جایگاه و اهداف گروه‌های مخالف عراقی

احزاب مهم کرد
کردها که 19 درصد از جمعیت 22 میلیونی عراق را تشکیل می‌دهند، دارای سوابق طولانی در جهت مبارزه برای خودمختاری هستند. منطقه خودمختار کرد در سال 1970 براساس توافقی که میان حزب دمکرات کردستان و دولت عراق صورت گرفت، ایجاد گردید، هر چند این منطقه به‌رغم توافق صورت گرفته، همواره صحنه تخاصمات و درگیری‌ها میان کردها و دولت مرکزی و حتی میان خود گروه‌های رقیب کرد بوده است.
حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان عراق دو حزب عمده کردهای عراقی هستند که به دنبال جنگ خلیج فارس در سال 1991 و شورش کردهای عراقی کنترل شمال عراق (در حدود دو سوم منطقه کردنشین عراق) را در دست گرفته‌اند. گفتنی است مناطق عمده نفت‌خیز شمال عراق (حدود یک سوم منطقه کردنشین شمال عراق) هنوز تحت کنترل بغداد است.
این دو حزب پس از نبردهای خونینی در سال 1994 کردستان عراق را به دو بخش تحت نفوذ خود تقسیم کردند.
اتحادیه میهنی بخش شرقی در کنار ایران و حزب دموکرات بخش غربی در مرز ترکیه را در اختیار دارند. آنها به منظور پایان بخشیدن به درگیری‌های فی‌مابین در سال 1998 تحت نظارت آمریکا پیمان صلحی را امضا کردند.
به گزارش منابع خبری، این دو حزب در حدود 40 هزار نیروی نظامی را در اختیار دارند. به عقیده برخی از مقامات آمریکا از کردها باید به عنوان یک نیروی درونی برای سرنگونی صدام استفاده شود تا نقشی همانند آنچه اتحاد شمال افغانستان در سرنگونی طالبان بازی کرد، ایفا کنند.
به گزارش منابع خبری، موضوع اتحاد کردستان عراق برای هرگونه عملیات آمریکا علیه بغداد حیاتی به‌شمار می‌آید.
اما این نکته مهم نیز وجود دارد که کردها درحال حاضر از خودمختاری و آزادی عمل بی‌سابقه‌ای در طول تاریخ مبارزاتی‌شان برخوردار شده‌اند و بعید است چشم بسته و بدون دریافت تضمین‌های کافی در کنار آمریکا علیه صدام وارد عمل شوند و موقعیت کنونی خود را به مخاطره اندازند و رهبران کرد این مسئله را به اشکال مختلف مورد تأکید قرار داده‌اند.
اما درباره این دو تشکل مهم کرد و دیدگاه‌های رسمی آنها درباره تحولات کنونی عراق باید گفت:
حزب دموکرات کردستان عراق اولین جنبش خودمختاری‌خواه کردهای عراقی است که مصطفی بارزانی در سال 1946 تأسیس کرد. مسعود بارزانی، پسر مصطفی بارزانی، از سال 1979 پس از فوت پدرش رهبری حزب را در دست دارد.
رهبریت این حزب مدعی است که خواهان تجزیه عراق و تشکیل یک دولت مستقل کرد در شمال عراق نیست.
«هوشیار زباری» سخنگوی این حزب اخیراً اعلام کرد که حزب دموکرات کردستان عراق از فکر تشکیل یک فدراسیون در عراق و تشکیل دولت کرد، در چارچوب این فدراسیون استقبال می‌کند.
اتحادیه میهنی کردستان را نیز جلال طالبانی، از رهبران سابق حزب دموکرات کردستان عراق، در سال 1977 از اتحاد چند جنبش مخالف بارزانی تشکیل داد.
طالبانی اخیراً در مصاحبه‌ای در مورد آینده عراق گفته است که «ما منتظر مشارکت در حکومت آینده بغداد هستیم و خواهان حکومتی هستیم که همه عراقی‌ها از کرد، عرب، ترکمن و آشوری در آن شرکت داشته باشند.»
وی در مورد احتمال تأسیس یک دولت مستقل کرد اظهار داشته است: «ما تنها می‌توانیم در چارچوب یک عراق پارلمانتاریست دموکراتیک و فدرال وجود داشته باشیم، امروز تقاضای یک حکومت مستقل کرد امری غیر واقعی است.»
دیدگاه تازه طالبانی درحالی مطرح می‌شود که وی و دیگر رهبران کرد عراقی قبلاً در مورد عواقب ناگوار حمله نظامی به عراق و احتمال انتقام‌گیری صدام حسین از کردهای منطقه به آمریکا هشدار داده بودند.
برپایه برخی گزارش‌ها، طالبانی بعد از ملاقات‌هایی که در جریان اجلاس واشنگتن با مقامات دولت آمریکا انجام داده، به آنان پیشنهاد کرده است که از پایگاه‌های هوایی و نظامی موجود در قلمرو وی در شمال عراق استفاده کند.
وی همچنین در گفتگو با شبکه تلویزیونی «ان.تی.وی» عنوان کرده است که مخالفان صدام حسین در نشست اخیر واشنگتن در خصوص تشکیل یک نظام فدرالی که در آن حقوق کلیه اقلیت‌های قومی و مذهبی رعایت شود، به توافق رسیده‌اند.
به عقیده طالبانی اتحادیه میهنی و حزب دموکرات کردستان عراق نیز خواهان حفظ تمامیت ارضی این کشور می‌باشند.
طالبانی با رد ادعاهای مربوط به تلاش گروه‌های کرد عراقی برای تأسیس یک دولت مستقل کرد در شمال عراق گفت که وی اطمینان می‌دهد گروه‌های کرد عراقی چنین قصدی ندارند. این درحالی است که براساس اخبار منتشر شده، مسئولان این دو حزب، برای تنظیم پیش‌نویس قانون اساسی جهت تشکیل فدراسیون دولت کرد در شمال عراق، نشست‌ها و گفتگوهایی با یکدیگر داشته‌اند.
روزنامه حریت چاپ ترکیه، در این ارتباط در مطلبی تحت عنوان «اولین گام برای تشکیل فدراسیون کرد برداشته شد» نوشت: نشست اعضای کادر مرکزی گروه‌های یاد شده برای تنظیم پیش‌نویس قانون اساسی و تأسیس دیوان عالی قضایی، تشکیل دولت مشترک و چگونگی انتخاب رئیس مجلس، روز 13 آگوست (22 مرداد ماه) در منطقه «کوی سنجاک» در شمال عراق برگزار شد.
در 13 سپتامبر (17 شهریور ماه) نیز رهبران این دو گروه توافق‌نامه‌ای را به منظور حل و فصل اختلاف‌های دیرینه خود، به امضاء رساندند.
به گزارش بی‌بی‌سی، براساس توافق به عمل آمده میان مسعود بارزانی و جلال طالبانی، قرار شده است تا پارلمان کردها که در اوایل دهه 90 به دلیل درگیری میان کردها کار خود را متوقف کرد مجدداً فعال شود.
این درحالی است که ترکیه و سایر کشورهای همسایه عراق که دارای اقلیت کرد هستند از احتمال تبدیل فدراسیون کرد به یک دولت مستقل کرد در شمال عراق نگران بوده و با آن مخالف هستند.
شیعیان عراق
جایگاه و نقش شیعیان جنوب عراق در آینده این کشور به عنوان یک مسئله در سر راه هرگونه تصمیم‌گیری برای حذف رژیم صدام خود را کاملاً نمایانده است.
شیعیان عراق عمدتاً در جنوب این کشور ساکن هستند و شصت درصد جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند.
شیعیان تا کنون عملاً سهم مؤثری در قدرت حاکم در عراق نداشته و همواره حاکمیت سنی‌ها را تجربه کرده‌اند.
با توجه به سنت سیاسی در عراق که همواره حاکمان سنی مذهب را تجربه کرده است و برخی حساسیت‌های موجود، بعید به نظر می‌رسد، روی خوشی نسبت به قدرت گرفتن شیعیان نشان داده شود.
این درحالی است که شیعیان بعد از جنگ دوم خلیج فارس و شکست صدام در جبهه کویت نشان داده‌اند که دارای قدرت زیادی در سازماندهی و تحرک سیاسی هستند و آنان را نمی‌توان به سادگی از آینده عراق کنار گذاشت. شواهد موجود نیز حاکی از وجود یک واهمه میان آمریکا و متحدین آنها درباره پررنگ شدن نقش شعیان در آینده عراق است.
جامعه شیعه در سال 1991 در جریان قیام علیه حکومت صدام هزینه سنگینی را پرداخت کرد و دولت آمریکا و متحدین آن، تنها نظاره‌گر این جریان بودند.
از مهم‌ترین تشکل‌های شیعیان عراق، مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق است که عمدتاً در جنوب این کشور فعالیت می‌کند. حزب دعوت اسلامی از دیگر گروه‌های مختلف مذهبی در عراق است. مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در سال 1982 به رهبری آیت‌الله محمدباقر حکیم تشکیل شد. گروه یاد شده، عمده‌ترین گروه مخالف اسلامی عراق است.
به گزارش بی‌بی‌سی، دولت‌های غربی تخمین می‌زنند که این گروه نیرویی بین 7 هزار تا 15 هزار نیرو در اختیار داشته باشد.
آیت‌الله محمدباقر حکیم رئیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق اخیراً در گفتگو با یک نشریه آلمانی اعلام کرده است که «ما برای همکاری با آمریکا در حمله به صدام خود را مسدود و محدود نمی‌کنیم. ما احساس می‌کنیم که برخلاف سال 1991 میلادی، این بار آمریکا به‌طور جدی به دنبال سقوط صدام است.»
وی در عین حال گفت: «ما با حمله بزرگ نظامی آمریکا علیه عراق که هدف آن استقرار یک دولت وابسته در این کشور که براساس تصور واشنگتن کار کند، مخالفیم. ما خواستار بکارگیری نیروهای زمینی خارجی در عراق نیستیم. صرفاً مردم عراق مسئول سقوط صدام هستند و ملت، مخالفان متحد و مبارز مسلح مردمی باید عملیات را در دست بگیرند.»
حکیم درباره طرح‌های مجلس اعلا درباره آینده عراق اظهار داشت: ابتدا باید همه گروه‌های مخالف در شمال، جنوب و مرکز عراق متحد شده و با یک نظر و رأی صحبت کنند. ما باید نیروهای مبارز خود را با هم متحد کرده و سازمان ملل نیز باید مراقبت کند که قطعنامه‌هایش اجرا شوند.
حکیم در پاسخ به سؤالی درباره برنامه‌های این تشکل برای آینده عراق عنوان کرد: «ما نمی‌توانیم و قصد نداریم به عراق یک الگوی مشخص تحمیل کنیم. دولت جدید، نماینده تمامی قومیت‌های عراقی با هر ملیت و دین خواهد بود و حل این مسئله به دست خود مردم عراق خواهد بود.»
گفتنی است حجت‌الاسلام «عبدالعزیز حکیم» برادر آیت‌الله «محمدباقر حکیم»، در نشست مخالفان دولت عراق در واشنگتن حضور داشت.
عبدالعزیز حکیم بعد از این نشست، در گفتگویی خاطرنشان کرد که «ما بر نقش مردم تأکید و اشغال کشور توسط نیروهای خارجی را رد کردیم.»
حکیم همچنین عنوان کرد که حکومت آینده عراق باید با شرکت تمامی گروه‌ها و انجمن‌ها و با رعایت قراردادهای بین‌المللی که وحدت عراق را حفظ می‌کند، تشکیل و قدرت را در دست بگیرد.
سایر گروه‌های مخالف ـ کنگره ملی عراق
این کنگره ائتلاف نامتجانسی از جنبش‌های مخالف داخل و خارج عراق با گرایش‌های مختلف سیاسی و عقیدتی است که در سال 1992 پایه‌گذاری شده است.
تشکل یاد شده در روزهای اوج اهمیت خود پایگاه و ارتش کوچکی در منطقه کردنشین تحت حمایت آمریکا در شمال عراق داشت و این گروه خود را دولت در انظار به حساب می‌آورد و دوستان پرنفوذی در آمریکا داشت.
اما در سال 1995 تلاش کنگره ملی برای یک حمله هماهنگ و همه‌جانبه علیه ارتش عراق به ناکامی انجامید و صدها کشته به جای گذاشت. آنها از کمک سیا و هواپیماهای نظامی آمریکا و بریتانیا که بر فراز منطقه ممنوعه پرواز گشت می‌زدند برخوردار بودند. یک سال و نیم بعد از آن که نیروهای صدام حسین پایگاه کنگره ملی عراق را در اربیل نابود کرد این کنگره عملاً پایگاه خود را در شمال عراق از دست داد.
به دنبال سرکوبی این کنگره، شماری از مقامات این تشکل اعدام و بقیه از جمله احمد چلبی از عراق فرار کردند.
وزارت امور خارجه آمریکا در گذشته بر نحوه استفاده از کمک‌های واشنگتن به کنگره ملی عراق با این گروه دچار اختلاف شد و برای مدتی تماس‌های خود را با آن کم کرد.
به گفته منابع خبری، در سال 1998 بیل کلینتون رئیس جمهوری وقت آمریکا موافقت کرد که حدود یکصد میلیون دلار صرف کمک به مخالفان دولت عراق، به‌ویژه کنگره ملی شود، اما هنوز تنها بخش کوچکی از آن پول به مصرف رسیده بود که کنگره ملی دچار مشکل رهبری شد و چلبی از سوی برخی از شخصیت‌های اپوزیسیوم متهم شد که از کنگره ملی برای برآورده کردن امیال شخصی خود استفاده می‌کند.
اما درحال حاضر به دنبال بروز برخی نشانه‌ها مبنی بر کمک‌ها و اطلاعات مفید نظامی که کنگره ملی عراق می‌تواند برای سرنگونی صدام در اختیار آمریکا بگذارد، دولت بوش با نگاه مثبتی بدان می‌نگرد و این گروه و احمد چلبی رهبر آن را در مقایسه با سایر گروه‌ها ارج بیشتری می‌نهد.
در این راستا، هفته‌نامه «ساندی تایمز» چاپ لندن، در جدیدترین شماره خود نوشت که پنتاگون برای دستیابی نیروهای وابسته به «کنگره ملی عراق» به اطلاعات راهبردی نظامی و ایجاد شبکه ستون پنجم داخلی به منظور موفقیت عملیات نظامی آمریکا پول پرداخت می‌کند.
به نوشته نشریه یاد شده، این پول کنگره ملی عراق را قادر خواهد ساخت تا بر شدت و دامنه عملیات اطلاعاتی خود در داخل آن کشور افزوده و از این طریق تلاش خواهد شد تا مقامات ارشد عراقی را اغوا نموده و یا ترتیب خروج آنان از کشور از طریق کردستان عراق داده شود.
این هفته‌نامه مدعی شد درحال حاضر کنگره ملی عراق ماهانه 230 هزار پوند از آمریکا برای عملیات پنهانی در داخل خاک عراق پول دریافت می‌کند و بودجه جدید وزارت دفاع قرار است این عملیات را گسترده‌تر سازد.
ساندی تایمز معتقد است که تخصیص این بودجه اضافی از سوی پنتاگون به منزله پایان کشمکش و حل و فصل طولانی با کنگره ملی عراق بر سر چگونگی صرف پول‌های پرداختی قبلی از سوی آمریکا به معارضین عراقی است.
روزنامه آلمانی هندلزبلات نیز در این‌باره عنوان می‌کند که آمریکا از سال 1999 میلادی تا کنون، 12 میلیون دلار به کنگره ملی عراق، کمک مالی کرده است.
به نوشته این روزنامه، انگلیس، بزرگترین حامی اروپایی کنگره ملی عراق است و این کنگره و چندین حزب عراقی دیگر در لندن دفتر دارند.
به ادعای این نشریه، در صورت سقوط صدام، چلبی را می‌توان به عنوان یکی از نامزدهای قابل تصور برای جانشینی صدام قلمداد کرد و بی‌دلیل نیست که وفاداری بدون قید و شرط چلبی به آمریکا، حتی وی را اولین نامزد جانشینی صدام کرده است.
درباره چلبی عنوان شده است که وی یک روشنفکر مسلمان شیعه و عضو یک خانواده ثروتمند بانکدار است که بعد از سرکوب کنگره ملی در شمال عراق به آمریکا رفت و در آنجا مورد توجه برخی از مقامات آمریکایی قرار گرفت.
گفته می‌شود که چلبی از حمایت زیادی در کنگره آمریکا و بخش‌هایی از پنتاگون برخوردار است.
این درحالی است که براساس برخی شواهد رهبر کنگره ملی از حمایت مردمی کمی در عراق برخوردار است.
چلبی در عین تماس با آمریکا سعی کرده است نظر اروپاییان را نیز به خود و کنگره ملی جلب کند.
در ماه گذشته وی در گفتگو با مجله اشپیگل چاپ آلمان گفته بود که ما نیاز به کمک اروپا برای آغاز حرکت جدید خود و پیش به سمت دموکراتیزه شدن داریم و اروپا باید از ما در تشکیل نهادهای دموکراتیک، مقررات حقوقی، مدیریت، نظام آموزشی، اقتصادی و نظام مالی حمایت کند.
ـ جنبش دموکراتیک مخالفان عراقی: این تشکل گمنام مسئولیت گروگانگیری اخیر در سفارتخانه عراق در آلمان را بر عهده گرفت. به گفته یک مقام کنگره ملی عراق، این جنبش چند ماه پیش تشکیل شده و متشکل از پناهندگان سیاسی عراقی ساکن آلمان است. وی افزود این جنبش عضو کنگره ملی عراق نیست.
جنبش دموکراتیک مخالفان عراقی پس از گروگانگیری اعلام کرد که خواستار آزادی عراق از طریق داخل و خارج این کشور است.
ـ حزب پیمان (توافق) ملی عراق: این حزب که یک تشکل مسلح عراقی و متشکل از افسران و اعضای سرویس اطلاعاتی عراق است، در سال 1990 از سوی عیاد علوی که فردی شیعی عراقی است، تأسیس شد. به گفته برخی منابع خبری این تشکل در سال 1996 از سوی «سیا» تجدید سازمان شد، هر چند به دلیل رخنه نیروهای اطلاعاتی صدام در داخل آن کاملاً متلاشی شد.
اعضای این تشکل از انجام یک کودتای نظامی برای سرنگونی صدام با حمایت آمریکا حمایت می‌کنند.
براساس برخی گزارش‌ها، تخمین زده می‌شود حدود یک هزار افسر سابق عراق در اروپا و آمریکا درحال تبعید بسر می‌برند.
این حزب یکی از گروه‌های مخالف دولت عراق است که در سال 1998 بیشترین کمک مالی را از آمریکا دریافت کرد.
ـ حزب کمونیست عراق که در 1934 تأسیس شده است و دامنه حمایت مردمی از آن کاملاً مشخص نیست.
ـ شورای آزاد عراق که شاخه فرعی حزب توافق ملی است که ادعا می‌کند در تعدادی از کودتاهای نافرجام علیه صدام نقش داشته است و رهبری آن به عهده «سعید جبر» است.
ـ حزب دموکراتیک که دارای گرایش‌های معتدل است و از جمله رقبای کنگره ملی عراق به حساب می‌آید.
ـ جنبش مشروطه سلطنتی که خواهان تشکیل حکومت سلطنتی در عراق بوده و رهبر آن «شریف علی‌بن الحسین» می‌باشد.
شریف علی‌بن الحسین در ماه‌های اخیر تحرکات زیادی برای مطرح کردن خود به عنوان یک جانشین احتمالی برای حکومت صدام داشته است.
حزب زحمتکشان کردستان، حزب خلق ترکمن، جنبش دموکراتیک آسوریان، حزب کمونیست کردستان از دیگر احزاب مطرح مخالف عراقی هستند که در شرایط کنونی به جز حزب خلق ترکمن که از سوی ترکیه مورد حمایت قرار می‌گیرد و شعار آن حمایت از حقوق ترکمن‌ها است، بعید است بتواند نقش چندان مؤثر و تعیین کننده‌ای در آینده عراق داشته باشند.