شکست استراتژی آمریکا در افغانستان

حسن‌هانی‌زاده / کارشناس مسائل خاورمیانه
مرگ ناگهانی ریچارد هالبروک فرستاده ویژه آمریکا به افغانستان و پاکستان و سخنرانی ناامیدانه باراک اوباما درباره افغانستان از شکست استراتژی آمریکا در این کشور حکایت دارد. هالبروک 69 ساله اخیرا دچار پارگی شریان‌های آئورت قلبی شد و در یکی از بیمارستان‌های واشنگتن مُرد. مرگ‌ هالبروک در شرایطی که آمریکا برای برون‌رفت از باتلاق افغانستان به چنین شخصیتی نیاز شدیدی داشت می‌تواند دورنمای حضور نیروهای ناتو و آمریکا در افغانستان را در‌ هاله‌ای از ابهام قرار دهد. ریچارد ‌هالبروک که نزدیک به 50 سال در وزارت خارجه آمریکا فعالیت داشت یکی از موفق‌ترین سیاستمداران این کشور بود. تحلیلگران آمریکایی ریچارد‌ هالبروک را بلدوزر سیاست خارجی آمریکا می‌دانستند و مرگ او می‌تواند خلأ زیادی در سیاست‌های خارجی هیلاری کلینتون وزیرخارجه کم‌تجربه آمریکا ایجاد کند. هالبروک در چارچوب یک سلسله رفت و آمدهای سیاسی در بالکان توانست در سال 1995 میلادی از رهگذر تدوین موافقتنامه دیتون به جنگ ویرانگر بوسنی پایان دهد. به همین دلیل ماموریت جدید وی در افغانستان کمک به خروج آبرومندانه نیروهای آمریکا و ناتو از این کشور بود. آمریکا که پس از حادثه 11 سپتامبر 2001 در یک اقدام احساسی و غیرمنطقی افغانستان را اشغال کرد با یک بن‌بست سیاسی، امنیتی و نظامی در این کشور مواجه شد.
 ظاهرا استراتژی اولیه آمریکا در حمله به افغانستان، سرکوب القاعده و طالبان بود اما رخدادهای بعدی بیهوده بودن این استراتژی را ثابت کرد. القاعده نه‌تنها سرکوب نشد بلکه حوزه فعالیت خود را در گستره کشورهای همجوار افغانستان توسعه داد و با همکاری مجموعه طالبان ضربات سنگینی به نیروهای آمریکا و ناتو وارد ساخت. در عراق نیز القاعده دامنه نفوذ خود را گسترش داد و در طول 8سالی که از سرنگونی رژیم دیکتاتور سابق عراق می‌گذرد پایگاه گسترده‌ای در این کشور ایجاد کرد. اشغال عجولانه افغانستان از سوی جورج بوش رئیس‌جمهوری سابق آمریکا فضای منطقه را به سود عناصر تروریست تغییر داد و کشورهای همسایه افغانستان را درگیر این نا امنی‌های تحمیلی کرد. در طول 9 سال گذشته و به‌طور مشخص پس از اشغال افغانستان، آمریکا برخلاف شعارهای مبارزه با تروریسم خود در سازماندهی تروریست‌ها نقش مستقیمی داشت. استفاده ابزاری از تروریست‌ها برای آزار برخی کشورهای همسایه افغانستان بخشی از تاکتیک آمریکا برای تحت فشار قرار دادن کشورهای همجوار افغانستان تلقی می‌شود. آمریکا و ناتو در این مدت با آموزش تروریست‌های بومی در پاکستان و افغانستان ناامنی‌ها را در سطح وسیعی از منطقه توسعه دادند. از سوی دیگر نیروهای طالبان نیز با استفاده از شرایط موجود، خود را برای یک جنگ پارتیزانی طولانی‌مدت و فراگیر با نیروهای آمریکا و ناتو آماده کردند.
به دلیل شرایط جغرافیایی و کوهستانی بودن افغانستان، نیروهای ناتو در طول 9 سال گذشته متحمل تلفات جانی و خسارات مالی سنگینی شدند. باراک اوباما در سخنرانی اخیر خود دولت حامد کرزی را به فساد مالی و ضعف در برابر تروریست‌ها متهم کرد در حالی که آمریکا در درجه اول عامل همه ناامنی‌های افغانستان است. دولت حامد کرزی بارها اعلام کرده بود که قادر به برقراری امنیت در سراسر افغانستان است مشروط بر اینکه نیروهای آمریکایی در سیاستگذاری امنیتی دولت افغانستان دخالت نکنند. در پاکستان نیز به دلیل دخالت‌های آمریکا در مسائل امنیتی و نظامی، دولت پاکستان نتوانسته بر مبنای سیاست‌های بومی خود با پدیده تروریسم به‌طور جدی برخورد کند. لذا مرگ‌ هالبروک و سخنان بی‌محتوای باراک اوباما رئیس‌جمهوری آمریکا درباره افغانستان دورنمای ناامید‌کننده‌ای از وضعیت امنیتی افغانستان ترسیم می‌کند. بسیاری از تحلیلگران، غربی علت شکست استراتژی امنیتی و نظامی آمریکا در افغانستان و پاکستان را ناشی از تکروی آمریکا در سیاست‌های منطقه‌ای خود می‌دانند. به اعتقاد این تحلیلگران آمریکا بدون بهره‌گیری از همکاری جمعی کشورهای منطقه نه‌تنها نخواهد توانست امنیت را در افغانستان و پاکستان برقرار کند بلکه ضریب شکنندگی نیروهای ناتو را افزایش خواهد داد.
یکی از دلایل شکست نیروهای آمریکا و ناتو در افغانستان تلاش آمریکا برای اجرای نسخه طرح صلح دیتون در افغانستان است. آمریکا بدون توجه به بافت قبیله‌ای و اجتماعی افغانستان تلاش داشت تا طرح صلح بالکان موسوم به دیتون را در افغانستان عملیاتی کند در حالی که میان افغانستان و بوسنی تفاوت‌های زیادی وجود دارد. افغانستان به دلیل شرایط قبیله‌ای و بافت اجتماعی و دینی و مذهبی خود نمی‌تواند رگه‌های ارتباطات قبیله‌ای و دینی قبایل خود را با کشورهای همجوار قطع کند. این در حالی است که نیروهای آمریکا با بهره‌گیری از ابزار خشونت‌آمیز تلاش داشتند این رگه‌های ارتباطی را قطع کنند. در چنین فرآیندی استراتژی آمریکا برای مبارزه با تروریسم و برقراری امنیت در افغانستان و پاکستان به‌تدریج با مقاومت‌هایی در درون این 2 کشور مواجه شد. این مقاومت‌ها موجب شده امروز نیروهای ناتو برای خروج از بن‌بست امنیتی افغانستان و پاکستان با بحران جدید‌تری مواجه شوند. باراک اوباما مسؤولیت این بحران را متوجه دولت افغانستان می‌داند در حالی که آمریکا ثابت کرده هیچ راهبردی برای افغانستان و منطقه ندارد. اکنون شرایط نیروهای آمریکا و ناتو در افغانستان، پاکستان و عراق بسیار پیچیده‌تر از گذشته شده و این نیروها در آینده با مشکلات جدی‌تری در منطقه مواجه خواهند شد.
لذا برای خروج آبرومندانه نیروهای آمریکا از بن‌بست فعلی تنها 2 راه وجود دارد در غیر این صورت این نیروها دچار آسیب‌های فیزیکی بیشتری خواهند شد. راه اول خروج بی‌قید و شرط این نیروها از منطقه و سپردن امنیت افغانستان و عراق به نیروهای بومی این 2 کشوراست . در این صورت آسیب کمتری به نیروهای آمریکا وارد خواهد شد و هر 2دولت عراق و افغانستان نیز به‌طور قطع کمک‌های لازم را به خروج نیروهای آمریکا از این 2 کشور خواهند کرد. راه دوم این است که ناتو و آمریکا کشورهای همجوار افغانستان و عراق را برای کمک به برقراری امنیت پایدار در این 2 کشور مشارکت دهند. در چنین وضعیتی امنیت منطقه به‌صورت جمعی و با سازوکارهای بومی و با استفاده از امکانات محلی و سیاست‌های منطقه‌ای، تامین خواهد شد و کشورهای منطقه نیز در این زمینه نقش مهمی ایفا خواهند کرد. بنابراین اکنون آمریکا و ناتو در افغانستان در شرایط کاملا ضعیفی قرار دارند و این ضعف موجب خواهد شد نیروهای القاعده و طالبان نفوذ بیشتری پیدا کنند. رفتارهای خشونت‌آمیز نیروهای آمریکا در افغانستان، پاکستان و عراق، نفرت ملت‌ها را نسبت به آمریکا تشدید خواهد کرد. به‌طور طبیعی عناصر تروریستی از فضای روانی ناشی از گسترش نفرت عمومی این ملت‌ها به سود خود بهره‌برداری خواهند کرد و این امر به گسترش موج تروریسم در منطقه کمک خواهد کرد.