بررسی جایگاه مناطق آزاد در اقتصاد ملی
نمادهای خصوصیسازی، سرگردان ماندهاند!
محمدرضا سپاهی
اشاره:
گروه اقتصادی: مناطق آزاد تجاری با هدف توسعه صادرات، جذب سرمایهگذاری خارجی، ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی در گوشه و کنار جهان به وجود آمدند.
این مناطق که معمولاً در نواحی جغرافیایی استراتژیک و اقتصادی کشورها تشکیل میشود، دارای تفاوتهایی از لحاظ قوانین و مقررات، مبادلات پولی، ورود و خروج کالا و... با سرزمین اصلی است که البته این تفاوتها در راستای روانسازی امر تجارت و جلوگیری از بروکراسی و کاغذبازی معمول در سیستم تجاری کشورهاست.
از طرفی کارشناسان اقتصادی، مناطق آزاد را الگوهای توسعهای مناسب در کشورهای در حال توسعه برای آمادگی در راستای همپیوندی با اقتصاد جهانی و تمرین برای حضور در آن میدانند.
بر این اساس، نقش این سازمانها در اقتصاد بسیار حائز اهمیت است با وجود این و گذشت چند سال از تأسیس چنین مناطقی در ایران آنها نتوانستهاند سهم چندانی در اقتصاد کشور با توجه به موقعیت ژئوپولتیک و توانمندیهای فراوان موجود داشته باشند.
به تازگی نیز طرح تحقیق و تفحص از مناطق آزاد تجاری به تصویب نمایندگان مجلس رسیده است.
به همین بهانه گفتوگویی با جعفر آهنگران، کارشناس امور مناطق آزاد و عضو هیأت علمی دانشگاه انجام دادهایم که میخوانید.
* دلیل ناکامی مناطق آزاد در رسیدن به اهداف توسعهای را در چه میبینید؟
** با توجه به اینکه حدود 15 سال از عمر قانون مناطق آزاد میگذرد، موانع و عوامل بازدارنده زیادی وجود داشته که اجازه نداده این مناطق به اهداف اصلی خود در اقتصاد برسند.
در این راستا، مهمترین عاملی که گذشته از مسایل سیاسی موجب موفق نبودن این مناطق شده، بخشینگری در این مناطق است که اجازه نگاه فراملی را از آن گرفته است. در حالی که هیچ پروژهای در مناطق آزاد نمیتواند موفق باشد، مگر آن که از طریق اجماع ملی پشتیبانی شود.
در حال حاضر، دولت مصمم به ایجاد چنین اجماعی در این مناطق بوده و از طرفی دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد مشغول تنظیم استراتژی و سیاستهای کلی راهبردی این مناطق با توجه به سیاستهای کلان نظام، سند چشمانداز 20 ساله و برنامه چهارم است که امید میرود با نهایی شدن آن طی چند ماه آینده فصل نوینی در اداره این مناطق را شاهد باشیم.
* عدهای از کارشناسان، تأسیس این مناطق در بستر بیبرنامگی و آماده نبودن امکانات لازم برای فعالیت آنها را از دلایل اصلی ناکامی آن ذکر میکنند، نظر شما چیست؟
** خیلی از مسایل و فعالیتها در کشور قبل از آنکه زمینه و امکانات لازم برای آن فراهم شود، عملیاتی میشود.
در مناطق آزاد نیز اولین کار مطالعاتی فراگیر در سال 73 و در دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد انجام شد، در حالی که مناطق آزاد ایران به طور رسمی قبل از سال 72 و در برنامه توسعه اول شکل گرفتهاند.
با وجود این سه منطقه قدیمی آزاد - کیش، قشم، چابهار - اگر چه مشکل مطالعاتی داشتهاند ولی با ایجاد تغییراتی، حداقل در منطقه جغرافیایی خود، در راستای اهداف حرکت کردهاند.
این مناطق با وجود موفق نبودن به صورت مطلوب در اهداف توسعهای، به لحاظ امنیتی و سیاسی در نوار جنوبی بسیار موفق عمل کردهاند.
با این حال مناطق آزاد فعلی، فاصله زیادی با مناطق آزاد واقعی داشته که البته این مسأله صرفا به خود این مناطق بر نمیگردد و مسایل زیادی برای موفقیت آنها باید شکل بگیرد که از آن جمله میتوان منابع مالی را ذکر کرد.
در حال حاضر با فقر زیرساختها در مناطق آزاد روبهرو هستیم، در حالی که تفکر ایجاد مناطق آزاد بدون توجه به زیرساختها فکر عبثی است و مناطق آزاد قدیمی کشور نیز از طریق کالای همراه مسافر تأمین مالی میشوند که در این رویه بروز بعضی معضلات، طبیعی است.
* آیا مناطق آزاد جدید نیز که بیش از چند سال از عمر آنها نمیگذرد با کوله بار مشکلات مناطق قدیمی روبهرو هستند؟
** تنها تفاوت این مناطق در نحوه تأمین مالی آنهاست، به طوری که در مناطق جدید - اروند، ارس، انزلی - طبق قانون خردهفروشی و کالای همراه مسافر ممنوع بوده و در عوض به این مناطق اجازه داده شده تا از طریق تسهیلات قایل شده و نرخ سود بازرگانی برای ورود کالاها درآمدزایی داشته باشند.
* با تنگناهای مالی و راههای پیشرو برای تأمین مالی این مناطق، آیا شبهه سکوی واردات شدن این مناطق، قویتر نمیشود؟
** سرانجام یا باید منابع اعتباری کافی در اختیار این مناطق قرار گیرد تا دیگر سراغ واردات نروند یا اینکه باید اختیاراتی برای تعریف منابع جدید برای آنها داده شود. مسلم است که کارکرد کالای همراه مسافر برای تأمین منابع مالی، ما را به سمت قویتر کردن این بعد و دور شدن از پارامترهای توسعهای سوق میدهد.
البته در حال حاضر واردات کالای تجاری به عنوان تنها ممر درآمدی برای مناطق جدید مطرح نبوده و ابزارهای دیگری مثل فروش زمین نیز استفاده میشود بر این اساس با توجه به کارکرد تولید ثروت در مناطق آزاد، برداشت از حساب ذخیره ارزی یا تأمین منابع اعتباری مثل اوراق مشارکت برای تأمین مالی این مناطق برای توسعه بهترین راه است.
* طی ماه اخیر دو مساله مهم ابلاغ بند «ج» اصل 44 قانون اساسی و مسأله تحقیق و تفحص از این مناطق مطرح بوده، تأثیر این مسایل بر مناطق آزاد را چگونه ارزیابی میکنید.
** مناطق آزاد باید نمادهای خصوصیسازی کشور باشند که با توجه به ابلاغ اصل 44 قانون اساسی این مناطق به عنوان نمادهای اجرایی این پروژه در نظر گرفته شدهاند. در این راستا، اولین سازمانهایی که دفاتر خود در تهران را به مراکز اصلی خود منتقل کردند این مناطق بوده و از طرفی قرار است تا پایان سال جاری تمام شرکتهای وابسته به این سازمان به بخش خصوصی واگذار شود و به غیر از مدیریت سازمان مناطق آزاد که دولتی خواهد ماند، بقیه مدیریتها در شرکتهای وابسته به این سازمان، به بخش خصوصی تفویض خواهد شد، در این راستا سازمان مناطق آزاد تنها نقش هماهنگی امور را بر عهده خواهد داشت.
با وجود این، فربه شدن سازمانهای مناطق آزاد که به دلیل آماده نبودن زیرساختهای این مناطق اتفاق افتاده از چالشهای اجرایی شدن این کار است.
* با توجه به مناطق آزاد موجود و درخواستهایی که برای تأسیس مناطق آزاد جدید وجود دارد، ایجاد مناطق جدید را به صلاح میدانید؟
** منابع محدود کشور با وجود تقاضای زیاد، اجازه تأسیس مناطق آزاد و ویژه جدید را نمیدهد. در حالی که استفاده بهینه از ظرفیتهای مناطق فعلی نیز تأمین کننده اهداف توسعهای موردنظر میباشد.
در حال حاضر با وجود 17 منطقه ویژه اقتصادی و 6 منطقه آزاد تجاری کشور، با 65 تا 70 تقاضای ایجاد منطقه ویژه و حداقل 6 تقاضای تأسیس منطقه آزاد روبهرو هستیم.
* در جمعبندی کلی، موقعیت مناطق آزاد ایران در رسیدن به اهداف را چند درصد تخمین میزنید؟
** به غیر از سه منطقه تازه تأسیس که زمان زیادی از فعالیت آنها نمیگذرد، سه منطقه آزاد قدیمی بیش از 50 درصد در رسیدن به اهداف خود موفق بودهاند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
