قطعنامه‌ها و تحولات در جبهه‌ها

در 17 سپتامبر 1980 (26 شهریور 1359) صدام‌حسین قرارداد 1975 الجزایر را که به موجب آن تالوگ اروندرود و شط‌‌العرب مرز آبی دو کشور تعیین شده بود، باطل اعلام کرده و 50 هزار سپاهی عراق را در مرز ایران مستقر ساخت. در 22 سپتامبر 1980 (31 شهریور 1359) هواپیماهای جنگنده عراق 10 فرودگاه شهرهای ایران و از جمله تهران را بمباران کرده و در روز بعد عراق تأسیسات اقتصادی آبادان را بمباران و سعی در محاصره شهرهای آبادان و خرمشهر می‌کند. در بیست و چهارم سپتامبر، هواپیماهای عراقی به جزیره خارک حمله می‌کنند و عراق مدعی می‌شود که یک نوار 20 کیلومتری در شمال آبادان را به تصرف درآورده است.
شورای امنیت به دنبال حوادث فوق، به مذاکرات غیررسمی پرداخته و اولین بیانیه خود را در 23 سپتامبر (1 مهر) صادر می‌کند. بند دوم بیانیه مذکور چنین متذکر می‌شود که: «اعضای شورای امنیت عمیقاً نگرانند که این برخورد می‌تواند به تدریج وخیم شود و تهدید شدیدی نسبت به صلح و امنیت بین‌المللی به وجود آورد.»
در تاریخ 25 سپتامبر (3 مهر) دبیر کل به شورای امنیت اطلاع می‌دهد که علیرغم کوششهای به عمل آمده، جنگ میان عراق و ایران در زمین، دریا و هوا ادامه دارد و خسارات جانی و مالی به بار می‌آورد. وی پیشنهاد می‌کند که شورای امنیت مسأله را با فوریت بررسی نماید. در روز 26 سپتامبر (4 مهر) نمایندگان نروژ و مکزیک (از اعضای غیردائمی شورا) نیز تشکیل جلسه‌ای را برای بررسی جنگ عراق و ایران درخواست کردند و در 28 سپتامبر 1980 (6 مهر 1359) طرح قطعنامه‌ای که توسط مکزیک ارائه شده بود، به اتفاق آرا تصویب می‌شود. شورای امنیت در قطعنامه شماره 479 (1980) از ایران و عراق می‌خواهد که از هرگونه کاربرد بیشتر زور به فوریت خودداری کنند و اختلافاتشان را از راههای مسالمت‌آمیز و طبق اصول عدالت و حقوق بین‌الملل حل کنند.
پس از هجوم گسترده عراق به روستاها و شهرهای ایران و حملات شدید به منابع نفتی و پالایشگاه‌های ایران، در 9 اکتبر 1980 (17 مهر 1359) موشکهای زمین به زمین عراق شهرهای ایران را هدف قرار می‌دهند.
اولین حرکت متقابل نظامی ایران، به غیر از مقاومتهای مردمی در شهرها و روستاهای کشور که از روز اول تجاوز نیروهای عراق همواره سد راه هجوم آنها بود، عملیات «ثامن الائمه» نام داشت. در پنجم مهر ماه 1360، نیروهای ایران توانستند ضمن آزادسازی منطقه‌ای به وسعت 150 کیلومتر در شرق کارون، حصر آبادان را درهم شکنند. پس از آن، عملیات «طریق‌القدس» در هشتم آذر 1360 انجام گرفت که منجر به آزادی شهر بستان شد. در دوم فروردین 1360، عملیات «فتح‌المبین» به دست نیروهای اسلام انجام گرفت که طی آن مناطق غرب شوش و دزفول و پایگاه (سایت)‌های راداری 4 و 5 که در اشغال عراق بود، آزاد شد. عملیات «بیت‌المقدس» در دهم اردیبهشت 61 با پیروزی درخشان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران همراه بود. در این عملیات، خرمشهر که در اشغال عراق بود، آزاد و جاده مهم خرمشهر- اهواز پاکسازی شد.
در حالی که چندین شهر بزرگ ایران در اشغال و با محاصره عراق بود، شورای امنیت به مدت بیست و دو ماه- پس از صدور قطعنامه 479- سکوت کرد. لیکن در پی عملیات «بیت‌المقدس» که نشان داد نیروهای ایرانی قادرند مناطق اشغال شده را بازپس گیرند، شورای امنیت در 12 ژوئیه 1982 (21 تیرماه 1361) قطعنامه 514 را تصویب کرد. همزمانی صدور این قطعنامه که در آن به خاطر افتادن صلح و امنیت بی‌المللی ذکر شده است، با رسیدن نیروهای اسلام به مرزهای بین‌المللی در جنوبی‌ترین نقطه درگیری، جالب توجه است.
قطعنامه شماره 514 (1982)
1.خواستار آتش‌بس و خاتمه فوری همه عملیات نظامی می‌شود.
2. افزون بر آن، خواستار عقب‌نشینی نیروها به مرزهای شناخته شده بین‌المللی می‌شود.
در 23 تیرماه 1361، نیروهای ایران با شروع عملیات «رمضان» در محورهای جنوب و جنوب غربی اهواز، حدود 80 کیلومتر مربع از خاک کشورشان را آزاد کردند و پس از آن نیروهای اسلام، استراتژی نظامی خود را بر عملیات کوهستانی بنا نهادند. عملیات «مسلم بن عقیل» در 9 مهر 1361 با هدف آزادسازی ارتفاعات سومار آغاز شد که در نهایت رزمندگان توانستند بر شهر مندلی عراق اشراف یابند.
در اول اکتبر 1982 (9 مهر 1361) نماینده عراق در سازمان ملل از رئیس شورای امنیت خواستار تشکیل جلسه شورا گردید و سعدون حمادی، وزیر خارجه وقت عراق، در آن شرکت کرد. در این زمان حمایت عربستان سعودی از عراق در محافل بین‌المللی به وضوح دیده می‌شد و وزیر خارجه مراکش از طرف گروه کشورهای عرب در جلسات شورا شرکت و سخنرانی کرد. سرانجام در 4 اکتبر 1982 (12 مهر 1361) قطعنامه 522 به تصویب شورای امنیت رسید؛ یعنی به فاصله کمتر از 3 ماه، شورای امنیت که 22 ماه سکوت کرده بود، دو قطعنامه پی‌درپی صادر کرد که با تغییر شرایط در جبهه‌های جنگ و پیروزی رزمندگان ایران در ارتباط مستقیم بود.
در قطعنامه 522 (1982)
1- بار دیگر مصراً خواستار آتش‌بس فوری و خاتمه همه عملیات نظامی می‌شود.
2- تقاضای خود برای عقب‌نشینی‌ نیروها به مرزهای شناخته شده بین‌المللی را مجدداً تأیید می‌کند.
پس از تصویب قطعنامه 522، در حالی که نیروهای عراقی هنوز مناطقی از خاک ایران را در اشغال خود داشتند، عملیات «محرم» از روز دهم آبان 1361 آغاز شد که منجر به آزادسازی جاده‌های دهلران و اطراف آن گردید و سپس در عملیات متوالی «والفجر 1، 2 و 3 نیروهای اسلام توانستند شمال فکه پادگان حاج عمران و جاده مهران- دهلران را آزاد کنند. در عملیات «والفجر 4» که از 28 مهر 1362 آغاز شد، نیروهای ایران توانستند در محورهای شمال غرب سردشت تا غروب مریوان، 10 ارتفاع مهم و 48 روستا را آزاد سازند. در همین حال، حمله عراق به کشتی‌های نفتکش- به لحاظ برخورداری آن کشور از هواپیماهای سوپراتاندارد فرانسوی- شروع شده بود.
شورای امنیت در 31 اکتبر 1983 (9 آبان 1362) تشکیل جلسه داد و درباره طرح قطعنامه‌ای که گویان، زئیر و توگو بانیان آن بودند و به بحث و شور پرداخت و در همان روز قطعنامه 540 با 12 رأی موافق، بدون مخالف و 3 رأی ممتنع (مالت، نیکاراگوئه و پاکستان) تصویب شد. متن این قطعنامه به قرار زیر است:
در قطعنامه 150 (1983) بدون ذکر نام عراق هم موارد نقض حقوق بین‌الملل بشردوستانه در تمام زمینه‌ها، به ویژه مفاد کنواسیون‌های 1949 ژنو را محکوم می‌کند و خواستار قطع فوری همه عملیات نظامی علیه هدف‌های غیرنظامی، از جمله شهرها و مناطق مسکونی، می‌شود.
در عملیات «والفجر» 5 و 6 نیز نیروهای مسلح جمهوری اسلامی توانستند در اسفند ماه 1362، یکصد کیلومتر مربع از ارتفاعات و مناطق مرزی بین مهران و دهلران را آزاد کنند. پس از آن، عملیات بزرگ «خیبر» از روز سوم اسفند 1362 در منطقه هور و جنوب طلایه صورت گرفت که در آن 1000 کیلومتر مربع از این مناطق، به ویژه جزایر مهم مجنون، به دست رزمندگان اسلام افتاد. در خلیج فارس نیز حملات عراق به نفت‌کش‌ها و ناوگان بازرگانی ادامه داشت. هیأت سازمان ملل که از 13 تا 19 مارس 1984 (اواخر اسفند 1363) از ایران بازدید کرد اعلام داشت که عراق از گاز خردل و گاز اعصاب (موسوم به تابون) علیه نیروهای ایرانی استفاده نموده است. در 30 مارس 1984 (8 فروردین 1363)، رئیس شورای امنیت در بیانیه‌ای استفاده از سلاح شیمیایی را- که هیأت سازمان ملل آن را تایید کرده بود- محکوم ساخت و خواهان احترام به مفاد پروتکل ژنو (در سال 1925) شد.
شش دولت بحرین، کویت، عربستان سعودی، قطر، عمان و امارات متحده عربی در نامه‌ای به تاریخ 21 ماه مه 1984 (30 اردیبهشت 63) به رئیس شورای امنیت، برای بررسی آنچه تجاوز ایران به آزادی کشتیرانی در مسیر بنادر کشورهایشان می‌خواندند، تقاضای تشکیل جلسه فوری شورا را کردند. شورای امنیت در اوال ژوئن 1984 (10 خردا 1363) طرح قطعنامه پیشنهادی شش دولت را به صورت قطعنامه 552 با 13 رأی موافق و 2 رأی ممتنع (نیکاراگوئه و زیمبابوه) تصویب کرد. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران طی بیانیه‌ای قطعنامه 552 را به دلیل عدم محکومیت عراق به عنوان آغازکننده و نیز ادامه دهنده حمله به نفت‌کش‌ها، فاقد اعتبار و به خاطر مغایرت با اصول مندرج در منشور، مردود دانست. همچنین به نظر می‌رسید که فشار کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس بر عراق می‌تواند آن کشور را از حمله به نفت‌کش‌ها و اسکله‌های بارگیری نفت در خلیج فارس باز دارد؛ لیکن به جای این کار، شش دولت مزبور تقاضای تشکیل جلسه فوری شورا را کردند.
قطعنامه 552(1984)
1- از همه دولتها می‌خواهد که طبق حقوق بین‌الملل به حق کشتیرانی آزاد احترام گذارند.
عملیات «بدر»- «والفجر» از تاریخ 20 اسفند 63 در منطقه عملیاتی رود دجله آغاز گردید. در همین زمان عراق شهرهای ایران را با بمب و موشک هدف حمله قرار داده بود. همچنین عراق از سلاح شیمیایی نیز استفاده کرده بود.
از 7 تا 19 آوریل 86 (فروردین 64) دبیر کل سازمان ملل از ایران و عراق دیدار کرد. پس از آن، عملیات زنجیره‌ای «قدس» 1، 2، 3، 4، و 5 در تیرماه و خرداد 1364 در مناطق هورالهویزه شرق رودخانه دجله، دهلران و جنوب شرقی عماره توانست نیروهای عراقی را با عملیات ایذایی فرسوده سازد و پس از آن، عملیات «ظفر» و «عاشورا» نیز با تضعیف یکان‌های رزمی و پدافندی عراق، در سازمان جنگی عراق اختلاف ایجاد کرد.
در دهه آخر بهمن 1364، رزمندگان اسلام با عملیات غافلگیرانه خود توانستند طی عملیات «والفجر 8» جزیره استراتژیک فاو را در منطقه‌ای به وسعت 700 کیلومتر مربع به دست آورند و از این طریق ارتباط عراق با خلیج فارس را قطع کنند. شورای امنیت بار دیگر در فوریه 1986 (اسفند 1364) به درخواست عراق و اعضای گروه هفت نفری اتحادیه عرب (شامل عراق، اردن، عربستان سعودی، تونس، یمن شمالی و مراکش) تشکیل جلسه داد و قطعنامه 582 را متعاقباً صادر کرد.
قطعنامه 582 (1986)
از ایران و عراق می‌خواهد که آتش‌بس فوری، قطع همه مخاصمات در زمین، دریا و هوا و عقب‌نشینی بی‌درنگ همه نیروها به مرزهای شناخته شده بین‌المللی را رعایت کنند.
پس از قطع مخاصمات با همکاری کمیته بین‌المللی صلیب سرخ انجام شود.
در تاریخ 27 اردیبهشت 65، عراق با طرح «دفاع متحرک» به مهران حمله کرده، این شهر را به اشغال خود در‌آورد. لیکن در 9 تیر ماه 1365، نیروهای ایران با عملیات «کربلای 1»، مهران و چندین ارتفاع دیگر منطقه را از عراق باز پس گرفتند.
در عملیات «کربلای 2» در شهریور 1365، ارتفاعات مشرف به حاج عمران نیز آزاد شد و در عملیات «کربلای 3»، در مهر 1365، رزمندگان اسلام توانستند اسکله‌های نفتی الامیه و البکر را در مدتی محدود تسخیر کنند.
شورای امنیت در 16 مهر 65 (18 اکتبر 1986) مجدداً قطعنامه‌ای را با شماره 588 تصویب کرد. لازم به تذکر است که در مورد اشغال مهران، شورای امنیت هیچ گونه عکس‌العملی نشان نداد.
قطعنامه 588(1986)
از ایران و عراق می‌خواهد که بی‌درنگ و به طور کامل قطعنامه 582 (1986) را که در 24 فوریه 1986 به اتفاق آرا تصویب شد اجرا کنند. جمهوری اسلامی ایران از اواخر آخر 1365 (دسامبر 1986) تعرض جدیدی را علیه نیروهای عراق آغاز کرد. محور عملیات، این بار نواحی اطراف شلمچه و شرق بصره بود. با پیشروی سریع نیروهای اسلام و نزدیک شدن به بصره، شورای امنیت مجدداً نسبت به مساله جنگ حساس شد. در همین زمان نیروهای هوایی عراق شروع به گسترش حملات خود در منطقه خلیج فارس بر روی تأسیسات انتقال نفت ایران و همچنین نفت‌کشها کرده بود. همچنین با بهره‌برداری از پایگاه‌های برخی از کشورهای منطقه، عراق توانست به سیری و لارک حمله کند. در مجموع در سال 1986 به بیش از 100 کشتی و نفتکش حمله شد. در 30 تیر 1366 (20 ژوئیه 1987) شورای امنیت مجدداً تشکیل جلسه داد و به اتفاق آرا قطعنامه 598 را تصویب کرد.
قطعنامه 598 (1987)
با ابراز تصمیم به پایان دادن به تمامی عملیات نظامی بین ایران و عراق، متقاعد نسبت به این که می‌بایست حل و فصل جامع، عادلانه، شرافتمندانه و با دوام در مخاصمه بین ایران و عراق حاصل شود، معین می‌دارد که در مورد اختلاف ایران و عراق، نقض صلح حاصل شده است.
شورای امنیت درباره کاربرد سلاح‌های شیمیایی در جنگ ایران و عراق سه بیانیه و یک قطعنامه صادر کرده است. نخستین بیانیه شورا به تاریخ 30 مارس 1984 بود که استفاده از سلاح‌های شیمیایی، طبق گزارش هیأت اعزامی سازمان ملل، تأیید و محکوم شده؛ لیکن نام عراق به عنوان استفاده کننده ذکر نگردید. در همین زمان، ایران اعلام کرد که از اول ماه مه 1981 تا مارس 1984، عراق 49 بار از سلاح شیمیایی استفاده کرده است. دومین بیانیه شورا در 5 اردیبهشت 1364 (25 آوریل 1985) استفاده از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی را تأیید کرد. در دسامبر 1985، ریچارد مورفی، معاون وزیر خارجه آمریکا، به کنگره آمریکا اعلام کرد که جنگ ایران و عراق شامل کاربرد بیشترین سلاح شیمیایی از جنگ جهانی اول تاکنون است.
شورای امنیت در 21 مارس 1986 بر اساس گزارش متخصصان علوم پزشکی کاربرد سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی را تأیید کرد. در این بیانیه اعضای شورای امنیت از عراق به عنوان استفاده کننده از سلاح‌های شیمیایی نام برده و قویاً کاربرد این سلاح‌ها توسط عراق و علیه نیروهای ایرانی را محکوم کردند. شورای امنیت پس از به کارگیری سلاح‌های شیمیایی توسط عراق در کردستان عراق و مشخصاً در شهر حلبچه، و رؤیت گزارش کمیسیون پزشکی، در یک قطعنامه مجزا و منحصر به سلاح‌های شیمیایی، استفاده از این تسلیحات را محکوم کرده و بر اعمال کنترل شدید بر تولید و صادرات مواد شیمیایی به کار رفته در جنگ‌افزارهای شیمیایی، تأکید می‌ورزند. این قطعنامه توسط آلمان غربی تهیه شده و از همکاری ایتالیا و ژاپن بهره‌مند بود.
قطعنامه 912(1988)
بر الزام فوری رعایت دقیق مفاد پروتکل منع استفاده از گازهای سمی خفقان‌آور یا گازهای دیگر و نیز سلاح‌های میکربی که در 17 ژوئیه 1952 در ژنو امضا شده است، تأکید می‌کند. و بالاخره رسوایی فاجعه حلبچه بالا گرفت و حامیان صدام تحت فشار قرار گرفتند در پنجم شهریور ماه سال 1367 پس از برقراری آتش‌بس در جنگ تحمیلی باز هم بدون ذکر نام عراق به عنوان طرف استفاده کننده از سلاح‌ شیمیایی قطعنامه 620 صادر شد. در قطعنامه شماره 620 آمده است:‌
1- استفاده از سلاح‌های شیمیایی در برخورد بین ایران و عراق را که مغایر با تعهدات ناشی از پروتکل منع استفاده از گازهای سمی، خفه‌کننده و دیگر گازها در جنگ و سلاح‌های میکربی که در 17 ژوئن 1925 در ژنو امضا گردیده و همچنین به منزله نادیده گرفتن قطعنامه 612 شورای امنیت است، شدیداً محکوم می‌نماید.
2- دبیر کل را ترغیب می‌نماید که در پاسخ به اتهامات ارایه شده از سوی هر دولت عضو مبنی بر احتمال استفاده از سلاح‌های شیمیایی، میکروبی (بیولوژیک) یا سمی که ممکن است نقض پروتکل 1925 ژنو و یا دیگر قواعد مربوط حقوق بین‌الملل را در برداشته باشد، سریعاً تحقیقاتی به منظور ارزیابی حقایق به عمل آورد و نتایج را گزارش کند.