سبد ارزی متنوع

روند نزولی ارزش دلار در برابر یورو از سال 2001 آغاز شد و در نوامبر 2002 ارزش یورو برای نخستین بار از دلار پیشی گرفت و این روند نزولی طی سال‌های اخیر همچنان ادامه داشته است و از آغاز سال 2006 تا ماه دسامبر کنونی، ارزش دلار در برابر یورو حدود 10 درصد کاهش یافته است. به نظر می‌رسد اکنون علاوه بر اینکه کشورهای مختلف جهان به فکر متنوع ساختن سبد ذخایر ارزی خود افتاده‌اند، در پی افزایش سهم ارزهای معتبر دیگر غیر از دلار در مبادلات مالی خود نیز هستند. «دیویدمان» کارشناس مسائل نرخ ارز در بانک «استاندارد چارترد» هنگ کنگ در این باره معتقد است: کشورهای صادر کننده نفت به علت اینکه بخش اعظم نفت خود را به دلار به فروش می‌رسانند با حجم اعظم نفت خود را به دلار به فروش می‌رسانند با حجم عظیم ذخایر دلاری روبرو شده‌اند. به گزارش بلومبرگ، وی می‌افزاید: اگر این روند تغییر کند و کشورهای صادر کننده نفت به یورو روی آورند، شرایط برای واحد پول اروپایی مساعدتر خواهد شد و احساسات منفی نسبت به دلار افزایش خواهد یافت.
اکنون روزانه 8/4 میلیارد دلار در بازارهای جهانی نفت میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان نفت، مبادله صورت می‌گیرد و از آنجا که تمامی مبادلات نفت در بورس‌های بزرگ بر حسب دلار صورت می‌پذیرد، کشورهای تولید کننده (از جمله ایران) همواره «دلار» به جای نفت صادراتی خود دریافت می‌کنند و ذخایر ارزی آنها انباشته از دلار است و کاهش ارزش دلار در برابر یورو و زیان قابل توجهی به این کشورها وارد می‌کند و به همین علت بود که سازمان کشورهای صادر کننده نفت، اوپک، هفته گذشته نگرانی خود را نسبت به کاهش ارزش دلار اعلام کرد. البته از آنجا که دلار همچنان ارز غالب در معاملات نفتی جهان است و نفت نیز مهمترین کالای مورد مبادله در بازارهای جهانی محسوب می‌شود، تا زمانی که نفت بر حسب دلار خرید و فروش می‌شود، یورو یا ارز دیگری نمی‌تواند جایگاه ویژه دلار در مبادلات را بگیرد و فعلاً می‌تواند به افزایش سهم خود در ذخایر ارزی بانک‌ای مرکزی در سراسر جهان ببالد.
تحلیل گران عمدتاً بر این ایده اجماع دارند که ارزش دلار طی سال‌های آینده کاهش خواهد یافت، چرا که کسری تجاری آمریکا همچنان در سطح «غیرقابل اداره» باقی خواهد ماند. البته، دلار همچنان ارز غالب در مبادلات جهانی است و در بسیاری از بازارهای کشورهای جهان حکومت می‌کند. با وجود کاهش اخیر ارزش دلار در برابر یورو، اما همچنان حدود 60 تا 70 درصد صادرات جهان و 60 درصد ذخایر ارزی کشورهای دنیا بر اساس دلار است. همچنین 80 درصد کل مبادلات ارزی و 70 درصد کل اعتبارات بانکی در سطح دنیا نیز تحت کنترل «دلار» قرار دارد.
با این وجود، به علت شرایط سیاسی و اقتصادی موجود در جهان و تحریم‌های یک جانبه آمریکا، کاهش سهم دلار در سبد ذخایر ارزی کشورمان ضروری به نظر می‌رسد. به نوشته خبرگزاری بلومبرگ و به نقل از تاجران و خریداران نفت ایران، قراردادهای صادرات نفت کشورمان طی چند ماه اخیر عمدتاً برحسب واحد پول یورو و ارزهایی غیر از دلار صورت گرفته است. 60 درصد صادرات نفت ایران به آسیا، 32 درصد به اروپا و 8 درصد نیز به آفریقا صورت می‌گیرد.
مسأله دیگر، افزایش قیمت طلا طی یک سال اخیر است و افزایش سهم طلا در ذخایر خارجی کشور را ضروری می‌نماید. براساس آمار هایبانک مرکزی، در ابتدای سال جاری 6/93 درصد کل دارایی‌های خارجی کشورمان را ارزهای خارجی تشکیل می‌داده و کمتر از نیم درصد آن را طلا تشکیل می‌داد. بنابراین، اگر سهم طلا در دارایی‌های خارجی کشورمان بیش ار رقم فوق بود، افزایش ارزش طلا در بازارهای جهانی طی سال جاری (که رقم قابل توجهی هم بوده) می‌توانست به رشد دارایی‌های ارزی کشورمان منجر گردد.
دکتر محمد باقر نوبخت معاون اقتصادی مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام درباره لزوم تغییر سبد ارزی کشور و کاهش سهم دلار می‌گوید: منظور از بحث تبدیل دلار به یورو به ارزش ذخیره دلار بر می‌گردد و مسأله مبادله یا سنجش مطرح نیست. وی می‌افزاید: با توجه به مسائل کنونی سیاسی و بین المللی و همچنین قانون موسوم «ایلسا» (تحریم ایران و لیبی از سوی آمریکا) این نگرانی برای کشورمان وجود دارد که حساب‌های خارجی ما از امنیت لازم برخوردار نیستند. از سوی دیگر، اتاق پایاپای نیویورک نیز پول‌هایی را که مبدأ آن ایران باشد نمی‌پذیرد و ما مجبوریم از بانک‌های خارجی به عنوان واسطه استفاده کنیم تا از این فیلتر عبور کنیم. بنابراین به علت احتمال تحریم‌ها این نگرانی وجود دارد که منابع دلاری ما با امنیت کافی روبرو نباشد، پس اگر منابع خود را از دلار به یورو تبدیل کنیم امنیت مبادلات مالی کشورمان بیشتر می‌شود نوبخت می‌افزاید: مسأله تبدیل ذخایر دلاری به یورو در ایران به بعد از حادثه 11 سپتامبر بر می‌گردد و از آن زمان تاکنون بخش زیادی از ذخایر کشورمان که عمدتاً دلار بود به یورو تبدیل شده و طی این سال‌ها با افزایش ارزش یورو، کشور توانسته که چند میلیارد دلار سود کسب کند. وی خاطرنشان می‌کند: با ادامه کاهش وابستگی ذخایر کشور به دلار و تبدیل آن به یورو اولاً از فشار یک جانبه تحریم های آمریکا رهایی می‌یابیم و ثانیاً می‌توانیم ارزش گذاری از طریق دلار را نیز تغییر دهیم.
منطقی و اقتصادی
دکتر طهماسب مظاهری مدیرعامل بانک توسعه صادرات نیز در خصوص تغییر ارز دلار به یورو در مبادلات ارزی کشور معتقد است: اینگونه نیست که ما یک شبه دلارها را به یورو تبدیل کرده باشیم بلکه از چند سال پیش خود را تنوع ببخشد. وی می‌افزاید: این کار هم به لحاظ اقتصادی منطقی است و هم مدیران اقتصادی و صاحبان سرمایه سعی می‌کنند که منابع خود را تنوع بخشند و ما به دلیل برخوردها و دشمنی‌های دولت آمریکا و به خصوص از زمان دولت کلینتون که برای ما تحریم ایجاد کرد، سعی کردیم که در این تنوع بخشی وزن دلار را کمتر و سایر ارزها را افزایش دهیم که البته این کار در زمان دولت‌های قبلی یعنی خاتمی و هاشمی رفسنجانی نیز وجود داشت. البته، به دلیل اینکه بخش بزرگی از درآمد ما حاصل از درآمد نفت است و معاملات نفتی به دلار انجام می‌شود، در این سعی 100 درصد موفق نبوده‌ایم.
تبدیل بهتر از نگهداری دلار
مهدی تقوی استاد دانشگاه علامه طباطبایی درباره تبدیل ذخایر ارزی کشور از دلار به یورو می‌گوید: اگر بانک مرکزی تصمیم گرفته دلار را به یورو تبدیل کند، با توجه به اینکه اکنون یورو و نسبت به دلار گران‌تر است. این تبدیل ضرری را به دنبال دارد که با افزایش یورو در بلند مدت، این زیان جبران خواهد شد. وی می‌افزاید: چنانچه پیش بینی مدیران اقتصادی کشور از آینده بازار ارزی جهان این است که دلار در موضع ضعف در مقابل یورو قرار خواهد گرفت، تبدیل ذخایر ارزی کشور بهتر از دلاری نگهداشتن آن است؛ تجربه نشان داده که یورو رو به افزایش است و همین وضعیت در مورد لیره استرلینگ نیز صادق است، از سویی، کشور‌هایی مانند چین نیز در تلاش برای تبدیل ارز از دلار به یورو هستند و در این شرایط بهتر است ایران نیز ذخایر خود را در قالب سایر ارزهای قوی مثل یورو نگهداری کند.
این کارشناس اقتصادی خاطرنشان می‌کند: از جمله عوامل تعیین کننده در اینکه ایران در شرایط فعلی در رابطه با اینکه با چه پولی مبادلات خود را انجام دهد بستگی به طرفین تجاری‌اش دارد که عمدتاً نیز از آسیای شرقی هستند عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در پایان یادآور شد: این تصمیم پیش از آثار اقتصادی دارای بار و اثرات سیاسی در سطح جهانی است.
تبدیل اجتناب‌ناپذیر است
محمد هادی مهدویان کارشناس پولی و بانکی نیز با تأکید بر این که انتقال از دلار به سایر ارزها و در رأس آنها یورو اقدامی لازم و اجتناب ناپذیر است، می‌گوید: انتقال از دلار به یورو در مبادلات ارزی بسیار سخت و پیچیده است. مهدویان می‌افزاید: این احتمال وجود دارد که کشورهای اروپایی نیز بر روی یورو حساسیت نشان دهند که در این صورت، قدرت انتخاب کشورمان بسیار کاهش خواهد یافت و در شرایط سختی قرار خواهیم گرفت.
وی با تأکید بر اینکه دولتمردان کشور در تبدیل دلار به یورو باید چنین ریسکی را در نظر داشته باشند، می‌افزاید: انتقال ارز دلار به یورو باعث افزایش قابل توجه هزینه‌های مبادلاتی می‌شود، زیرا تمام دنیا با دلار فعالیت می‌کند نه با یورو و بر همین اساس، یورو را در دنیا ارز قابل اطمینان و با ثباتی نمی‌‌دانند. وی با اشاره به درآمدهای دلاری نفت کشور و این که در این بحث ایران تنها یک بازیگر کوچک است، ادامه می‌دهد: ما به محض دریافت وجه در مقابل فروش نفت، باید آن را به یورو تبدیل کنیم و برای خرید هر کالایی باید یک مبادله دوم نیز صورت گیرد.
بیژن بیدآباد کارشناس پولی – بانکی نیز در این باره معتقد است: پیش بینی آینده دلار نشان می‌دهد که این ارز دچار ریسک بالایی است لذا اقدام بانک مرکزی ایران برای تغییر سبد ارزی کشور، صحیح بوده و به نفع کشور است. بعلاوه سابقه فعالیت دولت‌های اخیر آمریکا نشان داده که این کشور همواره در تشنجات بین المللی نقش داشته، لذا این موضوع، در بی ثباتی و پر نوسانی دلار موثر بوده است. به گزارش فارس، وی می‌افزاید: تبدیل سبد به صرفاً یک ارز همانند یورو شیوه قابل قبولی نیست، بلکه باید براساس محاسبات ریسک ارزها، ترکیبی از ارزهای مختلف را د ر سبد ارزی نگه داریم. در این روند لازم است، ریسک وزنی سبد حداقل و بازدهی بهره‌ای وزنی سبد حداکثر شود.
بیدآباد اضافه می‌کند: گرچه اقدامات آمریکا و طرفین تجاری آن در جهت ایجاد ثبات در نرخ برابری دلار خواهد بود، ولی واقعیت این است که سیاستگذاران اقتصادی، ثبات یک ارز را برای بلند مدت دنبال نمی‌‌کنند. چرا که از یک سو، هزینه ایجاد ثبات برای یک ارز مانند دلار در مدت طولانی می‌تواند سنگین باشد و از سوی دیگر، بی ثباتی یا ریسک سیاسی، شرایط نااطمینانی در برابری ارزی خاصی را منجر شود. به عبارت دیگر، کشورهای متحد با طرف‌ای تجاری آمریکا و همچنین صاحبان ذخایر دلاری گرچه برای تثبیت نرخ دلار تلاش خواهند کرد، ولی عملاً این کمک نمی‌تواند برای مدتی طولانی دوام داشته باشد. بیدآباد در خصوص پیش بینی آینده دلار نیز معتقد است: در اینکه دلار قوی و قدرتمند است، شکی نیست؛ ولی شرایط پیش آمده در عرصه بین‌المللی، می‌تواند افزایش ریسک برابری دلار با سایر ارزها را به دنبال داشته باشد.
اقدامی سنجیده
علی یاسری کارشناس پولی در این باره می‌گوید: با توجه به پیش بینی‌های مدیران بانک مرکزی و وزارت اقتصادی و دارایی کشور از آینده بازارهای ارزی بین‌المللی و وضعیت سیاسی و اقتصادی ایران، مدیریت ذخایر ارزی در تبدیل دلار به سایر ارزها از جمله یورو، اقدامی سنجیده است. وی خاطرنشان می‌کند: علاوه بر این، باید توجه داشت که تقریباً تمام دریافت‌های ارزی ایران به دلار است، چرا که بخش عمده‌ای از آن بابت صادرات نفت و گاز به جهان می‌باشد و صرفاً نیز در ازای آن از طرف خریداران (نفت) دلار به ما پرداخت می‌شود، از این رو همواره از بابت تبدیل دلار به سایر ارزها، در معرض ریسک هستیم. این کارشناس پولی – بانکی در پایان خاطرنشان می‌کند: با توجه به آینده بازارهای ارزی بین المللی و وضعیت سیاسی و اقتصادی ایران، مدیریت ذخایری ارزی در تبدیل دلار به سایر ارزها از جمله یورو، اقدامی سنجیده است و در نهایت به نفع اقتصاد کشور خواهد بود.