چشم‌انداز 20 ساله

حسین رفیعی
گروه اقتصاد: سیاست‌های کلی برنامه‌ چهارم به مجلس و دولت ابلاغ شد تا برنامه چهارم را بر پایه آن تنظیم کنند. مسؤولان رده بالای مملکتی هم اعلام کردند که با اجرایی کردن این سیاست‌های کلی تا 20 سال دیگر، یعنی پس از 4 برنامه 5 ساله، ایران به یک کشور پیشرفته تبدیل خواهد شد.
در این سیاست‌های کلی در دو بند (12 و 13) تأکید بر عدالت اجتماعی دارند و 19 بند آن (از بند 34 و 52) عنایت به امور اقتصادی است. به عبارت دیگر 40 درصد از سیاست‌های کلی به مسائل اقتصادی جامعه پرداخته‌ است و نشان می‌دهد که سیاست‌سازان در جمهوری اسلامی به اهمیت مسائل اقتصادی توجه دارند. ابلاغ این سیاست‌های کلی، همزمان شده ‌است با انتخابات مجلس هفتم.
هیچ ایرانی وطن‌دوست و هیچ مسلمان معتقدی نخواهد بود که آروزیش پیشرفت ایران و بهروزی مردم آن نباشد. در این نوشتار سعی می‌شود تا با آمار و ارقام رسمی و واقعی که از طرف مسؤولین و محققین بیان شده است تصویری از شرایط موجود، ارائه شود و آنگاه این سوال مطرح شود که این شرایط زائیده چه عملکردها و سیاست‌هایی است که ما را به اینجا کشانده است؟ و برای تغییر این وضع و حرکت به سوی حل این مشکلات آیا لزوم تغییراتی در نوع عملکردها و زاویه دید مسوولان ارشد مملکتی ضرورت دارد یا خیر؟
الف ـ رشد درآمد و تولید منتج از آمارهای ارائه شده در گزارش توسعه انسانی سازمان ملل متحد در 2003 ¹
تصویری کلی از رشد درآمد سرانه و نیز رشد تولید ناخالص داخلی را در مقایسه با برخی کشورهای منتخب ارائه می‌دهد.
درصد متوسط رشد سالانه درآمد سرانه طی 1975 ـ 2001 ایران
ب ـ اتلاف ثروت ملی2
هر سال عمر در ایران 6 میلیون تومان (7500 دلار) ارزش دارد. در سال 1380، 4 میلیون سال را به دلیل ترافیکی و بیماریهای قلبی از دست داده‌ایم. یعنی
معادل 30 میلیارد دلار یا 24 تریلیون تومان، یعنی معادل صادرات 18 ماه نفت به قیمت سال 81 و یا نصف کل نقدینگی بخش خصوصی در سال 81.
ـ در سال 79، 9 میلیون و 200 هزار نفر دچار سانحه شده‌اند که 22 هزار نفر فوت کرده و یک میلیون و صد هزار نفر بستری شده‌اند.
ـ 30 درصد تخت‌های بیمارستانی توسط مصدومان تصادف‌های رانندگی اشغال می‌شود.3
ـ فوت به دلیل بیماریهای قلبی و عروقی به ازاء هر صد هزار نفر در سال 1350، 42 نفر و هم اکنون 148 نفر است.
ـ روزانه 20 تا 25 گرم آلاینده در تهران وارد بدن ما می‌شود که 200 عامل سرطان‌زا، میکروب، ویروس و قارچ دارد.4
ـ سالیانه 5/13 میلیارد دلار قیمت سوخت داخلی است که 5/1 میلیارد دلار آن واردات بنزین است. مصرف سرانه سوخت اتومبیل روزانه در ایران 11، در فرانسه، 9/1 و در ژاپن 5/2 لیتر است.5
ـ تولید خودروی سواری از 130 هزار دستگاه برآورد برنامه اول، امسال به 730 هزار دستگاه و در سال 1388 به 5/1 میلیون دستگاه خواهد رسید.6
ـ امسال ترافیک تهران 50 درصد بیش از سال گذشته است.7
ـ فقط یک کارخانه تراکتورسازی در زمان شاه ساخته شده است. که ظرفیت آن 8 هزار دستگاه است که به ظرفیت اسمی خود هم نرسیده است.
ج ـ مغزهای مهاجر8
در بعد از انقلاب حدود 300 هزار نفر معادل مدرک .PH.D تازه کار و بیش از دو میلیون نفر معادل حداقل دیپلم از ایران مهاجرت کرده‌اند. با توجه به قیمت این افراد در بازار کشورهای صنعتی، ارزش مهاجرین ایران معادل 400 میلیارد دلار می‌شود. ثروت ایرانیان مقیم خارج را بین 400 تا 600 میلیارد دلار تخمین می‌زنند.
د ـ فرار سرمایه9
با ارزش دلار در سال جاری، در چهل سال گذشته 3800 میلیارد دلار فرار سرمایه داشته‌ایم، یعنی معادل 190 سال صادرات نفت سال 1381.
هـ ـ قاچاق کالا و پول‌شویی10
سالانه 2/11 میلیارد دلار کالای قاچاق (ماخذ سال 79 و 80) وارد ایران می‌شود که 8/1 میلیارد دلار آن مواد مخدر است. 62 اسکله غیرقانونی در جنوب وجود دارد. مکانیسم ورود و پولشویی این مبلغ پول به این شکل است که کالاهای مصرفی در شیخ‌نشین‌ها تحویل قاچاقچیان و سپس، وارد ایران می‌شود و در داخل به فروش می‌رسد، معادل ریالی آن وارد برخی از صندوق‌های قرض‌الحسنه می‌شود، سپس به سیستم بانکی وارد می‌شود و مجدداً از طریق صرافی‌ها و گشایش اعتبارهای صوری به دلار تبدیل شده و از کشور خارج می‌شود. یک صندوق قرض‌الحسنه با سه سال عمر، مجموع دارایی‌هایش دو برابر و نیم مجموع دارایی‌های بانک صادرات با بیش از 50 سال عمر است.
واردات قاچاق در سال 1368، 500 میلیون دلار بوده ‌است که حالا 22 برابر شده است.
ـ 1870 صندوق قرض‌الحسنه اصلی وجود دارد که بعضی از آنها 200 شعبه دارند. از این تعداد 1100 صندوق قرض‌الحسنه با سازمان اقتصادی اسلامی در ارتباط هستند.11 طبق برآورد کارشناسان یونسکو در دو سال گذشته از مناطق باستانی جیرفت 100 هزار قطعه عتیقه، توسط قاچاقچیان از ایران خارج شده است که در حراجی‌های اروپا و آمریکا به فروش می‌رسند. قیمت هر قطعه به طور متوسط 60 هزار یورو تخمین زده شده است. یعنی مبلغی حدود 6 میلیارد یورو فقط قاچاق اقلام آثار باستانی تمدن جیرفت است که قدمت آن بیش از تمدن بین‌النهرین پیش‌بینی می‌شود. حجم ارائه این عتیقه‌جات به حدی بوده است که قیمت عتیقه‌جات را در بازارهای اروپایی و آمریکایی را شکسته است.12
ـ مقامات بانک مرکزی اعلام کردند که صندوق‌های قرض‌الحسنه که قرعه‌کشی و افتتاح حساب جاری دارند و دسته چک به مردم می‌دهند و فعالیت‌های پولی و بانکی در قالب مشارکت و مضاربه انجام می‌دهند، مورد تایید بانک مرکزی نیستند. بسیاری از این صندوق‌ها با سرمایه اولیه (حداکثر) معادل 130 هزار تومان تاسیس شده‌اند و با جمع‌آوری سپرده‌های مردمی به سوء استفاده‌های شخصی مبادرت می‌کنند. در قرعه‌کشی‌های صوری جوایزی به اعضاء خانواده مدیران خود می‌دهند و وام‌های میلیاردی به وابستگان مدیران و شرکت صوری وابسته داده و صدها خلاف دیگر مرتکب می‌شوند. سود دریافتی این صندوق‌23 تا 25 درصد و در مواردی تا 33 درصد هم می‌رسد.13
نتایج
1- واردات کالاهای کشاورزی حدود 4 میلیارد دلار و ضایعات محصولات کشاورزی به دلیل کهنگی تکنولوژی و عدم سرمایه‌گذاری 5 میلیارد دلار می‌باشد.14
2- شاخص بهره‌وری سرمایه در ایران در سال 1355، حدود 257 واحد و در سال 80 به 46 واحد رسیده است. یعنی به 18/0 سال 55 کاهش یافته است.15
3- سه میلیون نفر بیکار رسمی، 5 میلیون نفر بیکار پنهان داریم که حاصل کار آنها برای جامعه صفر است. یعنی 16 میلیارد نفر ـ ساعت یا 45 درصد نیروی کار ملی تلف می‌شود.16
در پایان برنامه سوم بیکاران فارغ‌التحصیل دانشگاهی به 86/1 میلیون نفر خواهند رسید.17
4- طبق یک تحقیق دانشگاهی که با همکاری UNODC انجام شده، حدود 5/7 میلیون نفر، مواد افیونی و داروهای وابسته مصرف می‌کنند. حدود نصف این افراد را می‌توان معتاد دائمی به حساب آورد.18
5- 30 درصد جوانان 11 تا 16 سال یعنی 2 میلیون نفر ترک تحصیل دارند.19
6- 40 درصد جوانان ما جداً دچار آسیب روحی هستند.²⁰ 12 میلیون بیمار روانی داریم.21
7- 21 درصد کسانی که در بیمارستان بستری می‌شوند، برای تامین هزینه بیمارستان مجبور به فروش تمام دارایی خود می‌شوند. این عدد برای عشایر 50 درصد افراد است.22
8- در سال گذشته، 7 میلیون و 12 هزار جرم در سطح کشور اتفاق افتاده‌است.23 از هر سه ایرانی، دو نفر رشوه می‌دهند.24
9- هر 6 روز، یک زن در تهران مورد تجاوز قرار می‌گیرد و کشته می‌شود. هر روز، 45 دختر ایرانی از خانه‌هایشان فرار می‌کنند و بنا به گزارش پلیس تهران، روزانه 90 کودک فراری می‌شوند.25 برآورده می‌شود که بین 300 هزار تا 600 هزار زن، تن‌فروشی می‌کنند و آمار مراکز فحشاء در سطح تهران 8 هزار باند است. بسیاری از دانش‌آموزان دبیرستانی این معضل اجتماعی را می‌پذیرند.26 بر طبق یک تحقیق دانشگاهی، همسران بیش از 5/10 درصد زنان تن‌فروش، کارمند دولت هستند. 8/21 درصد این زنان از طریق پدر، مادر و همسر خود به دنیای روسپیگری وارد شده‌اند. 7/43 درصد آنها در کمتر از 13 سالگی و 80 درصد آنها قبل از 17 سالگی به "خانه بخت" رفته‌اند.27
10- خط فقر، برای هر خانواده 250 هزار تومان است.28
مقایسه شاخص‌های نابرابری در ایران و چند کشور در سال 1380 ²⁹
آرزوها
1- بر طبق پیشنهاد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، برای رشد 8 درصدی اقتصاد در برنامه چهارم توسعه، بیش از 425 میلیارد دلار منابع مالی برنامه از خارج باید تامین شود. که از این مبلغ 9/398 میلیارد دلار به شکل فاینانس و بیع متقابل، 3/16 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری غیرمستقیم خارجی و 7/10 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی خواهد بود.31 هر چند قبلاً آقای مظاهری وزیر اقتصاد و دارایی، این رقم را سالیانه بین 12 تا 20 میلیارد دلار برآورد کرده بود،32 ظاهراً برآورد سازمان مدیریت و برنامه ریزی، باید ملاک قرار گیرد. با این حساب سالانه 850 میلیارد دلار از منابع خارجی به اشکال مختلف باید جذب اقتصاد ایران شود.
شرایط ایران برای سرمایه‌گذاری خارجی از نظر موسسات
مشخصات درجه کنونی نمره کنونی ×× ارزیابی کلی 68 خطر ایمنی
خطر ثبات سیاسی
خطر کارآمدی دولت
خطر حقوقی و نظارتی
خطر اقتصاد کلان
خطر تجارت و بازپرداخت‌های خارجی
(× موسساتی در کشورهای صنعتی وجود دارند که شرایط کشورهای جنوب را برای سرمایه‌گذاران غربی، ارزیابی می‌کنند. و ریسک سرمایه‌گذاری آنها را پیش‌بینی می‌نمایند.
عدد 100 به مفهوم بیشترین میزان خطر است.
چند سوال
1- آیا با شرایط فعلی اصلاحات، وضع حقوق بشر، تهدیدات خارجی، احتمال جذب سالیانه 85 میلیارد دلار از منابع خارجی برای رشد 8 درصد اقتصادی وجود دارد؟ و ایران پس از 20 سال به یک کشور پیشرفته تبدیل خواهد شد؟ و آیا شرایط عملکردی ما بهتر از 25 سال گذشته با 500 میلیارد دلار درآمد ارزی خواهد بود؟
2- آیا با این تصویر کلی از وضع اقتصادی و نتایج آن، جنگجویان کسب قدرت به دنبال چه چیزی هستند؟ چه مملکتی را با چه شرایطی می‌خواهند اداره کنند؟ و دیگران را حذف کنند؟!
3- آیا دشمنان و مخالفان اصلاحات که مسبب عدم مشارکت فعال نخبگان، کارآفرینان و ایرانیان مقیم خارج... در روند توسعه ایران هستند و هر روز تشنجی جدید می‌آفرینند. فقط مشکل معرفتی دارند؟ یا بخشی از آنها برای حفظ منافع طبقاتی خود از پوشش مذهب استفاده می‌کنند؟
4- آیا با این شرایط، اگر کسانی واقعاً دل برای اسلام و ایران می‌سوزانند، بهتر نیست که سعی کنند حقوق همه ایرانیان را به رسمیت بشناسند؟ و مشارکت همه اصلاح‌طلبان و منتقدان قانونی را پذیرا باشند؟ و همه با هم برای ساختن ایران اقدام نمایند؟