عراق از دیکتاتوری تا دموکراسی

حسن فتحی
گروه سیاسی ـ اجتماعی
وقتی که دو روز قبل از موعد مقرر در روز 28 ژوئن پل برمردر یک مراسم ساده اسناد انتقال قدرت به عراقی‌ها را تحویل ایاد علاوی نخست‌وزیر موقت این کشور کرد، عملاً دوران جدیدی در عراق و منطقه آغاز شد که اگر از موقعیت‌های بدست آمده مقامات عراقی و کشورهای همسایه به نحو احسن بهره‌برداری کنند، می‌توانند صلح و آرامش را در این منطقه حساس و استراتژیک حاکم کرده و به درگیری‌ها و ناآرامی‌هایی که دو دهه آخرین قرن بیستم و سال‌های اول قرن بیست‌ویکم این منطقه را به خاک و خون کشید پایان داده و همزیستی مسالمت‌آمیز را سرلوحه برنامه‌ها و فعالیت‌های خود قرار دهند.
تصویری که از عراق در اذهان عمومی مردم منطقه و جهان وجود دارد تصویری منفی است که مقامات جدید این کشور باید آن را تغییر دهند.
اگر می‌خواهید درباره عراق کتاب یا کتاب‌هایی را مطالعه کنید تا در جریان خصلت‌ها و منش‌های مردم این کشور قرار بگیرید حتماً سری هم به کتاب "صد میلیون عرب" "تیری دژاردن" نویسنده و روزنامه‌نگار فرانسوی زده و این کتاب را فراموش نکنید زیرا "تیری دژاردن" در این کتاب تصویری واقعی از جهان عرب خصوصاً عراق ترسیم کرده و به خواننده ارائه کرده است.
اگرچه این کتاب جهان عرب و عراق را تا سال‌های قبل از سال 1975 مورد نقد و بررسی قرار داده ولی از آنجا که بسیاری از حقایق و واقعیت‌ها در این جهان غیر قابل تغییر و ثابت مانده‌اند با نگاهی به کتاب "صد میلیون عرب" خصوصاً بخش عراق آن می‌توان چهره‌ی واقعی این سرزمین را مشاهده کرد. "دژاردن" معتقد است که عراق، یکی از نامحبوب‌ترین کشورهای عرب است. بغداد نخست و خاصه، پایتخت به دار آویختن‌هاست. شهری که در آن به چالاکی شکنجه می‌کنند و به آسانی یکدیگر را به قتل می‌رسانند" و می‌افزاید "حمام‌های خون در عراق، در شماره نمی‌آیند هر تغییر رژیم یا تقریباً هر تغییر رژیم عراق، با صدها کشته، بازداشت‌های وسیع و با محاکمه‌های خونین تحقق یافته است.
او در بخش دیگری می‌نویسد "و این صحنه‌های وحشت در تمام تاریخ عراق تکرار شده است. قاسم به نوبه خود کشته شد. عارف اول قربانی یک حادثه اسرارآمیز هلی‌کوپتر شده کمونیست‌ها اگر نه 10 هزار 10 هزار بلکه هزار هزار کشته شدند، و به کردها با "ناپالم" حمله شد."
به گفته "دژاردن" عراق ساخته کاملاً مصنوعی انگلیس‌هاست که برای به خود منحصر کردن دو میدان نفتی که همه چیز آن دو را از هم جدا می‌کرد، میدان‌های کرکوک و بصره تصمیم گرفتند 3 جماعت را که آنها را هم، همه‌چیز از هم جدا می‌کرد ـ یعنی کردان، ایرانیان و اعراب را بر گرد پایتختی که از یادها رفته بود گرد آورند. غالباً می‌گویند و درست هم می‌گویند که عراق، از دیوانگی‌های چرچیل است. او وقتی برخی از دیوانگی‌ها را سال‌ها پایدار نگه دارند. آن دیوانگی به واقعیت‌هایی تبدیل می‌شوند.
این نویسنده فرانسوی می‌افزاید "عراق، هرگز جز به دست یک مشت رجل اداره نشده است. چاکران بریتانیا، خاصه نوری سعید نخست‌وزیر، سپس ارتش به رهبری قاسم، آنگاه برادران عارف و سپس حزب بعث که در عراق نمایندگی بیش از چند هزار تن را ندارد.
او در ادامه تاریخچه کوتاهی از این کشور ارائه می‌دهد که جالب توجه است، تیری دژاردن می‌نویسد یک یادآوری کوچک تاریخی، در 1958 یک پسر، ملک فیصل جوان، پسرعموی یک پسر دیگر ملک حسین جوان، بر بغداد حکومت می‌کند، در حقیقت نخست‌وزیر نوری سعید است که تحت حمایت انگلیس‌ها که در این جا همه چیز را، کشور را، اورنگ را، چاه‌های نفت را، به وجود آورده‌اند، حکومت می‌کند. روز چهاردهم ژوییه 1958 یک نظام، قاسم، رژیم را برمی‌اندازد. حمام خون، قاسم بیش از 4 سال میان کمونیسم و ناسیونالیسم میان اتحاد به سوریه و اتحاد با شوروی، نوسان می‌کند و سیاستش به پریشانی می‌افتد. حمام خون.
در 1963 کودتا، قاسم به قتل می‌رسد. بعث قدرت را به دست می‌گیرد و بی‌احتیاطی کرده نظامی دیگر، عبدالسلام عارف را به ریاست جمهوری برمی‌گزیند. افسر دیگری که یک بعثی حقیقی است و حسن‌البکر نام دارد، چند هفته‌ای نخست وزیری می‌کند. بعث حساب‌هایش را تسویه می‌کند. کشتارها و قتل‌ها. عارف هراسناک از این ضیافت‌های خون، موفق می‌شود در نوامبر، بعث را از میان بردارد. (کودتا در فوریه رخ داده بود). بازداشت‌های گروهی، نزدیکی با مصر، اما وضع اقتصادی مصیبت‌بار می‌شود. پانزدهم آوریل 1966 عارف در یک سانحه هلی‌کوپتر کشته می‌شود. (توطئه کردان؟) و برادرش عبدالرحمن عارف جانشین او می‌شود.
تفاهم در خانه (قانون انتخابات) و در خارج (از سرگیری مناسبات دیپلماتیک با کشورهای متعدد. بازدید عارف از فرانسه و غیره) اما هفدهم ژوییه 1968 کودتای تازه رخ می‌دهد. بعثی‌ها به سرکردگی حسن‌البکر از نو قدرت را به دست می‌گیرند. به شتاب مردی جوان، جذاب، مصمم، در سایه رییس جمهوری خودنمایی می‌کند. او صدام حسین نام دارد و لحظه‌هایی چون دردانه "بکر" لحظه‌هایی چون ولیعهد او، و لحظه‌هایی چون هماورد او، به چشم می‌آید. در واقع این اوست که بزودی چون مرد قدرتمند کشور چهره می‌کند. او را محتاطانه مرد شماره 2 عراق می‌نامند. در واقع مرد شماره یک است.
عراق سرزمینی با 438446 کیلومتر مربع مساحت در منطقه خاورمیانه در کنار شمال غربی خلیج‌فارس در همسایگی ایران، ترکیه، سوریه، اردن، کویت و عربستان واقع شده و فقط از طریق شط‌العرب (اروند رود) به خلیج‌فارس و آب‌های بین‌المللی راه دارد. این سرزمین از سال 642 جزو خلافت اسلامی شده و در سال 1535 به تصرف عثمانی‌ها درآمده و به 4 پاشانشین کرکوک، بصره، بغداد و موصل تقسیم شد.
در سال 1920 پس از شکست امپرتوری عثمانی و فروپاشی آن تحت قیمومیت انگلیس درآمده و در سال 1921 ملک فیصل اول پسر شریف مکه با رفراندمی که 96 درصد آن به نفع وی بود به سلطنت در عراق رسید. در سال 1926 موصل به عراق ضمیمه شده و در سال 1932 نیز عراق مستقل شده و قیمومیت انگلیس به آن به پایان رسید.
حکومت پادشاهی تا سال 1958 دوام آورد تا این که ژنرال عبدالکریم قاسم آن را سرنگون کرد. از آن زمان تا 30 آوریل 2003 که جورج‌بوش رییس جمهوری آمریکا رسماً خاتمه جنگ عراق را اعلام کرد. نظامیان و شوراهای انقلاب بر این کشور حکومت کرده و قدرت را در دست داشتند. در این سال‌ها، عراق فاقد دموکراسی، حکومت مردمی، پارلمان منتخب و حکومتی فراگیر بود.
شیعیان که اکثریت مردم عراق را تشکیل می‌دهند به همراهی کردها عملاً از قدرت کنار گذارده شده و به شدت سرکوب می‌شدند.
به همین دلیل مهمترین خواسته شیعیان و کردها در اجلاس‌های معارضین که قبل از سقوط صدام در تهران، صلاح‌الدین و لندن تشکیل شد، حکومت فدرال و استقرار دموکراسی در عراق بود که در مدت 14 ماهی که از سقوط صدام تا انتقال قدرت به عراقی‌ها گذشت سعی گردید به این خواسته‌ها توجه شده و گام‌های اساسی در راه تحقق آنها برداشته شود.
در 14 ماه گذشته عراق شاهد تحولات بسیاری بود که در نهایت زمینه را برای روی کار آمدن یک دولت موقت، تدوین قانون اساسی موقت، انتقال قدرت به عراقی‌ها و مهم‌تر از همه محاکمه صدام حسین به همراه 11 نفر از مقامات عالی‌رتبه این کشور از جمله طارق عزیز هموار کرد. به این ترتیب عراق اولین کشور عرب است که سرانش را محاکمه می‌کند.
روزی که حمله آمریکا و ائتلاف جهانی به عراق آغاز شد برخی تحلیل‌گران وطنی و کسانی که داعیه ضدیت با آمریکا دارند در تحلیل‌های خود سعی کردند چنین وانمود سازند که نیروهای ائتلاف در باتلاق عراق اسیر شده و این کشور ویتنام دومی برای آنها خواهد بود. البته چنین تحلیل‌هایی را قبلاً در زمان حمله به افغانستان نیز شاهد بودیم که هیچ یک تحقق نیافت زیرا مردم عراق از نیروهای ائتلاف حمایت کرده و برخلاف برخی از کشورهای همسایه عراق و جهان عرب، به صورت آشکار و نهان به رژیم بعث و موقعیت صدام نپرداختند.
روزی که قدرت به عراقی‌ها واگذار شد جورج‌بوش رئیس جمهوری آمریکا که در اجلاس سران ناتو در ترکیه شرکت کرده بود صراحتاً اعلام کرد که "بگذاریم آزادی حکمفرمایی کند". ولی زمانی آزادی مورد نظر آقای بوش حکمفرمایی خواهد کرد که دولت‌های منطقه از جمله عراق به حاکمیت دولت‌های دیگر احترام گذارده، تمامیت ارضی کشورها را به رسمیت بشناسند و از دخالت در امور داخلی همدیگر پرهیز کنند. کارهایی که از رژیم بعث عراق دیده شد و عامل اصلی 2 جنگ بزرگ اواخر قرن بیستم نیز در همین رابطه بود.
عراق تنها کشور منطقه استراتژیک خاورمیانه و خلیج‌فارس است که نسبت به همسایگان خود ادعای ارضی داشته و به طرق مختلف در امور داخلی آنها دخالت می‌کرد. به همین دلیل رابطه قابل قبولی با همسایگان خود نداشت. دوبار حمله به کویت و چندین درگیری و جنگ با ایران نشان‌دهنده سیاست غیرعاقلانه رژیم عراق در قبال همسایگان بود.
البته بی‌سیاستی بغداد فقط شامل حال همسایگان نمی‌شد بلکه در داخل نیز سیاست مشابهی وجود داشت که در این رابطه می‌توان به جنگ بی‌امان با کردها، بمباران شیمیایی حلبچه و قتل‌عام شیعیان اشاره کرد که حمایت از سیاست تبعیض‌آمیز صدام در داخل عراق داشت. به همین دلیل در اجلاس سیاست‌های معارضین، تشکیل عراق فدرال و حکومتی فراگیر از جمله خواسته‌های اساسی آنها بود که در قانون اساسی موقت نیز مورد توجه قرار گرفت.
در پی تصویب قانون اساسی موقت، بارزانی رئیس وقت شورای دولتی عراق صراحتاً اعلام کرد "با وجود این که تمامی گروه‌ها به آنچه می‌خواستند دست نیافتند اما بی‌شک همه توانسته‌اند به چیزی دست بیابند که سال‌ها به دنبال آن بودند یعنی یک عراق دموکرات جدید. تاکید بارزانی از این نظر حائز اهمیت است که او رهبری یک گروه کرد را برعهده دارد که از سال‌ها قبل برای خودمختاری و آزادی در یک عراق دموکراتیک جنگ کرده است.
درباره وضعیت آینده عراق، گزارش‌هایی منتشر شده که تاکنون تایید نشده‌اند. بطور مثال روزنامه عربستانی الریاض گزارش داده بود که آمریکا طرحی تهیه کرده که براساس آن عراق به 4 ایالت و یا استان مستقل تقسیم خواهد شد. مشابه آنچه در سوییس و کاندا وجود دارد.
این روزنامه افزوده بود، این طرح در نشست مشترک برمر، شورای حکومت انتقالی و ژنرال ابی‌زید فرمانده مرکزی نیروهای آمریکا به تایید رسیده است و شامل تشکیل 4 ایالت مستقل می‌شود که عبارت خواهند بود از:
1- ایالت شمالی شامل استان‌های کرکوک، تکریت، موصل، سلیمانیه، اربیل و دهوک که مرکزیت آن شهر موصل خواهد بود.
2- ایالت فرات مرکزی شامل حله، نجف، دیوانیه و کربلا به مرکزیت شهر نجف
3- ایالت مرکزی شامل بغداد، الرمادی، الکویت و دیاله که مرکزیت آن بغداد می‌باشد.
4- ایالت جنوبی شامل بصره، عماره، ناصریه و سماوه به مرکزیت بصره
اگرچه این طرح تایید نشده اما فدرالیسم عراق را همگان تایید کرده‌اند. فدرالیسم خصوصاً وضعیتی که برای کردهای عراقی به وجود آمده هراس ترکیه را به همراه داشته است که دارای اختلافات و مشکلات ریشه‌ای با کردها می‌باشد. به همین دلیل اردوغان نخست‌وزیر ترکیه به این مساله تاکید کرده که عراق فدرال مزاحم ماست.
ترکیه می‌خواهد در این رابطه ایران و سوریه را نیز با خود همراه ساخته و با تحریک اقلیت ترکمن در کرکوک جای پایی برای خود در شمال عراق ایجاد کند.
دوره 14 ماهی که قدرت رسماً در دست نیروهای ائتلاف بود و طی آن ابتدا ژنرال گاردنر سپس پل برمر بر این کشور حکومت می‌کردند. عراق با انواع و اقسام بحران‌ها مواجه بود که هدف اصلی از این بحران‌سازی‌ها ایجاد جنگ داخلی، جلوگیری از استقرار دمکراسی، رویارویی قرار دادن مردم با نیروهای ائتلاف و دامن زدن به اختلافات بود که برخی از کشورهای همسایه عراق نیز در پیدایش این وضعیت دست داشتند.
بمب‌گذاری در دفتر سازمان ملل و نیروهای آمریکایی، حمله به اماکن مقوله و تشکیل گروه‌های تروریستی از جمله جنبش‌ المهدی و ترور عبدالمجید خویی و محمدباقر حکیم رئیس مجلس اعلا از اقدامات این گروه‌ها بود که نه تنها نتوانست خدشه‌ای به روند دموکراسی وارد بیاورد بلکه مردم عراق را با این وضعیت آشنا ساخت که اگر سستی و اهمال به خرج بدهند بار دیگر دیکتاتوری و استبداد بر آنها حاکم خواهد شد.
آمریکا پس از سقوط رژیم بعث عراق لیستی 55 نفره را که در راس آن صدام‌حسین قرار داشت اعلام کرد که شامل افرادی می‌شد که تحت تعقیب بودند. تعدادی از آنها از جمله پسرهای صدام‌حسین طی درگیری با نیروهای ائتلاف جان خود را از دست دادند و تعدادی دیگر نظیر صدام‌حسین، طارق‌عزیز، علی شیمایی و مقامات عالیرتبه بعث نیز دستگیر و زندانی شدند که قرار است توسط دادگاه‌های عراقی محاکمه شوند.
آمریکا در عملیاتی که برای سقوط رژیم بعث آغاز کرد 117 کشته داد که به گفته یکی از سخنگویان پنتاگون 105 نفر آنها یا بر اثر آتش خودی و یا آتش دشمن جان باختند 12 نفر دیگر نیز در حوادثی جان باختند که از آغاز جنگ در روز 20 مارس 2003 رخ داده بود ولی تلفات آنها ادامه یافت و حملات تروریستی و بمب‌گذاری‌ها سبب گردید تعداد تلفات آمریکایی‌ها به 853 نفر برسد.
گفته می‌شود 1/151 میلیارد دلار هزینه جنگ بوده و طی آن 11 هزار عراقی کشته و 40 هزار نفر مجروح شده‌اند. در این جنگ نیروهایی از هلند، لهستان، اوکراین، اسپانیا، ایتالیا، تایلند، بلغارستان، مجارستان، هندوراس، لتونیف اسلوونی، لیتوانی، قزاقستان، فیلیپین، نیکاراگوئه، آمریکا و انگلیس شرکت داشته و نیروهای دیگری از ژاپن و کره‌جنوبی هم به آنها پیوستند بطوری که قرار است 160 هزار نیروی خارجی هم‌چنان در عراق باقی بمانند.
در 14 ماه گذشته زنان توانستند نقش فعالی در عراق ایفا کرده و با عضویت در دولت موقت و شورای حکومت موقت نشان بدهند که می‌توانند همپای مردان در صحنه‌های سیاسی و اجتماعی تاثیرگذار باشند. این وضعیت را در افغانستان دوران حامد کرزای نیز شاهد بودیم. در این دو کشور که در دو سوی ایران قرار دارند زنان موقعیت مطلوبی یافته‌اند ولی در ایران که همواره شعار داده و خود را سرآمد کشورهای منطقه و جهان اسلام معرفی می‌کند هنوز زنان نتوانسته‌اند به جایگاه واقعی خود دست بیابند.
"ایاد علاوی" نخست‌وزیر شیعه عراق روز انتقال حاکمیت به عراقی‌ها را روزی تاریخی برای کشورش دانست که مردم این کشور چشم‌انتظار آن بودند. وی گفت: ما برای ایجاد آزادی و دمکراسی در عراق، مبارزه با تروریسم و تامین امنیت کشور تلاش می‌کنیم. وی برقراری امنیت داخلی را مهمترین هدف دولت موقت اعلام کرد و سایر اولویت‌ها را احیای خدمات عمومی، کاهش بیکاری و برگزاری انتخابات عمومی برای تعیین دولت دائم در ژانویه 2005 اعلام کرد. دولت موقت عراق که قبل از انتقال قدرت روی کار آمده شامل 27 وزیر است که 5 وزیر زن نیز در میان آنها دیده می‌شود.
رئیس‌جمهوری این کشور نیز غازی‌الیاور رئیس قبیله شمر می‌باشد که با 3 میلیون نفر جمعیت بزرگترین قبیله این کشور است. او تحصیلکرده دانشگاه جورج تاون آمریکا بوده و سنی است. الیاور پس از انتخابات به ریاست جمهوری اعلام کرد "دولت آینده عراق، تمامی تلاش خود را خواهد کرد که عراقی دموکراتیک بسازد و خواسته‌های مردم را برآورده سازد."
عراق در طول حیات خود برای دومین بار است که با کمک نیروهای خارجی به آزادی و استقلال دست می‌یابد. بار اول این کار توسط انگلیسی‌ها صورت گرفت که به سلطه عثمانی‌ها خاتمه داده شده و بار دوم نیروهای ائتلاف جهانی دست به این کار زده و به حاکمیت بعثی‌ها پایان دادند.
عراق زمانی می‌تواند یکپارچگی خود را حفظ کرده و در راه رشد و ترقی قدم بردارد که به خواسته کلیه اقوامی که مردم این کشور هستند احترام گذارده و سیاست‌های تبعیض‌آمیز، انحصارگرایانه و غیردموکراتیک را نفی کند.