جایگاه ایران در نظام توسعه بین‌الملل

معاونت بررسی و نظارت مجمع تشخیص مصلحت نظام اخیراً در اقدامی بسیار ارزشمند و طاقت‌فرسا، گزارش مفصل توسعه انسانی سال 2003 را ترجمه و منتشر کرد. اولین گزارش ملی توسعه انسانی ایران قبلاً در سال 1378 با همکاری سازمان برنامه و بودجه سابق و سازمان ملل منتشر شده بود، ولی متأسفانه این کار در سالهای بعد ادامه نیافت. اطلاع از مفاد گزارش توسعه انسانی از آن رو حایز اهمیت است که جمهوری اسلامی ایران در آستانه تدوین برنامه‌های چشم‌انداز 20 ساله قرار دارد و اگر می‌خواهد به جایگاه و رتبه اول منطقه ارتقا یابد، ابتدا باید جایگاه فعلی خود را شناخته و سپس در آن راه گام بردارد.
ابتکار تهیه گزارش توسعه انسانی توسط "برنامه توسعه ملل متحد" مرهون پروفسور محبوب‌الحق است که به شکل‌گیری یک چارچوب فکری جدید در ادبیات توسعه منتهی شده است. امروزه پس از انتشار 23 گزارش توسعه انسانی پس از اولین گزارش در سال 1369 (1990 میلادی) این چارچوب فکری از جایگاهی خاص در سطح بین‌المللی برخوردار شده است. هر چند برخی مفاهیم و شاخص‌های آن از سایه شوم برخوردهای سیاسی مصون نبوده و نمی‌تواند تمام موارد آن و صددرصد مقبول باشد.
ایده توسعه انسانی با این پیش فرض اساسی ظهور کرد که "درآمد همه زندگی انسان نیست. بنابراین پیشرفت انسانی را نمی‌توان تنها توسط درآمد سرانه اندازه‌گیری کرد "پروفسور آماریتاسن برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال 1998 نیز در توسعه این چارچوب فکری کمک بسزایی کرده است. وی با طرحی ایده "ظرفیتها و کارکرد انسانی" این واقعیت مهم را آشکار ساخت که دستیابی به زندگی بهتر بیش از آن که نیازمند مصرف بیشتر کالاها و خدمات باشد، ثمره پرورش و بسط استعدادها و ظرفیتهای انسانی است. بنابراین بسط ظرفیتهای ذهنی از طریق آموزش در کنار درآمد از عناصر اصلی توسعه انسانی به شمار می‌آید.
اگرچه بحثهای آکادمیک و دانشگاهی درباره شاخص توسعه انسانی همچنان ادامه دارد، اما واقعیت این است که این شاخص از قدرت توضیحی بیشتر نسبت به شاخص قبلی تولید ناخالص داخلی و درآمد سرانه برای پیشرفتهای انسانی در یک جامعه برخوردار است. انتشار این اثر ارزنده (ترجمه گزارش توسعه انسانی سال 2003) مرهون زحمات دکتر محمدرضا مخبردزفولی معاون بررسی و نظارت مجمع تشخیص مصلحت نظام و هدایت دکتر محسن رضایی دبیر مجمع بوده شده است. اثری که جای آن در اقتصاد ایران خصوصاً برای دانشجویان و محققین خالی بود. آقایان فردین صادقی‌زنجانی (مترجم) دکتر مهدی تقوی ناظر و کنترل‌کننده کیفی این اثر بوده‌اند. علاوه بر این کارشناسان معاونت بررسی و نظارت آقایان تقوی‌نژاد و حاجی‌صفری نیز نقش مؤثری داشته‌اند.
ایران در رتبه توسعه انسانی متوسط
طبقه‌بندی کشورها بر حسب توسعه انسانی در سه عنوان توسعه انسانی بالا، توسعه انسانی متوسط و توسعه انسانی پایین ‌ترسیم شده است، کشورهایی که عدد شاخص آن 800% و بالاتر باشد دارای توسعه انسانی بالا، کشورهایی که دارای شاخص 500% تا 799% باشند دارای توسعه انسانی متوسط و بالاخره کشورهایی که دارای شاخص زیر 500% باشند دارای شاخص توسعه انسانی پایین قلمداد می‌شوند. با توجه به این‌که شاخص جمهوری اسلامی ایران 719% قلمداد گردیده، ایران در رده کشورهای دارای توسعه انسانی متوسط قرار دارد.
ایران در رتبه تولید سرانه متوسط
طبقه‌بندی دیگر بر اساس درآمد می‌باشد. به این لحاظ کشورهای دارای درآمد 745 دلار و کمتر درآمد ناخالص ملی سرانه باشند کشورهای با درآمد پایین و کشورهایی که از سرانه 746 تا 9205 دلار درآمد برخوردار باشند دارای درآمد متوسط و بالاخره کشورهایی که از درآمد سرانه 9206 و بالاتر برخوردار باشند دارای درآمد بالا طبقه‌بندی می‌شوند. از آنجایی که جمهوری اسلامی ایران دارای تولید سرانه معادل 6000 دلار بوده است در این طبقه‌بندی نیز جزء کشورهای با درآمد متوسط قرار گرفته است.
کشوری در حال توسعه به لحاظ تقسیم‌بندی کشورها بر اساس در حال توسعه، کم‌توسعه یافته‌ترین، و توسعه یافته، ایران در جرگه کشورهای در حال توسعه قرار دارد.
شاخص توسعه انسانی
شاخص توسعه انسانی HDI معیار خلاصه‌ای برای توسعه انسانی است. این شاخص متوسط دستیابی در یک کشور را در سه بعد اساسی توسعه انسانی اندازه‌گیری می‌کند. این موارد عبارتند از: 1- زندگی طولانی توام با سلامت که با معیار امید به زندگی در بدو تولد مشخص می‌شود 2- دانش که توسط نرخ سواد بزرگسالان (با وزن دوسوم) و نسبت مرکب ثبت‌نام خالص در دوره ابتدایی، راهنمایی و متوسطه (با وزن یک سوم) محاسبه می‌شود 3- استاندارد شایسته زندگی که توسط تولید ناخالص داخلی GDP سرانه با برابری قدرت خرید دلار آمریکا محاسبه می‌شود.
شاخص امید به زندگی در ایران در بدو تولید 8/69 سال بوده است. حداقل این شاخص در جهان 25 سال و حداکثر آن 85 سال گزارش شده است. امید به زندگی در بدو تولد، سالهای مورد انتظار یک نوزاد، در صورتی است که در طول حیات او الگوهای مرگ و میر زمان ولادت، تغییر نکند.
نرخ با سوادی بزرگسالان، درصد افراد 15 سال به بالا است که می‌توانند مطالب کوتاه و ساده‌ای را بخوانند و بنویسند. این شاخص در ایران 1/77 درصد و در برخی کشورها 100 درصد بوده است. نسبت مرکب ثبت‌نام در دوره ابتدایی، راهنمایی و متوسطه 64 درصد بوده است. به این ترتیب شاخص امید به زندگی 75 درصد و شاخص آموزش 73 درصد بوده است.
تولید ناخالص داخلی GDP سرانه یا برابری قدرت خرید دلار در ایران طی سال 2001 معادل 6000 دلار بوده است. این شاخص 68 درصد است. محصول ناخالص داخلی سرانه با توجه به نرخ برابری قدرت خرید ریال بر حسب دلار تعیین می‌شود سرانه 6000 دلاری در حداقل جهان صد دلار و در حداکثر 40000 دلار گزارش شده است. برابری قدرت خرید PPP نرخ ارزی است که قیمتهای مختلف را در میان کشورهای جهان در نظر می‌گیرد و امکان مقایسه‌های بین‌المللی محصول و درآمد واقعی را فراهم می‌آورد. نرخ یک دلار برای برابری قدرت خرید به این معنا است که قدرت خرید یک دلار در اقتصاد جهانی با قدرت خرید یک دلار در آمریکا برابر است.
مقدار شاخص توسعه انسانی HDI در ایران 719% بوده است. همچنین رتبه تولید ناخالص داخلی سرانه ایران منفی 29 دلار منهای رتبه HDI گزارش شده است.
شاخص توسعه انسانی از 562% در سال 1975 به 566% در سال 1980 و از 607% در سال 1985 به 646% در سال 1990 و بالاخره 690% در سال 1995 و 719% در سال 2001 ارتقا و بهبود یافته است.
شاخص فقر انسانی HPI
شاخص فقر انسانی HPI شاخص مرکبی است که میزان محرومیت انسان را از سه بعد اندازه‌گیری می‌کند که عبارتند از: 1- زندگی طولانی توام با سلامت 2- کسب دانش 3- استاندارد شایسته زندگی
رتبه ایران در شاخص فقر انسانی 31 و درصد آن 4/16 درصد بوده است. بر این اساس احتمال زنده نماندن افراد تا 40 سالگی در بدو تولد 7 درصد کل جمعیت می‌باشد.
نرخ بیسوادی بزرگسالان (15 سال به بالا 9/22 درصد)، جمعیت بدون دسترسی پایدار به منابع آب آشامیدنی 8 درصد و کودکان کم وزن نسبت به سن زیر 5 سال 11 درصد بوده است.
افراد زیر خط فقر درآمدی در ایران طی سالهای 1990 تا 2001 میلادی کمتر از 2 درصد دارای درآمدی زیر یک دلار در روز و 3/7 درصد زیر 2 دلار در روز بوده‌اند. خط فقر ملی ایران در گزارش توسعه انسانی 2003 منتشر نشده است و رتبه HPI منهای رتبه فقر درآمدی 21 بوده است . منظور از خط فقر سطح درآمدی است که پایین‌تر از آن، تأمین حداقل معاش (نیازهای ضروری غذایی و غیر غذایی) خارج از توان و استطاعت باشد.
ایران در میان 94 کشور در حال توسعه از نظر رتبه شاخص فقر انسانی همان‌گونه که اشاره شد در رتبه 31 فقر کمتر قرار دارد.
ریشه‌کنی فقر و گرسنگی مطلق
شاخص ریشه‌کنی و فقر و گرسنگی مطلق، جمعیت فقیر، شکاف فقر، کم وزنی کودکان و سوء‌تغذیه را مد نظر قرار می‌دهد. بر این اساس کمتر از 2 درصد مردم ایران با کمتر از یک دلار در روز زندگی می‌کنند. نسبت شکاف فقر نیز کمتر از 5% درصد اعلام شده است.
بر اساس گزارش مذکور سهم 20 درصد فقیرترین افراد در مصرف و درآمد 1/5 درصد برآورد شده است و کودکان کم وزن نسبت به سنشان 11 درصد زیر 5 سال را تشکیل می‌دهند همچنین 4 تا 5 درصد افراد جامعه ایران با سوء‌تغذیه مواجه هستند. اهداف هزاره در این بخش نصف کردن تعداد افرادی است که درآمدشان کمتر از یک دلار در روز است.
دستیابی به آموزش همگانی ابتدایی
نسبت ثبت‌نام خالص ابتدایی 74 درصد، تعداد کودکانی که به کلاس پنجم می‌رسند 9 درصد و نرخ سود جوانان 15 تا 24 سال 3/86 درصد (سال 1990 میلادی) و 2/94 درصد (در سال 2001 میلادی) بوده است. هدف هزاره در این بخش حصول اطمینان از این موضوع است که تا سال 2015 کودکان (پسر و دختر) در همه جا می‌توانند دوره ابتدایی را تمام کنند.
ارتقای برابری جنسی و اختیارات زنان
نسبت دختران به پسران در دوره ابتدایی 86% تا 91% در دوره راهنمایی و متوسطه 89% اعلام شده است. نسبت زنان با سواد به مردان 15 تا 24 سال 88% تا 95% و کرسیهای در اختیار زنان در سالهای مورد نظر (1990 تا 2003) 2 تا 4 درصد از کل نمایندگان بوده است. هدف توسعه هزاره در بخش ارتقای برابری جنسی و اختیارات زنان، حذف نابرابری جنسی در آموزش ابتدایی و راهنمایی ترجیحاً تا سال 2005 و در تمام سطوح آموزشی تا پیش از سال 2015 تعیین گردیده است.
مرگ و میر کودکان
مرگ و میر زیر 5 سال کودکان به ازای هزار تولد سالم در سالهای 1990 و 2001 به ترتیب 72 کودک و 42 بوده است که کاهش یافته است. نرخ مرگ و میر نوزادان به ازای هزار تولد سالم 54 تا 35 نفر اعلام گردیده است. 85 تا 96 درصد یکساله‌ها در برابر بیماریها مصونیت دارند. نسبت مرگ و میر مادران به ازای صد هزار تولد سالم در ایران 130 نفر گزارش گردیده است. هدف توسعه هزاره سوم در بخش کاهش مرگ و میر نوزادان، کاهش مرگ زیر 5 سال تا دو سوم بین سالهای 1990 و 2015 اعلام گردیده است. در بخش بهبود بهداشت مادران نیز کاهش نرخ مرگ و میر مادران تا سه‌ چهارم بین 1990 و 2015 به عنوان هدف هزاره اعلام گردیده است.
مبارزه با بیماریها
موارد ابتلا به مالاریا به ازای هر صد هزار نفر در ایران 27 نفر بوده است. نرخ مرگ و میر مرتبط با سل به ازای هر صد هزار نفر 6 نفر اعلام گردیده است.
موارد ابتلا به سل به ازای صد هزار نفر 32 نفر، شناسایی روشهای خالص 33 درصد و معالجه با روشهای خاص 85 درصد بوده است. در ارتباط با بیماریهای آمیزشی، ایدز، آمار یتیمان هیچ آماری از ایران منتشر نشده است و ستونهای آن در جدول خالی مانده است. توقف بیماری مالاریا و سایر بیماریها تا سال 2015 و آغاز کاهش ابتلا به ایدز از اهداف توسعه هزاره در این بخش اعلام شده است.
حفظ محیط زیست، زمین و هوا
5/4 درصد اراضی ایران پوشیده از جنگل و 05% کل اراضی حفاظت شده بوده است. برابری قدرت خرید دلار بر حسب کیلوگرم معادل نفت یا تولید هر واحد محصول ناخالص داخلی 3 تا 2/3 دلار بوده است. میزان سرانه تولید دی‌اکسید کربن (متریک تن) 9/3 تا 8/4 بوده است. مصرف کلروفلور کربنهای تخریب کننده لایه اوزن طی سالهای 1990 و 2001 میلادی 1336 تا 4205 تن بوده است که بیانگر آلودگی بیشتر می‌باشد. ادغام اصول توسعه پایدار با برنامه‌ها و سیاستهای کشور و جلوگیری از کاهش منابع زیست محیطی از جمله اهداف توسعه هزاره اعلام گردیده است.
حفظ محیط زیست، آب و فاضلاب
83 درصد روستاییان ایران و 98 درصد شهرنشینان به آب آشامیدنی سالم دسترسی دارند و جمعیت شهری دارای دسترسی به فاضلاب به 86 درصد بهبود یافته است. نصف کردن تعداد افرادی که دسترسی پایداری به آب آشامیدنی سالم ندارند تا سال 2015 و دستیابی به بهبود قابل ملاحظه در زندگی حداقل صد میلیون زاغه‌نشین جهان تا سال 2020 اهداف توسعه هزاره در بخش آب و فاضلاب خواهد بود.
گسترش مشارکت جهانی برای توسعه پایدار بدهی‌ها
جمهوری اسلامی ایران در شاخص کل تعدیل بدهیها دارای 3/1 درصد صادرات کالا و خدمات در سال 1990 میلادی تا 1/4 درصد در سال 2001 بوده است. در نظر گرفتن مسأله بدهی کشورهای در حال توسعه به طور جامع از طریق معیارهای ملی و بین‌المللی از اهداف توسعه هزاره خواهد بود.
فرصتهای شغلی، دسترسی به دارو و تکنولوژی جدید
در خصوص ارقام بیکاری جوانان، مردان و زنان هیچ آماری از ایران منتشر نشده است 80 تا 94 درصد جمعیت ایران به داروهای اساسی قابل تهیه دسترسی داشته‌اند. که معنای آن این است که 6 تا 20 درصد مردم از این دسترسی محروم بوده‌اند. خطوط اصلی تلفن ثابت و تلفن همراه (به ازای هر صد نفر) بین 4 تا 1/20 نفر در سالهای 1990 و 2001 بوده است، تعداد کاربران اینترنت 6/1 نفر در ازای هر صد نفر بوده است. همچنین 7 نفر در ازای هر صد نفر رایانه شخصی در حال استفاده داشته‌اند. تدوین و اجرای استراتژیهایی برای کار شایسته و مولد جوانان، تأمین دسترسی به داروهای اساسی قابل تهیه در کشورهای در حال توسعه، موجود بودن مزایای تکنولوژیهای جدید به ویژه اطلاعات و ارتباطات اهداف توسعه هزاره در این بخش تعیین و اعلام گردیده است.
روندهای جمعیتی
روندهای جمعیتی یکی از شاخص‌های مهم گزارش توسعه انسانی است که طی آن وضعیت موجود و چشم‌انداز آینده ترسیم می‌گردد. بر این اساس کل جمعیت ایران طی سالهای 1975، 2001، 2015 به ترتیب 4/33 میلیون نفر، 2/67 میلیون نفر و 4/81 میلیون نفر برآورد گردیده است.
همچنین نرخ رشد سالانه جمعیت طی سالهای 7/2 (1975-2001) درصد و طی سالهای 2001-2015 معادل 4/1 درصد تخمین زده شده است. جمعیت شهری ایران در سالهای 1975، 2001 و 2015 به ترتیب 8/45 درصد، 7/64 درصد و 2/73 درصد اعلام گردیده است که بیانگر گسترش شهرنشینی می‌باشد. جمعیت زیر 15 سال ایران از 9/33 درصد در سال 2001 به 8/26 درصد در سال 2015 تقلیل خواهد یافت. اما جمعیت 65 سال و بالاتر از 5/4 درصد به 9/4 درصد افزایش خواهد یافت.
نرخ باروری کل به ازای هر زن نیز از 4/6 به 3/2 تقلیل خواهد یافت. منظور از این رقم تعداد نوزادان زنده به دنیا آمده توسط هر زن در طول دوره باروری (معمولاً 15 تا 49 سال) است. به شرط آن که فرزند آوری او در طول این دوره زمانی، مطابق با نرخ باروری ویژه سنی رایج در جامعه باشد.
تعهد به بهداشت، دسترسی، خدمات و منابع
83 درصد جمعیت ایران در سال 2000 میلادی به فاضلاب بهبود یافته دسترسی داشته‌اند. همچنین 92 درصد جمعیت به منابع آب دسترسی پایدار داشته‌اند. 80 تا 94 درصد جمعیت به منابع آب دسترسی داشته‌اند. 93 درصد یکساله‌ها ضد بیماری سل، 96 درصد ضد سرخجه مصونیت سازی کامل شده‌اند.
نرخ شیوع استفاده از مسایل ضدبارداری در ایران 73 درصد گزارش شده است. هر صد هزار نفر دارای 110 پزشک بوده‌اند. مخارج عمومی بهداشتی معادل 7/2 درصد تولید ناخالص داخلی و مخارج خصوصی 3/3 درصد بوده است. سرانه مخارج بهداشتی (برابری قدرت خرید آمریکا) 365 دلار بوده است.
چالش‌ها و بحرانهای اصلی بهداشتی
درصد از کل جمعیت ایران دچار سوء‌تغذیه، 11 درصد کودکان زیر 5 سال نسبت به سن خود، کم وزن بوده‌اند. 15 درصد کودکان زیر 5 سال نسبت به وزن خود کوتاه قد بوده‌اند. 7 درصد نوزادان در بدو تولد کم وزن بوده‌اند.
در این گزارش کمتر از 10 درصد بزرگسالان (15 تا49 سال) مبتلا به بیماری ایدز گزارش شده‌اند. در این گزارش تعداد زنان مبتلا به ایدز 5000 نفر و تعداد کودکان تا سن 14 سال کمتر از 200 نفر بوده است. موارد مالاریا در هر صد هزار نفر 27 نفر و سل 32 نفر اعلام گردیده است. هر بزرگسال ایرانی در سالهای 1992-2000 سالانه 791 سیگار مصرف کرده است.
بقا، پیشرفت و پسرفت
امید به زندگی در بدو تولد از 3/55 سال در سالهای 1970-1975 به 3/70 سال در سالهای 2000 -2005 افزایش خواهد یافت. همچنین نرخ مرگ و میر نوزادان از 122 نفر در سال 1970 به 35 نفر در ازای هر هزار تولد زنده در سال 2001 تقلیل پیدا خواهد کرد. علاوه بر این نرخ مرگ و میر کودکان زیر 5 سال از 191 نفر در هر هزار تولد زنده در سال 1970 به 42 نفر در سال 2001 کاهش خواهد یافت. احتمال زنده ماندن زنان تا سن 65 سال و مردان به 8/71 سال افزایش می‌یابد. نسبت گزارش مرگ و میر مادران به ازای هر صد هزار تولد سالم طی سالهای 2001-1985 به 37 مادر کاهش خواهد یافت.
تعهد به آموزش
1/4درصد از تولید ناخالص داخلی در سال 1990 و 4/4 درصد تولید ناخالص داخلی در سالهای 2000-1985 و 4/22 درصد کل مخارج دولت در سال 1990 و 4/20 درصد کل مخارج دولت در سالهای 2000-4/20 در امر آموزش هزینه شده است. سهم مقطع دبستان و پیش دبستانی در سالهای 2000-1998 به 7/26 درصد، مقطع راهنمایی 8/34 درصد و مقطع متوسطه 4/19 درصد گزارش شده است.
نرخ سواد و ثبت‌نام
نرخ سواد و ثبت‌نام نیز در گزارش توسعه انسانی در سالهای 1990 و 2001 مقایسه گردیده است. در همین ارتباط نرخ سواد بزرگسالان 15 سال و بالاتر از 2/63 درصد به 1/77 درصد، نرخ سواد جوانان 15 تا 24 سال از 3/86 درصد به 2/94 درصد رسیده است. نسبت خالص ثبت‌نام ابتدایی در سالهای 2000-2001، 74 درصد گزارش شده است. دانشجویان علوم ریاضی و مهندسی 36 درصد کل دانشجویان را در سالهای 1994-1997 به خود اختصاص داده بودند.
تکنولوژی، ایجاد و انتشار
تعداد خطوط اصلی تلفن به ازای هر هزار نفر از 40 خط در سال 1990 به 169 خط در سال 2001 افزایش یافته است. همچنین تعداد مشترکین تلفن همراه در ازای هر هزار نفر به 32 تلفن تعداد کاربران اینترنت در ازای هر هزار نفر 6/15 کاربر بوده است. حق امتیاز واگذار شده به شهروندان دو میلیون نفر در سال 2001 و تعداد دانشمندان و مهندسان تحقیق و توسعه در هر میلیون نفر 590 نفر در سال 1996-2000 بوده است.
عملکرد اقتصادی
رتبه شاخص توسعه انسانی ایران از چندین کشور جهان در سال 2001 معادل 106 بوده است. میزان تولید ناخالص داخلی GDP در این سال 1/114 میلیارد دلار، برابری قدرت خرید 2/387 میلیارد دلار، تولید ناخالص داخلی سرانه 10767 دلار و برابری قدرت خرید دلار سرانه 6000 دلار بوده است. نرخ رشد سرانه از منفی 6/0 در سال 1975 به 2 درصد در سال 1990 افزایش یافته است بالاترین مقدار تولید ناخالص سرانه در دوره 1975 -2001 معادل 7808 دلار در سال 2001 برابر 1976 دلار بوده است. شاخص قیمت مصرف‌کننده نیز از 7/24 درصد در سالهای 1990-2001 به 3/11 درصد در سالهای 2001-2000 تقلیل یافته است.
نابرابری درآمدی یا مصرفی
گزارش توسعه انسانی شاخص‌های درآمدی یا مصرفی را بر مبنای سال 1998 اعلام کرده است. بر این اساس ده درصد فقیرترین خانوارها 2 درصد ده درصد ثروتمندترین خانوارها 7/33 درصد درآمد یا مصرف داشته‌اند. همچنین 20 درصد فقیرترین خانوارها 1/5 درصد 20 درصد ثروتمندترین خانوارها 5/49 درصد درآمد یا مصرف را نصیب خود ساخته بودند که بیانگر شکاف درآمد نامناسبی می‌باشد. ده درصد ثروتمندترین اقشار جامعه 2/17 برابر ده درصد فقیرترین قشرها و 20 درصد ثروتمندترین خانوارها 7/9 برابر 20 درصد فقیرترین خانوارها درآمد داشته‌اند. ضریب جینی نیز 43 اعلام شده است. ضریب جینی شاخصی است که چگونگی انحراف توزیع درآمد (یا مصرف) بین افراد و خانوارها را از توزیع کاملاً عادلانه نشان می‌دهد که با فقیرترین افراد یا خانوار آغاز می‌شود. شاخص ضریب جینی ناحیه بین منحنی لورنز و خط فرضی عدالت مطلق را اندازه‌گیری می‌کند و به صورت ناحیه حداکثر زیر این خط فقر بیان می‌شود، شاخص جینی بین صفر بیانگر عدالت و مقدار 100 بی‌عدالتی مطلق را نشان می‌دهد.
ساختار تجارت
ارتباط مبادله ایران یعنی نسبت شاخص متوسط قیمتهای صادراتی یک کشور به شاخصهای متوسط قیمتهای وارداتی آن در سال 2000 معادل 54 بوده است 24 درصد تولید ناخالص داخلی مربوط به واردات کالا و خدمات در سال 1990 به 21 درصد در سال 2001 تقلیل یافته است. همچنین 22 درصد تولید ناخالص داخلی مربوط به صادرات کالا و خدمات بوده که به 28 درصد افزایش یافته است. صادرات مواد اولیه 90 درصد کل صادرات و صادرات صنعتی 10 درصد کل صادرات و صادرات تکنولوژی بالا تنها 2 درصد کل صادرات را به خود اختصاص داده بود.
جریان کمکها، سرمایه و بدهی خصوصی
خالص پرداخت کمکهای توسعه‌ای دریافت شده ایران 8/114 میلیون دلار بوده است که سرانه آن 7/1 دلار و یک دهم کل تولید ناخالص داخلی در سالهای 1990 و 2001 بوده است. خالص جریان ورودی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در سال 1990 منفی 3/0 و سایر جریانهای خصوصی در سال 2001 معادل 9/0 بوده است 5/0 تا 1/1 درصد تولید ناخالص کل تعدیل بدهی‌ها و 3/1 تا 1/4 درصد صادرات کالا و خدمات بوده است.
اولویتهای مخارج عمومی
اولویتهای مخارج عمومی طی سالهای 1990 و سالهای 2000-1998 مورد مقایسه قرار گرفته است و بخش مخارج عمومی در آموزش از 1/4 درصد به 4/4 درصد، در بخش مخارج عمومی بهداشت از 5/1 درصد به 5/2 درصد، در بخش مخارج نظامی از 7/2 درصد به 8/4 درصد و بالاخره بدهی‌ها از 5/0 درصد تولید ناخالص داخلی به 1/1 درصد افزایش یافته است.
انرژی و محیط زیست
مصرف سوخت سنتی از کل انرژی مصرفی در سال 1997 میلادی 7/0 بوده است. مصرف سرانه برق از 495 کیلو وات ساعت در سال 1980 به 1474 کیلو وات ساعت در سال 2000 افزایش یافته است. در ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی 7/2 تا 2/3 دلار انرژی معادل نفت مصرف شده است. سرانه گازهای دی‌اکسید کربن 3 تا 8/4 تن و سهم آن در ایران در کل جهان 3/1 درصد گزارش شده است.
پناهندگان و نیروهای مسلح
گزارش توسعه انسانی تعداد پناهندگان بر حسب کشور مقصد را در سال 2001 حدود 1868 هزار نفر و بر حسب کشور مبدا 92 هزار نفر اعلام کرده است. میزان واردات تسلیحات در سالهای 1992 و 2002 به ترتیب 386 میلیون دلار بوده است. کل تعداد نیروهای مسلح در سال 2001 معادل 520 هزار نفر و شاخص آن 85 اعلام شده است.
توسعه جنسیتی
شاخص توسعه مرتبط با جنسیت شاخص مرکبی است که توسط دستیابی به سه بعد اساسی شاخص توسعه انسانی را (زندگی طولانی و با سلامت کسب دانش و استاندارد شایسته زندگی) اندازه‌گیری می‌کند و با تعدیل آن نابرابری بین زن و مرد را محاسبه می‌کند. این شاخص به صورت GDI نشان داده می‌شود. رتبه ایران در شاخص توسعه جنسیتی 86 و مقدار آن 7020 بوده است. امید به زندگی در بدو تولد در سال 2001 در مردان 5/68 سال و در زنان 3/71 سال بوده است. نرخ سواد بزرگسالان 15 سال و بالاتر در زنان 2/70 سال و مردان 8/83 سال بوده است. درصد نسبت مرکب ثبت‌نام ناخالص در مقطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه در سالهای 2000-2001 در زنان 63 درصد و مردان 66 درصد بوده است تخمین درآمد زنان ایران در سال 2001 معادل 2599 دلار و زنان 9301 دلار گزارش شده است.
معیار اختیارات جنسیتی
در بخش معیار اختیارات جنسیتی هیچ گزارشی از ایران جز درباره تعداد کرسیهای متعلق به زنان در مجلس که 1/4 درصد از کل نمایندگان بوده است، گزارش دیگری منتشر نشده است. معیار اختیارات جنسی شاخص مرکبی است که نابرابری جنسیتی را در سه بعد اختیارات زنان اندازه‌گیری می‌کند. مشارکت و تصمیم‌گیری اقتصادی مشارکت و تصمیم‌گیری سیاسی و قدرت بر منابع اقتصادی از این قبیل است. این شاخص به صورت GEM نمایش داده می‌شود.
نابرابری جنسیتی در آموزش
نرخ سواد بزرگسالان در زنان 15 سال و بالاتر در سال 2001 میلادی 2/70 سال و 84 درصد مردان بوده است. نرخ سواد زنان جوان 15 تا 24 سال 9/91 سال و 95 درصد مردان بوده است، نسبت ثبت‌نام خالص زنان به مردان 93%، در دوره متوسطه بوده است که بیانگر ده درصد ثبت‌نام خالص دوره متوسطه زنان است.
نابرابری جنسیتی در فعالیتهای اقتصادی
نرخ فعالیت اقتصادی زنان (سهم افراد بالای 15 سال که آماده کار و اشتغال در زمینه تولید محصولات و خدمات هستند) طی سال 2001 میلادی در ایران 5/29 درصد و شاخص آن 137 بوده است که 38 درصد نرخ فعالیت اقتصادی مردان را در برمی‌گیرد در این گزارش آماری از فعالیتهای اقتصادی زنان ایرانی در بخشهای کشاورزی، صنعت و خدمات گزارش نشده است.
مشارکت سیاسی زنان
سال اعطای حق رأی دادن زنان ایران 1963 و حق نامزد شدن نیز 1963 اعلام شده است و سالی که نخستین زن با انتخاب منصوب شد نیز همین سال اعلام گردیده است. وزرای زن در کابینه در سال دو هزار 4/9 درصد کل اعضای کابینه را تشکیل می‌دادند. تعداد کرسیهای مجلس در دستان زنان 1/4 درصد کل نمایندگان مجلس بوده است.
خاطر نشان می‌سازد کلیه آمارهای ارایه شده در گزارش توسعه انسانی حداکثر سال 1379 هـ ش را در برمی‌گیرد و تحولات سه سال اخیر را بیان نمی‌کند و آمار سالهای پس از آن پیش‌بینی و برآورد است.