سیاسی‌نویسی‌های دانشجویی

ضرورت و اهمیت پرداختن به نشریات دانشجویی
در اثبات ضرورت وجود و اهمیت نشریات دانشجویی، نیازی به تحریر و تقریر برهان های خارق العاده نیست، نگاهی به روند چگونگی استفاده از این نشریات- به ویژه از سوی اپوزیسیون نظام و سرمایه گذاری هایش در این حوزه- به خوبی گویای اهمیت این نشریات و چرایی ضرورت پرداختن به آنهاست.
مقام معظم رهبری در این خصوص می فرمایند:
«نفس این نشریات دانشجویی خیلی خوب است، ممکن است بعضاً کیفیت ها خیلی خوب نباشد چرا که تعدادی از این نشریات که دیدم، بعضاً پیداست که شروع یک کار است، لیکن اینکه جوان ها در دانشگاه، از دوره دانشجویی با نوشتن، فکر کردن و فکر دادن و اینها آشنا باشند، پدیده خیلی خوبی است».
نشریات دانشجویی توسط دانشجویان و برای دانشجویان تهیه می شوند؛ لذا از سویی بازتاب نگاه و گفتمان حاکم بر فضای دانشگاه هستند و از سوی دیگر محملی برای شناسایی بخشی از مطالبات و گرایش های آنان. در این نشریات، آرا و اندیشه های دانشجویان که محصول تعامل مستقیم و بی واسطه دانشجویان با محیط دانشگاه و اجتماع است؛ با تکیه بر آرمان طلبی و کمال گرایی ایشان منتشر می شوند. پس دامنه تاثیرگذاری این نشریات بر افکار و رویکرد دانشجویان- به ویژه دانشجویان جدیدالورود- بسیار وسیع و عمیق است؛ چرا که از جنس دانشجو و متعلق به اوست؛ به همین سبب غفلت از محتوای آن می تواند موجب مخدوش شدن بینش این قشر گردد. نشریات دانشجویی را می توان به مثابه ابزاری برای ابراز هیجانات دانشجویان، به ویژه در بعد سیاسی- اجتماعی نگریست که توان زیادی در خط دهی یا موج آفرینی در میان دانشجویان دارند. اقتضای حال دانشجو، تحول خواهی است و اقتضای کار مسئولین، احتیاط؛ لذا نشریات دانشجویی فرصتی هستند برای آن که با هدایت اصولی، بر مبنایی عقلانی و به دور از معامله گری، منافع عمومی را دنبال کنند.
فعالیت در نشریات دانشجویی مجالی را برای مسئولیت پذیری اجتماعی دانشجویان در محیط دانشگاه و سپس بیرون از آن مهیا می کند و موجب متعادل سازی هیجانات مقطعی و تأملات منطقی ایشان، همچنین پرهیز از بی تفاوتی نسبت به پدیده های اجتماعی می گردند.
نشریات دانشجویی، فرصتی برای حرکت‌آفرینی
بدیهی ترین کارکرد نشریات دانشجویی، انتقال پرسش ها، مشکلات و شبهات دانشجویان به مسئولان دانشگاه است. در واقع پلی است برای برقراری ارتباط دو سویه و بیان بی واسطه مشکلات خرد و کلان، از زبان دانشجویان و مسئولان دانشگاه، به منظور رفع ابهامات دانشجویان.
از آن جا که نشریات دانشجویی فضایی هستند منحصر به دانشجویان، می توان از آن ها به عنوان ابزاری برای حرکت آفرینی و پویایی فضای دانشگاه، برچیدن سستی و بی رمقی در میان دانشجویان و افزایش مشارکت آنان بهره جست.
فعالیت غیرحرفه ای دانشجویان در این نشریات زمینه مناسبی برای به فعلیت رسیدن استعدادهای نهفته دانشجویان در گونه های مختلف نوشتاری و تربیت نیروهای کارآمد در این حوزه خواهد شد.
نشریات دانشجویی، کانون نشر اندیشه اسلامی
پرداختن به بعد فرهنگی نشریات دانشجویی کارکرد دیگری است که می توان از آن برای مبارزه با هجمه سنگین تجددگرایی و گسست فرهنگی دانشجو از هویت اسلامی و ایرانی خویش استفاده کرد که متأسفانه از نگاه مسئولان فرهنگی دانشگاه به جرم غیرحرفه ای بودن و یا نبود بودجه کافی، دور مانده است. نشریه دانشجویی از دل دانشگاه می جوشد و لذا نفوذ آن در دانشجویان عمیق است و حتی می توان گفت در صورت توجه بیشتر می تواند اثرگذارتر از برگزاری بسیاری از همایش ها و بسته های فرهنگی در دانشگاه ها باشد؛ چرا که همگن با اندیشه دانشجوست، پس قابلیت درک و پذیرش مباحث مطرح شده در آن بیشتر خواهد بود؛ با این توصیف می توان از نشریات دانشجویی به عنوان کانالی برای مقابله با انتشار تئوری ها و آراء مغایر اندیشه اسلامی و متضاد با آرمان های انقلاب استفاده کرد. و این امر با حمایت و هدایت دانشجویان دست اندرکار در این نشریات محقق می شود.
پرداختن به بعد تحلیلی و تبیینی در محتوای نشریات دانشجویی و غلبه آن یکی از راه های عملیاتی آموزش نقادی منصفانه و حتی ارتقاء سطح کیفی دانش تهیه کنندگان و مخاطبان این نشریات است. این تحلیل ها می توانند شامل نقد و تحلیل محتوای دروس دانشگاهی- به ویژه در حوزه علوم انسانی- و یا وقایع اجتماعی و سیاسی پیرامون محیط دانشگاه باشند؛ به این ترتیب نشریه دانشجویی محلی است برای تضارب آراء دانشجویان و تصحیح آن که البته مشاوره افراد ذی صلاح و ذی فن در کنار دانشجویان، نباید دور از نظر بماند، تا تحلیل ها از خط اعتدال خارج نشوند و نتیجه معکوس به بار نیاورند.
نشریات دانشجویی، کرسی‌های مکتوب آزاداندیشی
با وجود آن که مدت زیادی از طرح ایده برگزاری کرسی های آزاداندیشی در دانشگاه ها می گذرد، همچنان شاهد عدم برگزاری یا وجود بی نظمی و عدم توالی در برگزاری این نشست ها در دانشگاه ها هستیم. بحث پیرامون چرایی این موضوع، خود مجالی فراخ می طلبد اما نشریات دانشجویی می توانند در انجام این امر پیش قدم شوند و راه را برای برگزاری چنین نشست هایی هموار سازند.
از آن جا که نشریات دانشجویی، رسانه ای مکتوب هستند؛ استفاده از آن ها به منظور تضارب آرا و ارائه بحث های مستدل و مستند، می تواند با دوری از فضای جنجالی در تولید علم و تحول در حوزه های مختلف علم بومی نقش آفرین باشد. بسا محصول چکش کاری یک ایده بتواند تئوری بومی جدیدی را پدید آورد.
همچنین در صورت تشکیل کرسی های آزاداندیشی، نشریات دانشجویی محلی برای انتشار نتایج این نشست ها در محیط دانشگاه و در صورت رفع موانع، حتی در دانشگاه های دیگر خواهند شد و ضمن گسترش فضای رقابتی بین نشریات، مانع از حاشیه پردازی و استفاده از مطالب تکراری خواهد شد؛ در این صورت ذهن دانشجویان و مخاطبان این نشریات نیز به چالش کشیده می شود و سطح مشارکت دانشجویان برای تولید اندیشه بالاتر خواهد رفت.
تهدیدهای نشریات دانشجویی
هر نوع فعالیت اجتماعی می تواند در کنار به وجود آوردن فرصت های گوناگون، تهدیدهایی نیز در پی داشته باشد. در حوزه نشریات دانشجویی نیز تهدیدهایی وجود دارند که می توانند فعالیت این نشریات را تحت الشعاع خود قرار دهند، لذا تدقیق در این تهدیدها و تلاش برای رفع آن ها ضروری به نظر می رسد.
عدم نظارت بر محتوا، مهمترین تهدید نشریات دانشجویی
مهم ترین تهدید نشریات دانشجویی را می توان عدم نظارت بر محتوای آنان دانست.
افزایش روزافزون تعداد نشریات دانشجویی و حمایت از این امر، موضوعی است که در بدایت امر می تواند موجب خرسندی و نمایانگر توجه بیش از پیش به این فعالیت دانشجویی باشد اما باید توجه داشت که این رشد کمی موجب افزایش سوءاستفاده افراد و جریان های بیرون از دانشگاه- به ویژه جریان های دگراندیش سیاسی- و تأثیرگذاری مستقیم بر تهیه کنندگان این نشریات را فراهم نیاورد.
هم اکنون در کشور حدود 5000 نشریه دانشجویی فعالیت می کنند که با اضافه کردن تعداد نشریات دانشگاهی، شمار آن ها به 7000 نشریه می رسد. از این 5000 نشریه دانشجویی حدود 3200 نشریه مربوط به دانشگاه های وزارت علوم، 1000 نشریه مربوط به دانشگاه آزاد اسلامی و حدود 1200 نشریه مربوط به وزارت بهداشت است1.
طبق ماده6 از آئین نامه اجرایی نشریات دانشجویی، یکی از وظایف کمیته ناظر بر نشریات دانشگاهی، بررسی محتوای نشریات دانشگاه در جلسه ماهیانه کمیته و ارسال نتایج آن به شورای مرکزی ناظر2 است. طبق ماده10 از همین آئین نامه نیز یکی از وظایف شورای مرکزی ناظر بر نشریات دانشگاهی، اخذ و بررسی نتایج گزارش تحلیلی نشریات دانشگاهی از کمیته های ناظر و ارائه آن به رئیس دستگاه (وزیر علوم، وزیر بهداشت و رئیس دانشگاه آزاد) است. به این ترتیب در آئین نامه اجرایی، سه بار نظارت بر محتوای نشریات دانشجویی و دانشگاهی پیش بینی شده است (در ابتدا کمیته ناظر بر نشریات، سپس شورای مرکزی ناظر بر نشریات دانشگاهی و در نهایت رئیس دستگاه متبوع.)
اما عدم نظارت مستمر بر محتوای نشریات دانشجویی- شاید به جرم غیرحرفه ای بودن و جدی نگرفتن آنها- و دور ماندن تخلفات این نشریات از نگاه مسئولان ذی ربط- به ویژه در محتوا-، موجب کج روی تعدادی از نشریات و خروج از دایره قانونی شده است. این موضوع همچنین موجب بازماندن عرصه برای فعالیت عناصر نفوذی در دانشگاه ها و جهت دهی و سوءاستفاده از نشریات دانشگاهی- به ویژه توسط احزاب و گروه های دگراندیش و یا حتی اشخاص حقیقی ذی نفع- و تریبون سازی از نشریات دانشجویی شده است. این خلا به طور خاص در یک سال منتهی به انتخابات دهم ریاست جمهوری و وقایع پس از آن مشاهده شد که متأسفانه هم چنان پابرجاست.
ناگفته واضح است که نظارت بر محتوای نشریات دانشجویی، به معنای تعیین چارچوب از بالا و محصور کردن دانشجویان در آن قالب نیست؛ چرا که الزام به استفاده از قالب های از پیش طراحی شده، خود تهدیدی برای ناکارآمدسازی نشریات دانشجویی در عرصه اندیشه ورزی است.
خلاهای آئین‌نامه اجرایی، مجرای ترویج دگراندیشی
از دیگر تهدیدهای نشریات دانشجویی خلاهای قانونی موجود در آئین نامه است که در این جا تنها به سه مورد از آن اشاره می شود:
1- سهل بودن شرایط لازم برای متقاضی اخذ امتیاز نشریه و مدیرمسئول آن در حالت خاص. (که به نظر می رسد پس از فتنه سال اخیر و موج سواری عده ای از بیرون دانشگاه بر نشریات دانشجویی، بهتر است در آن تجدیدنظر شود).
در بند دوم از ماده13 آئین نامه اجرایی نشریات دانشجویی، یکی از شرایط متقاضی اخذ امتیاز نشریه، عدم محرومیت منجر به توبیخ کتبی و درج در پرونده یا بالاتر از آن برای دانشجویان و انفصال موقت از خدمت در مورد اعضای هیئت علمی، ذکر شده است؛ همین شرایط در بند2 از ماده14 و در شرح شرایط مدیر مسئول نشریه نیز آمده است؛ اما در تبصره ذیل همین مواد3 قید شده است که افراد مشمول بند2، پس از یک سال از تاریخ اتمام محرومیت می توانند به عنوان صاحب امتیاز و یا مدیر مسئول نشریات دانشگاهی فعالیت کنند. این در حالی است که هیچ قیدی برای نوع محکومیت و یا علت محکومیت فرد خاطی و لحاظ کردن آن در احراز مجدد سمت نیامده است؛ به این ترتیب فضایی برای بازگشت افراد که به هر علتی- حتی توهین به نظام جمهوری اسلامی و حریم ولایت فقیه- منع قانونی فعالیت داشته اند، وجود دارد و زمینه سوءاستفاده همچنان باقی است.
2- سهل بودن انتخاب جانشین صاحب امتیاز یا مدیر مسئولی که به علت محکومیت و توبیخ کتبی، خلع مسئولیت می شود (بدون درنظر گرفتن علت محکومیت)
در تبصره2 از ماده13 آئین نامه اجرایی نشریات دانشجویی آمده است: در صورتی که صاحب امتیاز، یکی از شرایط لازم را از دست بدهد، می تواند درخواست انتقال امتیاز نشریه را به شخص واجد شرایط دیگری، به کمیته ناظر ارسال کند. در این صورت باز هم بدون درنظر گرفتن علت محکومیت و محرومیت فرد خاطی، وی می تواند رأسا ً جایگزین خود را انتخاب و معرفی کند. این موضوع نیز می تواند زمینه را برای ادامه روند قبلی، حداکثر در شکلی جدید بازبگذارد.
3- سنگین ترین تنبیه برای متخلفان، در بند13 ماده40 آئین نامه اجرایی نشریات دانشجویی ذکر شده که منع دائم از انتشار نشریه و محرومیت از تصدی مدیر مسئولی تا پایان مقطع تحصیلی است؛ باز هم بدون درنظر گرفتن نوع تخلف و لحاظ کردن حالت های مختلف در آئین نامه اجرایی، تمامی افراد فعال در چنین نشریه ای می توانند در نشریه دیگری شروع به فعالیت کنند، با این تفاوت که مدیر مسئول نشریه جدید، شخص دیگری خواهد بود.
اکتفا کردن به برخوردهای سلبی و قانونی و صرفا سلب امتیاز نشریاتی که پا را فراتر از محدوده قانونی نهاده و به نام پرسشگری و کنکاش، آگاهانه به طرح شبهات اساسی در حوزه دین و قوانین جمهوری اسلامی می پردازند و با دست آویز قراردادن دانشجویان، منجر به جنجال آفرینی در سطح اجتماع می شوند نیز می تواند یکی از تهدیدهای پیرامون نشریات دانشجویی باشد.
به نظر می رسد در صورتی که خلاهای آئین نامه ای و عملی نشریات دانشجویی به ویژه در حوزه نظارت بر محتوا، مرتفع گردد، زمینه سوءاستفاده های بیرونی از این تریبون دانشجویی و موج آفرینی های مسموم، کمتر شود.