جاده‌های خاکی هم به خاورمیانه ختم می‌شوند

‌تقاضای نفت خام اوپک در سال آینده حدود 29 میلیون و 200 هزار بشکه در روز برآورد شده که این رقم نیز 400 هزار بشکه در روز بیشتر از برآورد پیشین این سازمان است.
همچنین براساس پیش‌بینی اداره اطلاعات انرژی امریکا در تازه‌ترین گزارش ماهانه بازار نفت، تقاضای جهانی نفت خام در سال 2011 میلادی به دلیل بهبود اوضاع اقتصاد جهان یک میلیون و 440 هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت و به بیش از 87 میلیون و 800هزار بشکه در روز خواهد رسید که این رقم نسبت به پیش‌بینی پیشین این اداره، حدود 33 هزار بشکه در روز بیشتر است.
بر این اساس عمده رشد تقاضای جهانی نفت خام مربوط به چین، خاورمیانه و برزیل خواهد بود، تقاضای نفت خام امریکا نیز حدود 120 هزار بشکه در روز در سال 2011 افزایش خواهد یافت، در حالی که در سال‌جاری با افزایش 260 هزار بشکه‌ای همراه بوده است.
آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) نیز در گزارش جدید سالانه خود با عنوان «چشم‌انداز جهانی انرژی» پیش‌بینی کرده است به دنبال بهبود فراتر از انتظار شرایط اقتصادی جهان و افزایش تقاضا از سوی کشورهای در حال توسعه و بازارهای آسیایی، تقاضای جهانی نفت خام بر اساس سناریوی مرجع (ادامه سیاست‌ها و روندهای موجود) در 10 سال آینده (تا سال 2020 میلادی) با 3/11 درصد افزایش نسبت به رقم کنونی به بیش از 93 میلیون و 500 هزار بشکه در روز خواهد رسید.
در همین حال IEA در سناریویی دیگر بر مبنای سیاست‌های جدید (اجرای سیاست‌های اعلام شده برخی کشورها همانند تعهد به کاهش انتشار آلاینده‌های زیست محیطی، همچنین اجرای سیاست حذف یارانه انرژی در برخی کشورها)، تقاضای جهانی نفت خام در 10 سال آینده با 7/8 درصد افزایش نسبت به رقم کنونی به بیش از 91 میلیون و 300 هزار بشکه در روز خواهد رسید.
بر پایه سناریوی سیاست‌های جدید، تقاضای نفت خام کشورهای غیر عضو سازمان، همکاری و توسعه اقتصادی (او.یی.سی.دی) با افزایش همراه و بیش از 65 درصد رشد تقاضای جهانی نفت خام در پنج سال آینده (تا سال 2015) از سوی بازار‌های آسیایی به ویژه چین و هند خواهد بود.
تقاضای چین بالا می‌رود
‌ تقاضای نفت خام چین و هند در پنج سال آینده به ترتیب با 9/30 و 20 درصد افزایش به 10 میلیون و 600 هزار بشکه و 3 میلیون و 600 هزار بشکه افزایش خواهد یافت و تقاضای جهانی نفت خام نیز تا سال 2015 به بیش از 89 میلیون و 200 هزار بشکه در روز خواهد رسید؛ بیش از 48 درصد از افزایش تقاضای نفت در دوره 2035- 2009 فقط از سوی کشور چین خواهد بود.
براساس آمارهای ارائه شده از سوی آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، تقاضای نفت خام منطقه خاورمیانه و آسیا از رشد بالایی در سال‌های آینده برخوردار خواهد بود، در حالی که تقاضای نفت خام کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (او.یی.سی.دی) و به‌ طور کلی سهم(OECD) از تقاضای جهانی نفت خام از 49 میلیون و 600 هزار بشکه در سال 2009 به 35 میلیون و 600 هزار بشکه در 2035 کاهش خواهد یافت.
رشد اقتصادی جهان در 5 سال آینده
همواره عوامل گوناگونی در پیش‌بینی‌های مربوط به تقاضای نفت نقش دارند که از جمله آنها می‌توان به میزان رشد اقتصادی، همچنین قیمت نفت اشاره کرد.
آژانس بین‌المللی انرژی هر ساله در تدوین گزارش چشم‌انداز انرژی، برآوردهای مربوط به نرخ رشد اقتصادی جهان به تفکیک مناطق مختلف را در افق میان مدت (تا 2015 میلادی) و بلندمدت (2035میلادی) منتشر می‌کند.
در گزارش میان مدت سال 2010 آژانس بین المللی انرژی، برای سال‌های 2015-2010 رشد اقتصادی جهان سالانه تقریباً معادل 4/4 در نظر گرفته شده است (البته در گزارش سال 2009 این رقم برای دوره 2015-2008 معادل 3/3 درصد بود که با توجه به بهبود اوضاع اقتصاد جهانی این رقم در گزارش سال 2010 حدود یک درصد افزایش یافته است) این میزان در بلندمدت (2035-2020) به 9/2 درصد کاهش می‌یابد. بر این اساس متوسط نرخ رشد اقتصادی در فاصله زمانی 2035-2008 حدود2/3 درصد خواهد بود.
همچنین در این گزارش، رشد اقتصادی میان مدت او.یی.سی.دی معادل 4/2 درصد و غیر او.یی.سی.دی برابر با 7/9 درصد اعلام شده است. به طور کلی در فاصله زمانی 2035-2008 بیشترین نرخ رشد اقتصادی مربوط به هند و چین به ترتیب با 6/4 درصد و 7/5 درصد بوده و کمترین نرخ رشد مربوط به ژاپن با یک درصد خواهد بود.
در برآوردهای پیشین آژانس بین المللی انرژی در سال 2007، با توجه به مسئله محدودیت عرضه و مسائل موجود در امنیت عرضه نفت کشورهای عمده تولیدکننده، پیش‌بینی می‌شد روند بالا بودن قیمت نفت در سال‌های آینده ادامه پیدا کند و این گزارش‌ها در کمترین حالت، قیمت‌هایی در محدوده 70-60 دلار را برای نفت در نظر می‌گرفتند، حال آنکه در سال 2008 قیمت نفت خام به کمتر از 40 دلار نیز رسید؛ بنا‌بر‌این کاهش ناگهانی آن، روند پیش‌بینی‌ها را نیز با تحول و تغییر رو به رو کرد. در سال 2009 با فروکش کردن بحران اقتصادی و انتشار اخبار امیدوارکننده از اوضاع اقتصادی جهان، قیمت‌های نفت خام دوباره رو به افزایش نهاد و در کل سال 2009 به طور متوسط حدود 61 دلار برای هر بشکه قرار گرفت. از آن سال به بعد نیز قیمت‌ها در سطح 70 تا 85 دلار حفظ شده است.
کارشناسان بر این باورند که در سال 2020 همه نگاه‌ها به سمت اصلی ترین منطقه نفتی جهان یعنی خاورمیانه متمرکز خواهد شد؛ چرا که امنیت عرضه در این منطقه در هیچ کدام از مناطق نفت خیز دیده نمی‌شود.
اما نکته‌ای که بیشتر مراجع مطالعاتی انرژی به آن می‌پردازند نقش غول‌های نفتی جهان در سال 2020 است که در بیشترگزارش‌ها نزول ایران از رتبه چهارم به یازدهمین تولید کننده نفت جهان دیده می‌شود. مرکز اطلاعات انرژی امریکا پیش بینی کرده است، ایران که در حال حاضر چهارمین تولید کننده نفت جهان است در سال 2020 با تولید 9/3 میلیون بشکه در روز به جایگاه یازدهم سقوط می‌کند.
‌ و در کنار امارات و برزیل در این رتبه قرار خواهد گرفت. بر اساس این گزارش عربستان سعودی با تولید 5/14 میلیون بشکه در روز همچنان جایگاه خود به عنوان بزرگ‌ترین تولید‌کننده نفت جهان را در سال 2020 حفظ خواهد کرد.
پس از این کشور روسیه با 9/10 میلیون بشکه در روز و امریکا با 4/10 میلیون بشکه در روز در جایگاه‌های دوم و سوم قرار می‌گیرند اما از دیگر سو سازمان بین‌المللی انرژی در گزارشی از چشم انداز بازار انرژی جهان اعلام کرد که ظرفیت تولید نفت ایران تا سال 2035 میلادی به بیش از 3/5 میلیون بشکه در روز خواهد رسید.
‌سازمان بین المللی انرژی پیش بینی کرده است که میزان تولید نفت خاورمیانه از 1/23 میلیون بشکه در سال 2009 به بیش از 1/28 میلیون بشکه در سال 2015 و 30 میلیون بشکه در سال 2020 و 6/31 میلیون بشکه تا سال 2025 و 1/34 میلیون بشکه تا سال 2030 و سرانجام به بیش از 1/37 میلیون بشکه تا سال 2035 خواهد رسید. رشد تولید نفت خاورمیانه به طور میانگین سالیانه به 8/1 درصد خواهد رسید.
میانگین رشد تولید نفت ایران نیز در این مدت هر سال 8/0 درصد خواهد بود.
تولید نفت عراق نیز تا سال 2035 به 7 میلیون بشکه، کویت به 6/3 میلیون بشکه، قطر 5/2 میلیون بشکه، عربستان به 6/14 میلیون بشکه، امارات به 2/4 میلیون بشکه، الجزایر 2/2 میلیون بشکه ، آنگولا به 4/1 میلیون بشکه، لیبی به 1/2 میلیون بشکه، نیجریه به 8/2 میلیون بشکه و ونزوئلا به 4 میلیون بشکه خواهد رسید.
در حال حاضر امریکا با در اختیار داشتن 20 میلیارد بشکه ذخیره نفت خام قابل استحصال، بالاترین میزان ذخایر نفت در بین کشورهای غیر اوپک را دارد اما به نسبت ایالات متحده سایر کشورهای غیر اوپک از وضعیت چندان خوبی برخوردار نیستند.
هم اکنون نروژ 8 میلیارد بشکه، انگلیس 3 میلیارد بشکه، مکزیک 12 میلیارد بشکه، برزیل 12 میلیارد بشکه و کشورهای حوزه قفقاز، آسیای میانه، مرکزی و روسیه در مجموع 62 میلیارد بشکه از ذخیره نفت قابل استحصال برخوردار هستند. این سطح از ذخایر نفت خام نشان می‌دهد که غیر اوپکی‌ها از حجم ذخایر شکننده و آسیب پذیری برخوردارند.
از سوی دیگر در شرایط فعلی 47 میلیون بشکه نفت خام توسط کشورهای غیر عضو اوپک تولید می‌شود که با توجه به حجم ذخایر شکننده و کاهش تولید این دسته از کشورها حداقل باید تا سال 2035 میلادی 5 میلیون بشکه تولید روزانه نفت خام خود را افزایش دهند.
بدون شک دسترسی به این میزان افزایش تولید نفت خام برای کشورهای غیر عضو اوپک با توجه به کاهش عمر ذخایر و افزایش هزینه‌های افزایش ضریب بازیافت کمی بعید به نظر می‌رسد. در طرف مقابل باید تولید نفت خام کشورهای عضو اوپک از 34 میلیون بشکه فعلی به 62 میلیون بشکه تا 25 سال آینده افزایش یابد که بر این اساس باید 20 میلیون بشکه نفت خام توسط کشورهای خاورمیانه و 8 میلیون بشکه هم توسط سایر اعضای اوپک همچون ونزوئلا، لیبی، آنگولا و الجزایر تولید شود. با وجود حجم قابل قبول ذخایر نفت کشورهای عضو اوپک، برای تحقق این میزان سقف تولید نفت باید سرمایه‌گذاری‌های وسیع و اصلاحات قابل توجه ساختاری انجام شود که متأسفانه رویکردهای مشخصی در برخی از اعضا دیده نمی‌شود.
ایران و عراق؟
این پیش‌بینی‌ها در حالی مطرح می‌شود که سهم کشورهای خاورمیانه در تأمین نفت دنیا تا سال 2035 میلادی روزانه 20 میلیون بشکه است که در بین کشورهای این منطقه هم اکنون سوریه، قطر، یمن و عمان از تولید و حجم ذخایر شکننده نفت برخوردار هستند. از این رو ایران، عربستان، عراق، کویت و امارات متحده عربی بازیگران اصلی نفت خام در منطقه خاورمیانه تا 25 ساله آینده خواهند بود. از سوی دیگر در شرایط فعلی شبهاتی در مورد حجم دقیق ذخایر نفت خام عربستان به عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده نفت در بین کشورهای خاورمیانه ایجاد شده است.
از طرف دیگر تا سال 2020 میلادی میزان مصرف امریکا به 20 میلیون بشکه در روز افزایش می‌یابد، اما همزمان تولید نفت این کشور به 3/4 میلیون بشکه کاهش خواهد یافت،از این رو امریکایی‌ها باید 70 درصد نفت مورد نیاز خود را با واردات از سایر کشورها و به ویژه عربستان تأمین کنند. خاورمیانه دارای نفت ارزان است و همین موضوع موجب می‌شود تا سرمایه‌گذاران نفتی با وجود مسائلی همچون تحریم به این منطقه بیایند آن هم برای دو دلیل: -1 حفظ امنیت انرژی
2 -کسب سود از فعالیت‌های نفتی
حال با توجه به آمارهای مطرح شده به نظر می‌رسد بخش عمده نفت امریکا تا 9 سال آینده توسط عربستان تأمین خواهد شد و نقش ایران و عراق در تأمین انرژی سایر مصرف‌کنندگان بزرگ دنیا حیاتی‌تر می‌شود.کشورهایی که در بالا به آنها اشاره شد، به نحوی با افزایش مصرف رو‌به‌رو خواهند شد.
عراق برنامه ویژه‌ای را برای به دست‌گیری بازارهای نفت و ارتقا رتبه خود در میان صادر کنندگان نفت در پیش گرفته و در مقابل ایران، شتاب خود در تولید نفت را از کف داده‌ است. همه نگاه‌ها به خلیج فارس است پس بهتر است از فرصت استثنایی سال‌های آینده نهایت بهره‌را ببریم.
با توجه به مشترک بودن بسیاری ازمیدان‌های نفتی کشور و سرعت بالای کشورهای همسایه در برداشت از این منابع نفتی باید سیاستی جدی و مدون در سرتاسرصنعت نفت اجرا و پیاده شود تا نقش ژئوپلتیک ایران در معادلات انرژی دنیا حفظ شود.