آزار خیابانی

بدون شک یکی از تجارب تلخ و مناظر آزار‌‌دهنده سال‌های اخیر در مورد زنان که تجاوز بر حقوق و امنیت آنان محسوب شده و امنیت اجتماعی آنان را در بیرون از منزل تهدید و آسیب‌های هنگفتی را بر زنان و دختران پاکدامن و معتقد جامعه وارد می‌کند آزارهای خیابانی است.
این فرآیند پدیده شوم و ناگواری است که در جهان قربانیان فراوانی داشته و یکی از نگرانی‌ها و دغدغه‌های قابل توجه آسیب‌شناسان اجتماعی و رفتارشناسان و مدیران جامعه است.
آسیب‌شناسان و تحلیل‌گران اجتماعی بویژه آن گروه که با رویکرد ارزشی و باورهای دینی مسائل را مورد بررسی قرار می‌دهند با توجه به افزایش روزافزون و متنوع این حرکات همواره ضرورت بررسی عمقی و برنامه‌ریزی برای پیشگیری یا مقابله با آن را مورد عنایت خاص قرار داده و می‌دهند. تهدید امنیت اجتماعی، ترس و ناامنی، فشارهای روانی، مخدوش شدن شخصیت، کاهش مشارکت اجتماعی زنان، خوف اجتماعی بانوان معتقد، کمترین پیامد آزارهای خیابانی است که جبران آن نیازمند هزینه‌های مالی، علمی و انسانی سنگینی است که به لحاظ دشواری دسترسی به مفاهیم و بررسی‌های نظری و میدانی کمتر مورد توجه و عمل پژوهشگران علوم‌اجتماعی قرار می‌گیرد.
مفهوم آزار خیابانی
دو واژۀ آزار خیابانی و آزار جنسی از نظر مفهوم و مصداق بسیار به هم نزدیک بوده و بعضا توسط برخی از تحلیلگران مخلوط می‌شود. سازمان بهداشت جهانی در قطعنامه خشونت علیه زنان، آزار جنسی را چنین تعریف می‌کند: «هر نوع رفتار خشن و ناشی از جنسیت که باعث آسیب جسمی، روانی یا رنج زنان می‌شود.» چنینن رفتاری با استفاده از تهدید، اجبار یا سلب اختیار و آزادی در آشکار یا خفا، فردی یا گروهی رخ می‌دهد.
بر اساس نگرش لیبرالیستی و غربی رفتارهای جنسی که از نوع آزار و مزاحمت جنسی باشد و باعث اضطراب، استرس، خشم، ترس، عجز و درماندگی شود مذموم شمرده می‌شود و روابط جنسی همجنسان یا ناهمجنسان، ‌چنانچه بر اساس میل و رضایت، رغبت دو طرف انجام گیرد، هیچ منع و قبحی ندارد. اما در نگرش اسلامی چنین نگرشی وجود ندارد. از منظر اسلامی روابط جنسی به دو گروه مشروع و نامشروع تقسیم می‌شود.
رفتار جنسی نامشروع گاه با خشونت و آزار و اذیت انجام می‌شود. دین اسلام مخالف هر نوع رفتار جنسی نامشروع است؛ خواه با رضایت و عدم رضایت آن باشد و وقتی که بزهکار جنسی همراه با آزار و اذیت باشد، آزار جنسی است و در قوانین اسلام انحراف جنسی همراه با آزار جنسی شدیدتر مجازات می‌شود. طبق ماده 82 مجازات اسلامی زنای به عنف و اکراه موجب اعدام زانی است در حالی که اگر به عنف و اکراه نباشد موجب اعدام نیست.
انواع آزارهای خیابانی
آزار خیابانی هر روز می‌تواند به شکلی نو و جدید ظاهر شود و هوسرانی سیری‌ناپذیر و منحرف با بکارگیری قوه خیال طرح و حرکتی نوین را در اشباع غریزه جنسی منحرف بکار گیرد و وسایل تکنولوژیکی، حمل و نقل و ارتباطات را در خدمت مزاحمت‌های جنسی قرار دهد. انواع خودروهای موتوری، موبایل، اینترنت، تلفن و اقلام مشابه آنها می‌توانند در این بهره‌جویی فاسد بکار گرفته شوند.
در یک تقسیم‌بندی شماتیک انواع آزارهای خیابانی را می‌توان به شرح زیر طبقه‌بندی کرد:
1- آزار گفتاری:
این شکل از آزار از جلوه‌های زشت و شایع مزاحمت‌های خیابانی است که فرد مزاحم با مخاطب قرار دادن زن بدون توجه غلوآمیز از وی، فحش و ناسزا و توهین، پرسشهای بی‌هدف و نامفهوم و بی‌معنا از جمله‌ آزارهای لفظی مزاحمان خیابانی است.
2- آزار رفتاری(عملی):
در این شکل از آزار خیابانی نیز شخص فاعل با حرکات و رفتار و اعمال مخالف شئون اخلاقی و اجتماعی و مغایر با حیثیت زنان آنها را در اماکن عمومی و معابر مورد آزار جنسی و یدی قرار می‌هند.
وقوع و کثرت این حرکت در معابر شلوغ و پر از ازدحام مثل خیابان‌های مرکزی، بازارها، بیشتر از سایر مکان‌ها ملاحظه می‌شوند.
برخی افراد مزاحم از طریق بوق‌های ممتد خیابانی، مخصوصا با صداهای ناهنجار آنها روشن و خاموش کردن چراغ و جست و گریزهای افراطی و معنادار، صداهای آزاردهنده آ‌هنگ‌های غربی و شبه آن، در برابر بانوان منتظر تاکسی در حاشیه خیابان‌ها موجب هتک حرمت نوامیس و آزارهای روحی و جسمی آنها می‌شوند. بعضا با وسیله نقلیه، به ویژه موتور به سوی آنها یورش برده یا راه عبور آنها را می‌بندند یا آنها را تا محل کار و زندگی تعقیب می‌نمایند.
تمام موارد یاد شده از مصادیق آزارهای خیابانی است و گاه این آزارها با استفاده از خشونت رفتاری یا گفتاری، تهدید و بکارگیری سلاح سرد و گرم انجام شده و به قتل یک انسان بی‌گناه منجر می‌گردد.
پیامد آزارهای خیابانی
انحرافات اجتماعی معمولا آسیب‌های متفاوتی را می‌آفرینند. در اینجا اجمالا پیامدهای آزار خیابانی را در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی مورد بررسی و بحث قرار می‌‌دهیم:
1- پیامدهای فردی
1-1 تأثیر بر فرد بزهکار
به ویژگی‌های ظاهر و سنتی و ارزشی وی الفاظ و کلماتی را می‌برد، در این شکل از آزار بانوان در حال عبور از خیابان و خرید از بازار یا همراهی فرزند به مدرسه یا عزیمت به کار و به کتابخانه با افراد حقیر و منحرف و دچار بحران هویتی رو به رو می‌شوند که تمام ارزش و افکار و هویت خود را تحت الفاظی رکیک و کلماتی آزاردهنده، به نمایش می‌گذارند. تمسخر ظاهر فرد، چهره و پوشش او، تعریف‌های معمولا کاذب و *
ـ تخریب هویت جنسی: مزاحمان خیابانی به تناسب نوع تربیت خانوادگی و میزان فرهنگ‌پذیری و لذت حاصل از خیالبافی جنسی، در قالب گفتار و رفتار تمایل به تکرار آن دارند، تکرار آزار جنسی باعث ظهور عادت ثانویه در چنین افرادی می‌شود. به شکلی که آزارشان را در سطح جامعه توسعه و تعمیم می‌دهند.
این هویت جنسی جدید که برخاسته از یک طبیعت ثانویه بزهکارانه در این افراد شده، میل به گزینش همسر را از آنها سلب می‌کند و با دیده‌ای مشکوک به نوع زن می‌نگرد. در حالی که بر اساس آداب و فرهنگ اسلامی هویت جنسی، راه خاصی را برای ارضای غریزه جنسی در مجاری اصولی و منطقی نشان می‌دهد که این راهنمایی‌ها کاملا منطبق بر نیازهای جنسی، آداب و رسوم فرهنگی و اجتماعی آحاد جامعه هستند.
ـ بی‌قیدی و رهائی منطق: مزاحمان خیابانی به دنبال یافتن سوژه مورد‌نظر خود بدون هدف و مقصد خاصی در خیابان‌ها به پرسه‌‌زدن و ولگردی می‌پردازند. بروز ترافیک سنگین در بعضی از ساعات روز، ازدحام اتومبیل‌های مدل بالا که با یک سرنشین و دو نفر از آنان در سنین جوانی با ظواهر غربی، در خیابان‌های معروف و به اصطلاح خوش‌موند شهر، نشانی از پرسه‌زدنی بی‌هدف سواره یا پیاده است.
ـ مغفول گذاردن تکالیف و وظایف: بی‌شک مزاحمت‌های خیابانی فرصت‌ها را از مزاحمان سلب کرده و مانع از انجام وظایف آنها در محیط‌ خانه، مدرسه و محل کار یا کسب می‌شود. در اغلب موارد فرد بزهکار به چنین آسیب‌هایی توجهی ندارد و فقط با شعار بی‌محتوی ( دم غنیمت است) درصدد توجیه حرکات کریه خود می‌باشد. همین‌طور این رفتار زشت و آزاردهنده فرد را از رعایت و توجه به اصول اخلاقی و وظایف مذهبی، فرهنگی و اجتماعی غافل می‌کنند، دلیل واضح و غیرقابل انکار آن اتلاف قسمت اعظم وقت و انرژی ساعات بیداری در پرسه‌زنی خیابان است.
ـ احساس شرم و بی‌ارزشی: احساس شرم و گناه در برخی اوقات و ساعات می‌تواند اعتماد به نفس را از آنها سلب کرده و در میانسالی به احساس و عقده خود کم‌بینی یا بی‌ارزشی منتهی شود. هم‌چنین ترس و اضطراب از مواجهه با مأموران انتظامی و امنیتی و افراد عادی و شهروندان مسئول و معتقد به مشارکت عمومی در مقابله با فساد همواره فرد آزاردهنده را در خوف و رجاء و استرس روحی و روانی نگاه می‌دارد که این خود باعث لطمات سنگین عصبی و روانی در آینده‌ای نه‌چندان دور است.
2-1- تأثیر بر فرد بزه دیده
ـ سلب امنیت فردی: زنانی که مورد آزار خیابانی بوده‌اند یا این وقایع را از دوستان و همسایگان شنیده‌اند هنگام عبور از خیابان‌ها احساس امنیت و آسودگی خیال ندارند و بی‌اعتمادی نسبت به افراد و احتمال سودجوئی روح و روان آنها را آزرده و این‌گونه افراد را آماده پذیرش تنش‌های عصبی و روانی می‌کند.
ـ خدشه به حیثیت و منزلت انسانی: هیچ‌کس چه زن چه مرد انتظار ندارد که دیگران (همشهریان ـ همدینان ـ هموطنان) منزلت او را پایمال کنند و جایگاه اجتماعی و اخلاقی محترم و والای بانوان را نادیده بگیرند. آسیبی که از این نظر متوجه فرد می‌شود عواقب خطیر و سنگینی مثل افسردگی، تحقیر، خود‌ کم‌بینی، احساس حقارت افزایش خستگی روحی و جسمی، رنجش عاطفی و کاهش نشاط و شادابی را به دنبال دارد.
ـ احساس بدبینی به جنس مخالف(مرد): یکی از پیامدهای طبیعی و قطعی و زیانبار آزارهای خیابانی ایجاد احساس بدبینی در زنان نسبت به جنس مرد است. یعنی وجود چنین آسیب‌هایی می‌تواند ترسیم‌کننده چهره نامطلوب و خشنی از مردان، خصوصا افراد ناشناس برای زنان باشد. این بدبینی به نوبه خود مانع هر نوع معاشرت انسانی بین دو جنس مخالف خواهد بود. احساس بدبینی در صورت شدت به تنفر جنسی می‌انجامد و زن را در موضع پرخاشگری و حتی انتقام نسبت به جنس مرد قرار داده و در زندگی زناشویی اختلافاتی ایجاد می‌کند.
ـ تخریب روابط بین فردی و گروهی: فرد آسیب‌دیده احتمال دارد که توانائی خود را در ایجاد ارتباط متعادل با دیگران و حتی خانواده از دست بدهد. این مشکل برای افراد دارای هویت ثابت و سالم کمتر ایجاد می‌شود.
ـ آسیب‌های جسمی: آزارهای خیابانی گاه با خشونت و ضرب و شتم همراه است، به‌ ویژه در مورد زنانی که در مقابل مهاجم تسلیم نمی‌شوند و بعضا از خود دفاع می‌کنند، دچار آسیب‌های جسمی از قبیل جراحت و شکستگی‌هایی می‌شوند.
2- پیامدهای خانوادگی
ـ تهدید شخصیت اجتماعی و حیثیت خانواده: قسمتی از آسیبها به خانواده فرد آسیب‌دیده منتقل می‌شود، مثل مخدوش شدن منزلت و حیثیت خانواده فرد که به منظور تعلق او به خانواده‌اش، این آثار به سایر اعضای خانواده سرایت می‌کند.
فلذا احساس توهین و تخریب منزلت فرد شعله‌ای است که دامن خانواده او را نیز می‌گیرد، خانواده‌هائی که یکدیگر را می‌شناسند، همسایگانی که با هم ارتباط دارند، پخش شدن موضوع در محله و خیابان و کوچه و محل زندگی فرد و انگشت‌نما شدن او که در همه این موارد و اشخاص اطلاع آنها از وضعیت فرد آسیب‌دیده عزت و آبروی خانواده را مخدوش می‌کند.
ـ ایجاد سردی و تنش در درون خانواده: بعضاً مزاحمت‌های خیابانی باعث بحث و جدال و تنش در روابط گرم و صمیمی اعضای خانواده می‌شود. شوهر همسرش را، پدر دخترش را، برادر خواهرش را توبیخ می‌کند و بدون تقصیر او را مورد محاکمه قرار می‌دهند. این تنش‌ها سبب پیامدهای دیگری از قبیل شک و بدبینی، سوء‌ظن، ممانعت خروج از منزل و یا عدم اجازه کار یا تحصیل و گاهی اوقات اجبار او به ایاب و ذهاب مطابق سلیقه آنها، و همراه نمودن محافظ خانوادگی می‌شود.
ـ سلب امنیت خانواده‌ها: یکی از عوارض شایع مزاحمت‌های خیابانی، سلب امنیت خانواده است، به شکلی که والدین یا همسران کمتر جرأت خواهند کرد فرزندان یا زنان خود را به محیط ناامن جامعه روانه کنند؛ اظطراب، نگرانی، دغدغه و ترس، آرامش و آسایش آنها را سلب می‌کند که در نتیجه شادابی و طراوت لازم را در محیط خانه نخواهد داشت.