دیپلماسی برکناری

محمود خوشرو
قوانین و رعایت آداب دیپلماتیک در روابط بین کشورها بسیار ظریف، مستحکم و عمل دقیق به آن بین همه کشورها پذیرفته شده است و از اصول اولیه آن به شمار می‌رود. اگر هیاتی دیپلماتیک حتی چند دقیقه دیرتر از موعد مقرر توسط میزبان پذیرفته شود، سایه دلخوری و گلایه و بعضا اعتراض تا آخر مذاکرات بر جو جلسات سنگینی و نتایج آن را تحت تأثیر منفی خود قرار خواهد داد. در چنین فضای حساس و قانونمندی آقای متکی هنگامی ‌که از طرف جمهوری اسلامی ‌ایران میهمان یک کشور خارجی بود، عزل می‌شود. وقوع حوادث و اتفاقات عجیب در صحنه‌های بین المللی برای فرستادگان دولت‌ها در گذشته‌های دور و نزدیک کم نبوده است. حوادث و وقایعی که منشاء آنها عمدتا از جانب رقبا در خارج از کشور بر فرستادگان دولت‌ها تحمیل می‌شده است. اما با توجه به ماهیت این حوادث، نتیجه آنها در راستای حفظ و افزایش اعتبار و شئونات مأموران و اهمیت و حساسیت مأموریت‌های دیپلماتیک بوده است که از قضا در برخی از موارد برای مأموران بسیار مخاطره‌آمیز بوده است. این وقایع که به تعداد اندکی از آنها، به شرح ذیل اشاره می‌شود، در دراز مدت موجب ارتقای اعتبار وعزت دولت‌ها می‌شده است .در جنگ‌ها و تنش‌های میان ایران و عثمانی، سلطان سلیم در19 مارس 1514 میلادی (20-919 ق ) با سپاهی گران عازم ایران شد. در طول راه نامه‌های تهدید آمیزی به زبان فارسی به طرق مختلف برای شاه اسماعیل ارسال داشت.
شاه اسماعیل در جواب نامه‌های زننده و دشنام آمیز سلطان سلیم، نامه‌ای ملایم و شاهانه و آراسته به ادب و احترام نگاشت و ضمن آن با کمال ذوق و زیرکی به سلطان تندخوی ترک نیش‌هایی زد که تحمل آنها با طبع سرکش و بی‌حوصله و آتشین وی سازگار نبود. شاه اسماعیل نامه مزبور را به وسیله سفیرخود به نام شاه قلی آقا نزد سلطان عثمانی فرستاد ولی سلطان سلیم بر خلاف کلیه آداب و رسوم دستور داد سفیر ایران را گردن زدند. در این حادثه سفیر ایران با آگاهی از حساسیت مأموریت خود، از انجام وظیفه هراسی به خود راه نداد و جان خود را برای اهداف کشورش از دست داد. شاه محمد در سال 1582 میلادی (989 ق) ابراهیم خان ترکمان حاکم قم را برای عقد قرارداد صلح به همراه سنان پاشا سردار عثمانی به استانبول فرستاد. سلطان مراد، سفیر ایران را با احترام و مهربانی بسیار پذیرفت ولی هنگامی ‌که مذاکرات صلح بین دو کشور به نتیجه نرسید و آتش جنگ بار دیگر شعله ور شد، سفیر ایران را به زندان افکند و همراهان او را هم که در حدود 360 تن از جوانان قزلباش بودند، مانند بردگان و اسیران در کشتی‌های دولتی به پارو زدن گماشت. در این واقعه فرستاده ایران و همراهان به خاطر وفاداری به مأموریت محوله و کشور خود زندان و تحقیر را تحمل کردند اما مورد توجه و احترام و توجه بیشتر دولت و مردم خود قرار گرفتند.در تاریخ اسلام نیز سفرا و فرستادگانی از جانب پیامبر اسلام محمد بن عبدالله (ص) و ائمه معصومین علیهم السلام به اقصی نقاط جهان اعزام شده اند که هر یک بعضا با اسارت و شکنجه و شهادت نام خود را جاودانه کرده و رسم وفاداری و رشادت و شجاعت را به همگان آموخته‌اند.
در دوران انقلاب نیز هیات‌های دیپلماتیک در سطوح مختلف همواره مورد تهاجم تبلیغاتی و رسانه‌ای و حتی فیزیکی قرارگرفته‌اند که مشخصا می‌توان به شهادت کارکنان سرکنسولگری ایران در مزار شریف توسط طالبان و اسارت کاردارمان و همراهان، توسط رژیم صهیونیستی اشاره کرد. در صحنه‌های مختلف سیاست خارجی، به دلیل وجود مخاطرات و حوادث و رودیداد‌های غیرمترقبه، که به طور اختصار به مواردی از آن اشاره شد، و همچنین اهمیت چهره بیرونی دولت‌ها نزد مجامع بین المللی و دیگر دولت‌ها، وزارت امور خارجه و وزرای خارجه همواره از اهمیت و ارشدیت ویژه‌ای نزد دولت فرستنده و پذیرنده، برخوردار بوده‌اند. اولین وزارتخانه‌ای که در ایران به صورت مدرن و دارای تشکیلات نسبتا منظم و مرتب، در نزدیک به دو قرن پیش تأسیس شده، وزارت خارجه بوده است و معمولا وزرای امور خارجه از میان رجال سرشناس و مشهور انتخاب و با ثبات ترین وزرا محسوب می‌شدند. در دوره اول و دوم سلطنت قاجار، تا برقراری مشروطه جمعا یازده وزیر خارجه به مدت حدود نود سال پست وزارت خارجه را به عهده داشته‌اند. حتی در دوران مشروطه که دولت‌های مستعجل فراوانی بر سر کار آمدند و عمر برخی از آنان گاهی به یک ماه نمی‌رسید، تنها وزیری که در چندین کابینه پیاپی ابقا می‌شد، وزیر امورخارجه بود. پس از انقلاب اسلامی ‌نیز در مدت سی و دو سال گذشته دو وزیر خارجه به مدت 24 سال سکان وزارت خارجه را به عهده داشتند. وزاری امور خارجه به ویژه دوران وزارت آقای دکتر ولایتی، همواره مورد حمایت حضرت امام (ره ) و رهبری معظم انقلاب بوده‌اند و وزارت ایشان شانزده سال تداوم یافت. وزارت آقای دکتر خرازی نیز دو دوره چهار ساله تداوم یافت.
مقام معظم رهبری بارها در دیدار سفرا و رؤسای نمایندگی‌های خارج از کشور به اهمیت وزارت خارجه اشاره فرموده‌اند و از آن به یک روی سکه نظام تعبیر کرده‌اند و رعایت عزت و حکمت و مصلحت نظام را بر دوش وزیر خارجه و همکاران وی قرار داده‌اند و طبیعی است که بایستی کارگزاران نظام در خط مقدم جبهه دیپلماسی مورد حمایت همه جانبه ارکان نظام به‌ویژه دولت به عنوان متولی اصلی، قرار گیرند تا بتوانند با اعتماد به نفس کامل از همه ظرفیت‌ها و توان خود در شرایط همواره سخت و پیچیده، استفاده کرده و برای کشور امنیت به ارمغان بیاورند.تجربه و خاطرات نگارنده از عزل و نصب‌ها در کشور و به ویژه وزارت خارجه همواره حکایت از رعایت شأن وحرمت افراد داشته است. در وزارت خارجه اگر قرار بر تغییراتی بود همواره قائم مقام وزیر و یا شخص وزیر و یا رئیس دفتر وی به نحو شایسته و مقتضی مراتب را به اطلاع طرفین می‌رساند و ضمن تشریح دلائل لزوم تغییرات، همزمان پیشنهاد سمت جدید برای حفظ حرمت و احترام آنها، به ایشان ابلاغ می‌شد و در مراسم تودیع و معارفه نیز اعلام عمومی ‌می‌شد. نحوه مدیریت نیروی انسانی آقای متکی و همکاران مربوطه در مدت وزارت، چندان رضایت بخش نبوده است و پرداختن به جزئیات آن در وضعیت پیش آمده برای ایشان دور از انصاف و البته دیگر بی‌ثمر است. در پایان برای آقای دکتر صالحی آرزوی موفقت داریم و امید است با توجه به سوابق درخشان علمی ‌و شهرت بین المللی با استفاده از امکانات موجود، فرصت‌های جدیدی برای نظام مقدس جمهوری اسلامی ‌ایران فراهم آورند.