وضعیت تغذیه در زندان‌ها ایران

پدرام الوندى
جمعى از اصلاح طلبان سال هاى اخیر فارغ از فعالیت هاى متداول خود در حوزه کلان، این بار گردهم آمده بودند تا به بحث و بررسى پیرامون شرایط زیست زندانیان بپردازند. نشست صبح پنجشنبه انجمن دفاع از حقوق زندانیان، که نخستین نشست از این دست بود، در آمفى تئاتر دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکى تهران به بررسى وضعیت تغذیه زندانیان اختصاص داشت.کامبیز نوروزى حقوقدان در سخنانى وجود حدود هزار و ??? عنوان مجرمانه در قوانین ایران را شاهدى بر فاصله ایران از شعارهاى جرم زدایى از قوانین دانست و افزود: «با این وجود کمتر طرح و لایحه اى را مى بینید که به مجلس برود و در آن جرم جدیدى تعریف نشده باشد. نبود سیاست کیفرى و تبیین دقیق از رژیم کیفرى موجب پیش بینى انواع و اقسام مجازات ها در قوانین بدون تبیین میزان تاثیر آن بر جامعه و مجرمان مى شود. بر اساس آمار پرونده هاى مختومه در دادگسترى ایران در محاکم مختلف در پانزده سال اخیر حدود ?/? درصد آمار ارتکاب به جرائم افزایش یافته است این در حالیست که نرخ رشد جمعیت در ایران به طور میانگین حدود ? درصد است. اکثر این جرائم هم جرائمى است که مجازات زندان دارد.»نوروزى در بحث حقوق زندانیان گفت: «زندانى در حالى که زندانى است یک انسان است و دولت موظف است حقوق او را کاملاً رعایت کند. کسى که به مجازات زندان محکوم مى شود حق آزادى اش براى مدتى از او سلب مى شود اما سایر حقوق اساسى وى به اعتبار خود باقى است.» نوروزى مواردى نظیر حق برخوردارى از بهداشت مناسب، مسکن مناسب، حق دسترسى آزاد به اطلاعات و رسانه ها و حتى حق برخوردارى از حریم خصوصى را از جمله حقوق اولیه زندانى برشمرد. وى در فراز پایانى سخنانش راهکارهاى اصلى براى رعایت و شناسایى حقوق زندانیان را بازبینى مبانى نظرى مجازات در مورد زندان ها، برنامه ریزى متناسب و متقابل میان سیاست هاى کیفرى و نقش محیط زندان بر آن و در نهایت اهتمام براى جرم زدایى از قوانین در کنار کاهش امکان و مدت مجازات زندان برشمرد.
مشکلات انجمن
در ادامه مراسم عمادالدین باقى رئیس انجمن دفاع از حقوق زندانیان گزارش کوتاهى از عملکرد انجمن و موانع و مشکلات بر سر راه آن ارائه داد: «بخش دیگرى از مشکلات ما که خیلى ساده به نظر مى رسد تدارک مکانى براى همین نشست کوچک و محدود بود که در طول چند ماه گذشته انرژى زیادى را به خود اختصاص داد.» باقى با بیان اینکه پیش از این، با یک کانون فرهنگى _ مذهبى، دو دانشکده و باشگاه دانشجویان دانشگاه تهران مذاکراتى صورت گرفته اما هر کدام در مرحله میانى و پایانى به دلایل مختلف ملغى شده است، همکارى با انجمن اسلامى دانشکده علوم پزشکى را «پنجمین سناریو» توصیف کرد و از میزبانى این انجمن تشکر کرد. باقى با انتقاد از تبعیض میان نهاد هاى حقوق بشرى داخلى و خارجى براى نظارت بر زندان ها افزود: «اگر با منطق سیاست نگاه کنیم آیا گمان مى کنید آنها مدافع و نهاد هاى مدنى داخلى دشمن نظام جمهورى اسلامى هستند؟ اگر با منطق ایدئولوژیک نظر کنیم آیا آنها به لحاظ عقیدتى و اخلاقى از کسانى که در داخل کشور هستند، به شما نزدیک ترند؟ اگر با منطق ناسیونالیستى نگاه کنیم آیا آنها ایرانى تر از کسانى هستند که در این سرزمین دل مى سوزانند؟... اگر با منطق منافع ملى هم نگاه کنیم آیا نمایندگان و فرستادگان دولت ها یا سازمان هاى حقوق بشرى نسبت به داخلى ها در مورد منافع ملى دغدغه بیشترى دارند؟»باقى در ادامه تصریح کرد براى ما زندانى صرفنظر از اینکه کیست و به چه دلیل زندانى است مشمول دفاع این انجمن است و این ربطى به سیاسى بودن یا نبودن زندانى نخواهد داشت. وى افزود: «روش ما نه افشاگرانه است نه جنگ و ستیز و نه روش توجیه، روش ما روش واقع نمایى، نقد و چاره اندیشى است و چیزى جز استیفاى حقوق زندانیان را طلب نمى کنیم.»
تجربیات شخصى زندانیان
بخش بعدى نشست به بیان تجربیات شخصى چهار تن از کسانى که هر کدام به نوعى طعم زندان را چشیده بودند اختصاص داشت. افسانه نوروزى، یوسفى اشکورى، علیرضا جبارى و یک زندانى مالى به نام فلاح هر چهار شهروند فارغ از جایگاه اجتماعى و سیاسى شان به بیان وضعیت کیفى و کمى تغذیه زندان ها و بند هایى که در آن مدتى را سپرى کرده بودند پرداختند.اولین میهمانى که آغاز به سخن کرد، افسانه نوروزى بود که تنها ?? روز پیش پس از هشت سال سپرى شدن پرونده پر سروصدایش از زندان آزاد شده بود. سخن گفتن به شیوه متداول این نوع نشست ها آشکارا برایش دشوار بود. از این رو مجرى مراسم اواز طریق پرسش و پاسخ ، نقطه نظرات او را درباره تغذیه زندانیان دریافت کرد.سخنران بعدى یوسفى اشکورى بود. اشکورى در ابتدا گفت که تشکیل نهادى مشابه انجمن دفاع از حقوق زندانیان در زندان به ذهن او هم خطور کرده بود و وى تصمیم داشته است پس از خروج از زندان فعالیت مشابهى را ساماندهى کند.اشکورى در ادامه افزود: «زندانى سیاسى موسمى است. ما مى توانیم آرزو کنیم زندانى سیاسى نداشته باشیم اما نمى توان آرزو کرد زندان نباشد. ارسطو مى گفت حکومت شر مطلق است اما اجتناب ناپذیر است. من باید عرض کنم زندان شر است اما شر اجتناب ناپذیر است.» اشکورى همچنین با تصریح بر اینکه زندان در جامعه ما حتى براى خواص هم پدیده ناشناخته اى است مگر آنها که تجربه شخصى دارند گفت: «اگر ما تغییرات را به طور اساسى، تدریجى و بنیادى مورد توجه قرار دهیم تردید ندارم اینها ثمرات خود را آشکار خواهد کرد.»یوسفى یکى از مسائل مهم در زندان را بحث تغذیه دانسته و گفت: در این مورد زندان به زندان و حتى بند به بند تفاوت وجود دارد و نمى توان حکم کلى صادر کرد. وى وضعیت زیست خود در بند ویژه روحانیت را در مقایسه با سایر بندهاى اوین مناسب ارزیابى کرد. پس از اشکورى علیرضا جبارى نویسنده اى که او نیز به تازگى از زندان رجایى شهر آزاده شده است مشاهدات خود را مطرح کرد.
گزارش انجمن
در بخش بعدى گزارش انجمن دفاع از حقوق زندانیان پیرامون وضعیت تغذیه در زندان هاى کشور توسط مهدى غنى ارائه شد.نویسندگان گزارش مبناى بررسى خود را بند سه آیین نامه و مقررات سازمان زندان ها قرار داده اند. در این بخش از قانون با جزئیات کامل به تعیین چگونگى غذاى زندانیان پرداخته شده است. براى نمونه ذیل ماده ?? آورده شده «حداقل برنامه غذایى عبارت است از: نان و پنیر و چاى براى صبحانه، ناهار یا شام سبزیجات تازه یا خشک، برنج، سیب زمینى، پیاز، حبوبات، انواع لبنیات، تخم مرغ و میوه فصل. در هر هفته حداقل سه بار به زندانیان ناهار یا شام با گوشت داده مى شود.»غنى در ادامه با بیان این که «اما اگر نقصى مشاهده مى شود مربوط به حوزه اجرا و عمل است» چند نکته را متذکر شد. وى در ابتدا تصریح کرد که در زندان هاى کشور در این زمینه شرایط یکسانى وجود ندارد و نمى توان با یک مشاهده حکم کلى صادر کرد. همچنین وى تصریح کرد: «نکته دوم این که بد بودن غذاى زندان به عوامل مختلفى مربوط مى شود و صرفاً نمى توان آن را به یک عامل از جمله مسئول مستقیم آن نسبت داد. وى همچنین اظهار داشت با توجه به سوء تغذیه عمومى که جامعه دچار آن است «توقع شرایط مطلوب در حد عالى مثل کشورهاى توسعه یافته براى زندانیان چه بسا دور از واقع بینى باشد.»انجمن دفاع در بخش دیگر گزارش با مطالعه موردى به بررسى چند نمونه از زندان هاى کشور پرداخته است.در این گزارش براى نمونه در مورد زندان رجایى شهر آمده است: «برخى زندانیان اخیراً از کمبود غذا در این زندان شکایت دارند. به گفته آنان مقدار غذا آنقدر کم است که کسى سیر نمى شود. حتى نان نیز به مقدار کافى داده نمى شود تا به وسیله آن افراد خود را سیر کنند. کمبود غذا در حدى است که برخى زندانیان که امکان مالى دارند مواد غذایى از فروشگاه تهیه مى کنند و المنت هایى نیز با قیمت گزاف مى خرند تا با این وسیله برقى بتوانند براى خود غذایى درست کنند و جبران کمبود غذاى زندان بشود اما این کار که با زحمت انجام مى شود چندان طولى نمى کشد، در بازرسى از زندان مامورین این المنت ها را مصادره مى کنند و زندانى اگر امکان مالى داشته باشد بار دیگر بایستى این چرخه را تکرار کند.»در بخش دیگرى از گزارش انجمن پیرامون وضعیت زندان به نقل از یکى از زندانیان آمده است: «در زندان همدان سیگار و مواد مخدر ممنوع بود و کاملاً کنترل مى شد. در عوض به جاى سیگار به زندانیان میوه مى دادند. هفته اى دو یا سه بار میوه مى دادند. از این جهت براى کسانى که سیگارى نبودند میوه بسیار خوب بود، ولى سیگارى ها ناراضى بودند و نمى توانستند تحمل کنند آنها دست به هر کارى مى زدند که کمبود سیگار را جبران کنند. سیگار قاچاق محسوب مى شد و بر فرض ورود به زندان هر نخ بیش از هزار تومان خرید و فروش مى شد.»انجمن دفاع در بخش پایانى خود گزارش داده است برخلاف آیین نامه سازمان زندان ها در اغلب زندان ها میوه و غذاى مخصوص بهدارى از برنامه غذایى حذف شده است. همچنین تنوع غذایى فروشگاه هاى زندان ها نیز پایین بوده و براى تامین مواد غذایى مورد نیاز زندانیان کفایت نمى کند. در ادامه گزارش تصریح شده است در طبخ غذا با توجه به به کارگیرى زندانیان در آشپزخانه و اجبارى بودن این فعالیت و نبودن نظارت کافى دقت لازم صورت نمى گیرد.در کنار این نحوه توزیع غذا نیز در افت کیفیت و یکسان نبودن میزان مواد غذایى ارائه شده به هر زندانى موثر است.گزارش انجمن در پایان هفت نکته را به عنوان برآیند نهایى گزارش خود مطرح کرده است:
?- عدم استفاده از سبزى تازه، پیاز و میوه فصل، در حالى که این اقلام ویتامین و املاح لازم براى بدن را تامین مى کند. ضمن اینکه از بسیارى بیمارى ها آنها را مصون مى سازد.
?- در خرید مواد اولیه به کیفیت بهاى لازم داده نمى شود در حالى که بودجه هزینه مى شود ولى در جاى خود مصرف نمى شود. تهیه مواد کم کیفیت صرفه جویى نیست بلکه با دور ریختن آن مثل نان یا برنج اسراف صورت مى گیرد.
?- نگهدارى مواد اولیه شرایط مناسبى ندارد.
?- نحوه پخت: در صورتى که همین مواد مصرفى فعلى را با مسئولیت و مهارت بیشترى در پخت غذا همراه کنیم، مى توانیم غذاى بسیار مناسب ترى ارائه دهیم.
?- به نظر مى آید چنانچه از موادى ارزان تر ولى با کیفیت غذایى بالاتر مثل سویا، ماهى، استخوان و قلم و غیره استفاده شود کیفیت غذا بالا رود.
?- در صورتى که مسئولین زندان شرایط لازم را فراهم نمایند مى توان با آگاهى دادن به مردم بخشى از نذورات و هزینه هاى تشریفاتى را براى تغذیه زندانیان به صورت موردى مصرف کرد.
?- به قرار مسموع قرار است غذاى زندان ها مانند زندان کرمان که هم اکنون به سیستم کترینگ (غذاى گرم بسته بندى شده) توزیع مى شود، تغییرى اساسى کرده و به همان سیستم انجام شود. البته در این صورت از بسیارى مشکلات کاسته مى شود اما نظارت بر پیمانکار مربوطه از سوى مقامات مسئول امرى لازم و ضرورى است تا شرکت مربوطه به تعهدات خود عمل نماید.