شود. در مقابل، فشارهای مقامات ایرانی بر روس ها برای مجبور ساختن آنها به انجام تعهداتشان ادامه پیدا کرد و در ۲۰ نوامبر سال ۱۹۹۴ ایران اعلام کرد که روسیه با اتمام اولین راکتور هسته ای بوشهر در قبال دریافت ۸۰۰ میلیون دلار موافقت کرده است.
در ۲۷ نوامبر سال ۱۹۹۴ و به دنبال گزارش مثبت آژانس بین المللی انرژی هسته ای، روسیه بر گسترش همکاری های خود با ایران تاکید می کند. در اواخر سال ۱۹۹۴ ایران که در زمینه تامین منابع مالی مورد نیاز برای تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر دچار مشکل شده بود تلاش کرد تا تجهیزات ارزان قیمت تری را از کشورهای اروپای شرقی وارد کند. اما به علت کارشکنی دولت آمریکا توفیقی در این راه حاصل نشد. در فوریه ۱۹۹۵ سخنگوی کاخ سفید رسماً اعلام می کند که معاملات هسته ای ایران و روسیه ممکن است تاثیرات سویی بر روابط ایالات متحده و روسیه بگذارد. در مقابل روسیه تاکید می کند که نیروگاه هسته ای بوشهر به هیچ وجه برای مصارف نظامی قابل استفاده نیست و سوخت مصرف شده در آن نیز به این کشور برگردانده می شود. اما آمریکایی ها و اسرائیلی ها با جنجال آفرینی اعلام کردند که ایران ظرف سه تا پنج سال آینده (یعنی تا سال ۱۹۹۸ یا ۲۰۰۰) به سلاح هسته ای دست خواهد یافت.
در مارس ۱۹۹۵ مقامات روسی از توافق خود با ایران برای ساخت راکتورهای هسته ای جدید خبر می دهند که شامل ایجاد راکتورهای تحقیقاتی در برخی دانشگاه های ایران است. سخنگوی وزارت انرژی اتمی روسیه ارزش مجموع قراردادهای منعقده با ایران را حدود ۳ میلیارد دلار تخمین می زند. همچنین گزارش هایی در مورد همکاری روسیه برای حفظ و نگهداری راکتورهای تحقیقاتی موجود منتشر می شود و اعلام می شود که به زودی عده بیشتری از متخصصان روسی به بوشهر فرستاده می شوند. روس ها همچنین مجدداً بر بازگرداندن سوخت مصرفی در بوشهر به روسیه تاکید می کنند. در اوایل مارس ۱۹۹۵ یک پروتکل جدید به قرارداد قبلی ایران و روسیه افزوده می شود و مسکو متعهد می شود در قبال دریافت ۱۴۰ میلیون دلار اضافی تغییراتی در فونداسیون نیروگاه بوشهر ایجاد کند و اتاق توربین آن را از نو طراحی کند تا اجزای راکتور روسی بتوانند به طور مناسب در نیروگاه نصب شوند. همچنین اوایل سال ۱۹۹۶ برای آغاز فعالیت های اجرایی تعیین می شود. مقامات روسی در برابر اعتراضات مکرر آمریکایی ها اعلام می کنند که راکتور نصب شده در ایران مشابه راکتورهایی است که روسیه در ۲۵ کشور دیگر نصب کرده خود آمریکا نمونه هایی از آن را به کره شمالی فروخته است. مقامات روسی همچنین آمریکا را به اتخاذ استانداردهای دوگانه در قبال کشورهای مختلف متهم کردند. اما کار به جایی می رسد که در مارس ۱۹۹۵ اسرائیل روسیه را تهدید به تحریم می کند و رهبر حزب لیکود اسرائیل اعلام می کند که به هر طریق ممکن مانع ساخت نیروگاه اتمی بوشهر خواهد شد. در ۲۲ مارس همان سال متخصصان روسی نتایج بررسی های خود بر روی نیروگاه بوشهر را اعلام کرده و نیازهای خود برای بازسازی آن را به مسئولان ذی ربط منعکس می کنند. در همین دوره تلاش های دیپلماتیک آمریکا برای قطع همکاری های ایران و روسیه شدت می گیرد و نتیجه ملموسی به دست نمی آید. آمریکا حتی امضای توافقنامه ای با روسیه در زمینه کاربرد صلح آمیز انرژی هسته ای را به حالت تعلیق در می آورد. اما این اقدام نیز موجب قطع همکاری روسیه با ایران نمی شود.
برخی منابع روسی در این زمان علت اصلی مخالفت آمریکا با همکاری تهران و مسکو را رقابت اقتصادی، نگرانی از منابع فراوان این قرارداد برای روسیه و ترس از افزایش نفوذ مسکو در خاورمیانه و آسیای مرکزی و در بین مسلمانان ذکر می کنند. گفتنی است که روس ها در همان زمان سود حاصل از قراردادهای خود با ایران را بین ۷ تا ۸ میلیارد دلار تخمین زده بودند و معتقد بودند که این رقم بسیار بیشتر از کمک های وعده داده شده آمریکا به روسیه است. آنها همچنین آمریکا را متهم می کردند که قصد دارد با فشار بر روسیه و کنار زدن این کشور خود جایگزین مسکو در معامله با تهران شود. البته روس ها برای این ادعای خود دلیل موجهی داشتند چون قبلاً آمریکا توافقنامه های روسیه و کره شمالی را به همین بهانه برهم زده بود و سپس خود را جایگزین مسکو در قراردادهای یاد شده کرده بود.