جنگ نرم، رسانه و تغییرات اجتماعی

مجتبی حدادی
بی دلیل نیست که اندیشمندان و صاحب نظران ، عصر جدید را عصر ارتباطات و فناوری های رسانه ای Communication Age نامیده اند. طی چندین دهه اخیر نقش رسانه ها در آموزش، تربیت و کنترل افکار عمومی به حدی مهم بوده که برخی پا را فراتر از حد معقول گذاشته و رسانه ها را هدایتگران اصلی جوامع ذکر کرده و افراد را در برابر خواسته های نظرسازان رسانه ای به هیچ گرفته اند . البته دیدگاه های افراطی در موضوع رسانه و توانایی های فردی و اجتماعی در مقابله با امواج آگاهی های رسانه ای غیر قابل پذیرش است اما این نکته شاید بتواند اهمیت و جایگاه رسانه ها را در زندگی فردی و اجتماعی انسان ها در قرن بیست و یکم به منصه ظهور رساند. از سوی دیگر روند روبه رشد همگانی شدن استفاده از فناوری های اینترنتی و تاثیرات گسترده ای که این رسانه بر تغییر و تحولات در جوامع داشته است رسانه ها را یکی از عوامل موثر در ایجاد فرایندهای سیاسی – اجتماعی در کشور مطرح می سازد. با این حال در یک تقسیم بندی کلی توجه به رسانه ها به عنوان یکی از نیروهای محرکه ایجاد تغییرات اجتماعی و به تبع آن ایجاد فرایندهای سیاسی در کشوری مانند ایران به دو دلیل اساسی مورد بررسی قرار می گیرد.
1- توانایی ها و قابلیت های فوق العاده رسانه ها در تغییر پیش فرض ها و یک سان سازی انگاره های فرهنگی Homogenization
2- تلاش جدی و هماهنگ غرب در بهره برداری از توانایی مجاری ارتباطی مانند سینما ، شبکه های ماهوراه ای خبری و سرگرمی ، رادیو ، فضای سایبری و علی الخصوص شبکه های اجتماعی مانند توئیتر و فیس بوک در تاثیرگذاری بر افکار عمومی ایران که به اختصار از آن با نام دیپلماسی عمومیPublic Diplomacy آمریکا علیه ایران یاد می شود.در حقیقت رسانه ها با پیشرفت های شگرف اخیر، خود را به یکی از نیروهای اساسی در ایجاد تغییرات اجتماعی تبدیل کرده اند . شاید بتوان گفت امروزه رسانه ها سلیقه ها را تعیین می کنند ، پاسخ های تولیدی را در دسترس مخاطبان می گذارند و از این طریق بدون آنکه نامی از خود بر جای بگذارند به تغییر و تحول در سیستم ها و فرایند های اجتماعی می پردازند . با این حال یکی از دستاوردهای جدید در حوزه رسانه ای شبکه های اجتماعی Social networking است که با بررسی حوادث پس از انتخابات سال 88 در ایران به خوبی می توان نقش این رسانه را در ایجاد شبکه های اجتماعی واقعی و ارتباط بین فردی و به عبارت بهتر فرماندهی یک آشوب خیابانی مشاهده کرد.
ایران به دلیل جمعیت جوان یکی از کشورهایی است که در منطقه و جهان دارای بیشترین کاربران اینترنتی است. بر اساس داده های مرکز "آمار جهانی اینترنت" در سال 86 ایران رتبه نخست تعداد کاربران اینترنتی را در منطقه خاورمیانه کسب کرده است.این مرکز، بر اساس آخرین آماری که در خصوص تعداد کاربران اینترنتی منتشر کرده، رشد کاربران اینترنت در ایران را دو هزار و 900 درصد دانسته و عنوان کرده است، تعداد کاربران اینترنت در ایران به 5/7 میلیون نفر رسیده که مقایسه آن با آمار 250 هزار نفری این کاربران در دسامبر سال 2000 نشان دهنده رشد 2900 درصدی در این زمینه است. البته آمارهای غیر رسمی از جمعیت 12 میلیونی کاربران اینترنتی در سالهای اخیر حکایت دارد. با این حال این ظرفیت باعث شده است تا اپوزیسیون خارج نشین و اتاق های فرماندهی دیپلماسی عمومی آمریکا علیه ایران حساب ویژه ای روی کاربران اینترنتی در ایران بازکنند!
به عنوان مثال مهمترین ابزارهایی که هادیان جنبش سبز برای ایجاد شکاف میان مردم و حکومت و حتی مردم با مردم طی حوادث سال 88 از آن بهره بردند فضای مجازی و علی الخصوص شبکه های اجتماعی بود طی این حوادث وبلاگ ها، وب سایت ها و از همه مهمتر شبکه های اجتماعی نقش بی بدیلی در بحران زایی، ایجاد شبهه و هدایت افکار عمومی بر عهده داشتند . این سایت ها با پوشش گسترده اخبار اغتشاش ها، تئوریزه سازی شبهات ، تغذیه فکری هادیان براندازی در حقیقت به اتاق راهبردی بحران و ناامنی در کشور تبدیل شده بودند. البته این عملکرد تنها در زمان بحران بود. تاثیرات شبکه های اجتماعی بر تحولات اجتماعی بسیار اساسی تر از هدایت یک آشوب خیابانی بوده است. که سربسته می توان به تغییر الگوهای رفتاری ، تشدید مدرنیته خواهی ، اشاعه فحشا ، تقویت و بسط طبقه متوسط و... اشاره کرد.